Hasan ibn Zayd
| Ҳасан ибн Зайд | |
|---|---|
 Ҳасан зарб қилдирган кумуш дирҳам | |
| Табаристон амири | |
| Салтанат | 864 — 884-йил 6-январ |
| Ўтмишдоши | Сулаймон ибн Абдуллоҳ ибн Тоҳир (Аббосий халифа) |
| Давомчиси | Муҳаммад ибн Зайд |
| Туғилиши | Мадина |
| Вафоти |
884-йил 6-январ Амол |
| Фарзандлари | Бир нафар қиз (эҳтимол) |
| Уй | Зайдийлар |
| Отаси | Зайд ибн Муҳаммад |
| Онаси | Амина бинту Абдуллоҳ |
| Дини | Ислом (Шиалик) |
Абу Муҳаммад ал-Ҳасан ибн Зайд ибн Муҳаммад ибн Исмоил ибн ал-Ҳасан ибн Зайд (арабча: الحسن بن زيد بن محمد; 884-йил 6-январда вафот этган) алавийлар сулоласига мансуб арбоб, Табаристондаги Зайдийлар давлатининг асосчиси[1]. Шунингдек, ад-Доий ал-Кабир (арабча: الداعي الكبير — „Буюк“ ёки „Катта даъватчи“) номи билан машҳур бўлган.
Таржимаи ҳоли
Ал-Ҳасан Ҳасан ибн Зайд ибн Ҳасаннинг авлодидан бўлиб, ўз навбатида, Муҳаммад пайғамбарнинг куёви ва тўртинчи Рошидун халифа Алининг эвараси эди[1]. 864-йилда Шимолий Эрондаги Рай шаҳрида яшаётган пайтида қўшни Табаристон вилоятидаги алавийпараст кучлар Аббосийлар ҳокимиятига қарши қўзғолонга бошчилик қилиш учун уни ўз ҳузурларига таклиф қилганлар[1].
Табаристон Каспий денгизи жанубий соҳилидаги тоғли ўлка бўлиб, ВИИ асрдаги дастлабки мусулмон фатҳлари даврида деярли босиб олинмаган ҳудудлардан бири эди. 759—760-йилларда Аббосийлар халифалиги забт этгунига қадар бу ерда каспий келиб чиқишига мансуб маҳаллий эроний сулола Дабуйийлар ҳукмронлик қилган. Мусулмонлар тўғридан-тўғри бошқарув ўрнатганидан кейин ҳам тоғли ички ҳудудлардаги маҳаллий сулолалар нисбатан тўлиқ равишда ўз мустақиллигини сақлаб қолган[2]. Фақат 840-йилда Табаристон Тоҳирийлар давлати (Шарқда Аббосийлар ноиблари) тасарруфига ўтгач, вилоятда исломлашув жараёни жадал тус олди. Бу жараён тез сур’атларда кечиб, аҳолининг асосий қисми суннийликни қабул қилди. Шу билан бирга, вилоят алавийлар тарафдори бўлган шиа даъватчилари учун ҳам қулай фаолият майдонига айланди[3].
860-йилларда Ғарбий Эронни Тоҳирийлар сулоласидан бўлган Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Тоҳир бошқарган. Унинг укаси Сулаймон ибн Абдуллоҳ ибн Тоҳир эса Табаристон ва Гўргонда ноиб сифатида фаолият юритган. Тоҳирийлар амалдорлари, айниқса, солиқ йиғувчиларнинг зулми ва оғир молиявий сиёсати туфайли халқ орасида норозилик тобора кучайди. Натижада, 864-йилда Руян, Калар ва Чалус шаҳарларида „Рустамнинг икки ўғли“ бошчилигида қўзғолон кўтарилди. Қўзғолончилар Ҳасанни ўзларига раҳбар бўлишни таклиф қилдилар ва қўшни Дайлам аҳолиси билан иттифоқ туздилар. Ҳасан эса ад-Доий илал Ҳаққ (Ҳақ йўлига даъват этувчи) ҳукмдорлик номини қабул қилди. Маҳаллий аҳолининг бир қисми Ҳасанни амир сифатида тан олди, шунингдек, Жустонийлар сулоласига мансуб Дайлам ҳукмдори Ваҳсудан ибн Марзубан ҳам унга содиқлигини билдирди[1][4][5].
Қоъзгъолон тезкорлик билан муваффақиятга эришганига қарамай, Ҳасаннинг ҳукмронлиги узлуксиз босқинлар ва ҳарбий таҳдидлар билан кечди. Бир неча бор мағлубиятга учраб, Дайламга чекинишга мажбур бўлди[5]. Масалан, 865-йилда Сулаймон ибн Абдуллоҳ ибн Тоҳир уни Табаристондан қувиб чиқарди. Бироқ Ҳасан ўша йилнинг ўзидаёқ қайтиб келиб, вилоят устидан назоратни қайта тиклади[5]. Шу йили Қазвин ва Занжонда Жустонийлар кўмагида Ҳусайн ибн Аҳмад ал-Кавкабий бошчилик қилган яна бир Алавий қўзғолони юз берди. Мазкур ҳаракат 2 йил ўтиб, Аббосийлар саркардаси Мусо ибн Буға томонидан бостирилди[6]. 869-йилда Аббосий қўмондон Муфлиҳ Ҳасанни яна Дайламга чекинишга мажбур қилди, бироқ Муфлиҳ кўп ўтмай ўз қўшинини у ердан олиб чиқиб кетди[5]. 874-йилда Ҳасан Яъқуб ас-Саффорнинг душманларидан бири Абдуллоҳ ас-Сижзийга бошпана бергани сабабли Яъқуб билан тўқнаш келди. Яъқуб Табаристонга бостириб кириб, Сари яқинида Зайдийлар қўшинини мағлуб этди ва Ҳасан яна Дайлам тоғларига чекинишга мажбур бўлди. Кучли ёғингарчилик ва Табаристоннинг нам субтропик иқлими Яъқуб қўшинига оғир талафот етказди. Жумладан, кўплаб аскарлар касалликка чалиниб ҳалок бўлди ва натижада қисқа вақт ичида вилоятни тарк этишга мажбур бўлди[1][7]. Хуросон устидан назорат учун Абу Талҳа Мансур ибн Шаркаб ва Аҳмад ибн Абдуллоҳ ал-Хужистоний ўртасида кечган мураккаб курашда Ҳасан Абу Талҳани қўллаб-қувватлади. Бироқ 878—879-йилларда ал-Хужистоний Нишопурни қайта эгаллаганида Ҳасан ҳам иттифоқчиси билан бирга мағлубиятга учради[8]. Шунга қарамай, даврдаги сиёсий беқарорликдан фойдаланган Ҳасан 867-йилдан бошлаб Гўргон устидан ҳам назорат ўрнатди ва вақт-вақти билан қўшни ҳудудларни ҳам ўз қўлига олди. Жумладан, Рай (864—865, 867, 870 ва 872-йилларда), Қазвин (865—868-йилларда) ҳамда Қумисни (873—879-йилларда) вақтинча бошқарган[1][5].
Ҳасан 884-йилда Омул шаҳрида вафот этгач, ўрнига укаси Муҳаммад ибн Зайд тахтга ўтирди. Зайдийлар сулоласи Табаристон устидан 928-йилгача ҳукмронликни давом эттирди[1][5]. Тарихчилар Ҳасанни адолатли ва холис ҳукмдор сифатида мақтаганлар[6]. Бироқ Руян ва Калар каби дастлабки таянч ҳудудлардан ташқарида Табаристон ва Гўргоннинг асосий аҳолиси орасида унинг ҳокимиятига бўлган дастлабки қизиқиш ва қўллаб-қувватлаш тез орада сусайган кўринади. Бунга бир томондан шиаликни қатъий жорий этиши ва суннийлик мазҳабига эътиқод қиливчи кўпчилик кишиларни сиқувга олиш сиёсати, иккинчи томондан эса ҳокимиятининг ярим жанговар дайламий қўшинларига таяниши сабаб бўлган[9]. Маҳаллий мустақил эроний сулолалар билан муносабатлари ҳам турлича кечган. Табаристоннинг ғарбий тоғли ҳудудларини бошқарган Қаринвандлар Ҳасанни қўллаб-қувватлаган бўлсалар, шарқий тоғларда ҳукмронлик қилган Бавандийлар унга душманона муносабатда бўлган. Шунингдек, Жустонийлар ҳукмдори Ваҳсудан ибн Марзубан ҳамда унинг ўғли ва вориси Хуршид билан алоқалар ҳам вақт ўтиши билан кескинлашган. Охир-оқибат Ҳасан Хуршидни ҳокимиятдан четлатиб, ўрнига укаси Жустанни тахтга ўтқазиш орқали Жустанийларнинг яна Зайдий ҳукмдорга содиқ қолишига эришган[10]. Шарқшунос олим Франц Буҳл Ҳасаннинг шахсиятига қуйидагича баҳо берган: Ҳасан ноёб даражадаги ғайрат ва қатъиятга эга, қаршилик кўрсатишда собитқадам, динга содиқ, сифатли таълим олган ҳамда илм-фан ва адабиёт ҳомийси бўлган шахс эди[1].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Буҳл (1971), п. 245
- ↑ Маделунг (1975), пп. 198–205
- ↑ Маделунг (1975), пп. 205–206
- ↑ Босwортҳ (1975), пп. 102–103
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Маделунг (1975), п. 206
- ↑ 6,0 6,1 Босwортҳ (1975), п. 103
- ↑ Босwортҳ (1975), п. 115
- ↑ Босwортҳ (1975), пп. 116–117
- ↑ Маделунг (1975), п. 207
- ↑ Маделунг (1975), пп. 207–208
Адабиётлар
- Босwортҳ, C.Э. „Тҳе Ṭāҳиридс анд Ṣаффāридс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975. ИСБН 0-521-20093-8.
- Буҳл, Фр. (1971). "ал-Ḥасан б. Зайд б. Муḥаммад". ин Леwис, Б.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ИИИ: Ҳ–Ирам (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. п. 245. дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_2758. ОCЛC 495469525. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=ал-%Э1%Б8%А4асан+б.+Зайд+б.+Му%Э1%Б8%А5аммад&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.
- Маделунг, W. „Тҳе Минор Дйнастиэс оф Нортҳерн Иран“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 198–249-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Маделунг, W. „ʿАЛИДС ОФ ṬАБАРЕСТĀН, ДАЙЛАМĀН, АНД ГĪЛĀН“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Онлине Эдитион. Қаралди: 2013-йил 25-январ.