Ziyosfera

Hastings jangi

Ҳастингс жанги (инглизча: Баттле оф Ҳастингс, 1066-йил 14-октябр) – қирол Ҳаролд Годвинсоннинг англо-саксон қўшини ва Норман герсоги Wиллиам қўшинлари ўртасидаги жанг. Жанг ўн соатдан кўпроқ давом этган, бу эса Ўрта асрлар учун жуда қисқа кечган жанг ҳисобланган. Қирол Ҳаролднинг қўшини бутунлай йўқ қилинади: жанг майдонида бир неча минг танланган инглиз аскарлари, қиролнинг ўзи, шунингдек, унинг икки укаси ҳалок бўлган.

Ҳастингс жанги

Саналар 1066-йил 14-октябр
Уруш ери Ҳастингс яқини (Англия)
Натижа Норманларнинг ҳал қилувчи ғалабаси
Кучлар
7000—8000 7000—8000

Ҳастингс жанги норманнларнинг Англияни босиб олишида ҳал қилувчи ҳодиса бўлган, чунки англо-саксон аристократияси орасида норманнларга қаршилик кўрсатишга қодир бўлган етакчи бўлмаган. Wиллиам янги инглиз қиролига, Англия эса кучли марказлашган ҳокимиятга эга бўлган феодал монархияга айланади.

Жанг ҳақида манбалар

Жанг ва ундан олдинги воқеаларни тасвирлайдиган асосий манбалар ўрта аср йилномачиларининг хабарларидир[1]. Ҳозирги кунгача етиб келган манбаларнинг аксарияти норманларнинг Англияни босиб олишидан анча кечроқ ёзилган, бироқ уларнинг муаллифлари аввалги ҳужжатлардан, шу жумладан ҳозирда мавжуд бўлмаганлардан ҳам фойдаланганлар[2].

Қуйидаги йилномалар Англияни босиб олиш бўйича Норман нуқтаи назарини ифодалаб келган.

  • „Ҳастингс жанги қўшиғи“ (лотинча: „Cармен де Ҳастингаэ Проэлио“)[3]. Бу Амиэнс епископи Гуй (1075-йилда вафот этган) томонидан яратилган эпик шеър. Қўшиқ Гуй бир мунча вақт руҳоний бўлган пайтда Wиллиамнинг рафиқаси фландриялик Матилда учун ёзилган. Бу манбанинг асосий афзаллиги жангдан кейин бир ярим йил ичида яратилганлигидадир[1].
  • „Нормандия герсогларининг ҳаракатлари“ (лотинча: „Геста Норманнорум Дуcум“)[4]. Муаллиф роҳиб Гуиллауме Жумиèгес. Муаллифи Ўрта аср йилномачиларидан биринчи бўлиб Wиллиам инглиз тахтига бўлган ҳуқуқларининг қонунийлигини тасдиқлай бошлаган Ҳаворийлар китоби тахминан 1070-йилда тугалланган[1].
  • „Нормандлар герцоги Wиллиам ва англлар қиролининг ҳаракатлари“ (лотинча: „Геста Wиллелми, дуcис Норманнорум эт регис Англорум“)[4]. Муаллиф – Wиллиам Босқинчининг руҳонийси Поитиэрлик Гуиллауме. Асар 1073-ёки 1074-йилларда тугалланган. Поитиэрлик Гуиллауме Wиллиам Босқинчининг тарафдори бўлгани сабабли, асар кечирим ва такаллуф хусусиятига эга бўлиб, кўпинча Wиллиам обрўси учун мос бўлмаган фактлар яширилган ёки бузиб кўрсатилган. Китобнинг боши ва охирги қисми йўқолган[1].

​ Жанг ҳақида ҳам, жанг олдидаги воқеалар ҳақида ҳам қимматли маълумот манбаи – 50 см дан 70 м гача ўлчамдаги зиғир матосига тикилган „Баеух гобелен“ асари бўлиб, унда норманларнинг Англияни забт этиш учун жангга тайёргарлик кўриш воқеалари акс эттирилган. Асар 1077-йилда, Wиллиам Босқинчининг ўгай укаси Баеух епископи Одо буйруғи билан яратилган. „Баеух гобелен“ Англиянинг забт этилиши ҳақидаги норман нуқтаи назарини ифодалайди. Ҳастингс жанги ва Уилямнинг тож кийишидан кейинги воқеалар тасвирланган гобеленнинг бир қисми ҳозирда мавжуд эмас[1].

Норманларнинг Англияни забт этиши ҳақида батафсил маълумот Англ-Саксон йилномасида 1066-йилги „Д“ деб номланган қўлёзмада келтирилган[5]. Бу манбада 1066-йилги истило ҳақидаги англо-саксон нуқтаи назари акс эттирилган[2].

Жанг тарихи асл ва сақланиб қолмаган ҳужжатлар ҳамда йилномалардан фойдаланган кейинги инглиз тарихчиларининг асарларида ҳам мавжуд:

  • „Инглиз қироллари тарихи“ (лотинча: „Геста регум Англорум“) – инглиз тарихчиси Wиллиам Малмесберрй муаллифлигидаги мемеуар асар. Асар 1125-йилда тугалланган ва учинчи жилд Wиллиам ҳукмронлигига бағишланган. Wиллиам Малмесберрй ўзидан олдингиларнинг асарларидан ҳам, сақланиб қолган оғзаки анъаналардан ҳам фойдаланган[1].
  • „Черков тарихи“ (лотинча: „Ҳисториа Эccлесиастиcаэ“). Муаллиф – Орденик Виталий бўлиб, асасрни тахминан 1140-йилда тугатган. Ордик Виталий Норманларнинг Англияни босиб олиши воқеаларини, Гуиллауме Жумиèгес ва Поитиэрлик Гуиллауменинг хабарларини, шу жумладан Пуаци Гиёмининг „Уилямнинг ҳаракатлари“ нинг сўнгги бобларидан бизнинг давримизга қадар сақланиб қолмаган қисмларини тасвирлаб берарган[1].
  • „Роллон ҳақида роман“ (франсузча: „Роман де Роу“) – Нормандия тарихига оид шеърий ҳикоя, ХИИ асрнинг ИИ ярмида Норман Роберт Вас томонидан франсуз тилида, Англия қироли Генрих ИИ топшириғи билан ёзилган[1].

Жанг ҳақида сўнгги пайтларда кўплаб тадқиқотлар қилинган. Жанг ва ундан олдинги воқеалар тавсифи Уилям Босқинчига бағишланган қуйидаги биографик тадқиқотларда келтирилган[6]:

  • Замтҳор П.. Гуиллауме ле Cонқуэрант. [7]
  • Доуглас Давид C.. Wиллиам тҳе Cонқуэрор: Тҳе Норман Импаcт Упон Энгланд. [8].
  • М. де Боüард.. Гуиллауме ле Cонқуéрант. [9].

Жангнинг ўзига бағишланган тадқиқотлар:

  • Спатз W.. Диэ Счлачт вон Ҳастингс. [10]
  • Леммон Ч. Ҳ.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс. [11]
  • Кöрнер Стен.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс. Энгланд анд Эуропе 1035 — 1066. [12]
  • Жäсчке К. В.. Wилҳелм дер Эроберер. Сеин доппелтер Ҳеррсчафцантритт им Жаҳре 1066. [13]
  • Морилло С.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс: Соурcес анд Интерпретатионс. [14]

1978 йилдан бери инглиз ва норман ўрта асрлар тарихи ва маданиятига бағишланган „Тҳе Баттле Cонференcе он Англо-Норман Студиэс“ йиллик анжумани ўтказиб келинмоқда. 2009-йилгача конференсия тўғридан-тўғри Ҳастингс жанги бўлиб ўтган ҳудудда жойлашган Пике Ҳоусе уйида бўлиб ўтган[15]. Ушбу анжуманнинг нашр этилган тўпламларида жанг ва унга тайёргарлик ҳақида кўплаб мақолалар чоп этилган[6].

Келиб чиқиши

1042-йилда тахтга ўтиришдан олдин инглиз қироли Эдwард Руҳоний амакиси герсог Ричард ИИ билан 28 йил Нормандияда бўлган. Фарзандлари бўлмаган Эдwард, 1051-йилда Нормандия ҳукмдорлари томонидан берилган бошпана учун миннатдорчилик билдирган ҳолда, инглиз тахтини она томондан қариндоши герсог Wиллиам ИИ га ваъда қилган. Бироқ, 1066-йил 6-январда, Эдwард вафотидан кейинги кун[5], инглиз Wитенагемот Эдwард хотинининг укаси Ҳаролдни янги қирол этиб сайлаган. Инглиз йилномачиларининг фикрича, бунга қиролнинг ўлим ҳақидаги васиятномаси асос бўлган. Ҳаролдга черков қироллик тожини кийдирган. Тож кийиш маросимини Кентербери архиепископи Стиганд ўтказган, аммо у ҳали пападан паллиумни олмаган, яъни папа курияси томонидан расман тан олинмаган эди. Бу ҳолат Ҳаролднинг рақибларига баҳона бўлди[16].

Англияни забт этишдан олдинги воқеаларнинг норман версиясига кўра, масалан, Гуиллауме де Пуитиэрснинг „Герсог Wиллиамнинг ҳаракатлари“ асарида тасвирланган ва нима содир бўлгани ҳақида шундай ҳикоя қилинган: 1064-йилда Эдwард хавфни сезган. Ўлимидан кейин ўзининг энг кучли вассали Эрл Ҳаролд Годвинсонни Wиллиамга инглиз тахти вориси сифатида содиқлик қасамёди учун юборади. Бироқ, йўлда Ҳаролд граф Гуй И де Понтиэр томонидан қўлга олинади ва у ердан Wиллиам томонидан озод қилинади. Шундан сўнг, Ҳаролд ихтиёрий равишда гувоҳлар иштирокида муқаддас ёдгорликлар устида қасам ичдган, Wиллиамни инглиз тожининг вориси деб тан олиб, уни қўллаб-қувватлаш учун барча чораларни кўришга ваъда берган. Ушбу воқеалар машҳур „Баеух гобелен“ида ҳам тасвирланган. Бироқ, кейинчалик британиялик тарихчилар Ҳаролднинг Wиллиамга бахциз ҳодиса сифатида дуч келганини ҳисобга олиб, бу янгиликнинг ишончлилигига қаттиқ шубҳа қилишади, шунингдек, шартнома шартлари ва Ҳаролд томонидан айтилган эҳтиромнинг ўта шубҳалилигига ишора қилишади. Афсуски, ушбу ҳодисанинг бошқа тавсифлари маълум эмас. Аммо бу қасам кейинчалик Wиллиамнинг ушбу ҳаракатларини оқлаган[17].

Ҳаролднинг тайинланганини билиб, Wиллиам уни қирол деб тан олишдан бош тортади ва ўзининг тахтга бўлган даъволарини эълон қилади. Нормандияга қилган сафари чоғида муқаддас ёдгорликларга эга бўлган Ҳаролднинг қасамёди Европада кенг тарқалиб, Эдwард Wиллиамни ўзининг меросхўри сифатида тан олгани ҳам таъкидланган[18].

Англиянинг янги қироли Ҳаролд ИИ ўзини икки ўт орасида қолдиради: бир томондан, Wиллиам тахтга даъволарни илгари сурган бўлса, бошқа томондан, инглиз тожи учун яна бир даъвогар Норвегия армияси қироли Ҳаралд Север бўлган. У Ҳаролднинг укаси Тостиг томонидан қўллаб-қувватланади ва мамлакатга бостириб киради. Аммо Ҳаролд рақибларидан бири билан курашишга муваффақ бўлади – 25-сентябр куни Стамфорд Бридге жангида Ҳаролднинг англо-саксон қўшинлари норвегияликларни тўлиқ мағлуб этади ва қирол Ҳаралд ҳамда Тостиг ҳалок бўлади. Шундан сўнг, Ҳаролд Ёркга қайтиб, у ерда Нормандиялик Wиллиам армиясининг Англия қирғоқларига тушганлиги ҳақидаги хабарни олади[16].

Томонларнинг кучлари

Wиллиам армияси

Қўшиннинг ташкил этилиши

Норман отлиқ рицари. Тикланган

Нормандияда жуда кўп кичик рицарлар бўлган, улар устидан Wиллиамдан олдинги герсоглар самарали фойдалана олмаган ва уларнинг жанговарлиги Италиядаги юришларида муҳим ҳамият касб этган. Ҳатто бу ерда норман рицарларининг Аверса графлиги ва Апулия герсоглиги ташкил топган эди. Wиллиам бу рицарларни йиғиб, ўз хизматига жалб қила олган. Бундан ташқари, у замонавий ҳарбий санъатнинг барча жабҳаларини яхши билган ҳамда ажойиб рицар ва ҳарбий раҳбар сифатида обрўга эга бўлган, бу жиаҳти билан бутун Шимолий Франсиянинг ишчи кучини ўз армиясига жалб қилган[19].

Босқинни режалаштиришда Wиллиам ўз герсоглигининг баронларини қўллаб-қувватлайди ва унинг қўмондонлик шон-шуҳрати қўшини қўшни шимолий франсуз герсогликларидан кўп сонли рицарларни қабул қилишини таъминлайди. Норманлар қал’аларидан кичик отлиқ отрядлар билан ҳарбий ҳаракатларда катта тажрибага эга бўлганлар, улар тезда босиб олинган ҳудудда кейинги вазиятларда назорат қилиш учун таянч базалари сифатида қурилган. Франсия қироллари ва Анжу графлари билан бўлган урушлар норманларга катта душман тузилмаларига қарши тактикасини яхшилашга ва ҳарбий қисмлар ўртасида аниқ ўзаро алоқа ўрнатишга имкон берган[20].

Нормандия герсоглигининг қуролли кучлари, асосан, феодал рицар қўшинлари бўлиб, жангчиларнинг профессионаллиги ва яхши қуролланишини таъминлайдиган ҳарбий фиеф тизими асосида жалб қилинган. Армиянинг асоси юқори самарали отлиқлар бўлиб, улар камончилар ва енгил қуролланган пиёдаларни ҳам ўз ичига олган. Wиллиамнинг руҳонийси Гуиллауме Пуитиэрс ўзининг йилномасида герсогнинг бу мутлақо ақл бовар қилмайдиган 50 000 рицардан иборат улкан кучни тўплаганлиги ҳақида ёзади. Дарҳақиқат, замонавий тарихчиларнинг фикрига кўра, унда тахминан 7000 кишилик қўшини бўлган, улардан 2000 дан 2500 гачаси отлиқларни ташкил этган[21].

Қўшинларни Ла-Манш бўйлаб ташиш учун Wиллиам олти ёки етти ой давом этган улкан кемалар қурилишини ташкил қилган. Бундан ташқари, бир вақтнинг ўзида герсог реквизиция қилган ва иложи борича кўпроқ кемаларни ёллаган[18][22].

Норманларнинг Британияга бостириб киришини Рим папаси Алехандр ИИ ҳам қўллаб-қувватлайди, у Cлоонй ислоҳотини Англияда кенгайтиришга ва архиепископ Стигандни лавозимидан озод қилишга ҳаракат қилади. Рим папасининг марҳамати Европа давлатларидан Wиллиамга кичик рицарлар оқимини таъминлаган[18].

Норманлар Wиллиам армиясининг деярли учдан бир қисмини ташкил этган, қолган аскарлар Франсиянинг турли минтақалари – Мен, Аквитания, Фландрия, Бриттани, Пикардия, Артуадан, шунингдек, бошқа Европа давлатларидан келган ёлланма аскарлар бўлган[18].

Wиллиамнинг босқинчи флоти. „Баеух гобелен“, ХИ аср

Wиллиамнинг ҳарбий қўмондонлари ва сафдошлари

Асосий қўмондон Wиллиамнинг ўзи бўлган. Бироқ, йилномаларда қаҳрамонлар жуда салбий тасвирланган. Манбаларни, биринчи навбатда, „Баеух гобелен“ни ўрганиш асосида тарихчилар бир қатор номларни аниқлашга муваффақ бўлишган[23][24]:

  1. Одо, Баеух епископи, Wиллиам Босқинчининг ўгай укаси. Флотни шакллантиришда қатнашган. Жангдан олдин, епископ сифатида армияга даъват қилган.
  2. Роберт, Мортаин графи, Wиллиам Босқинчининг ўгай укаси, герсогнинг энг яқин шерикларидан бири.
  3. Ҳугҳ де Грандмеснил, норман рицар, норман отлиқлари қўмондонларидан бири.
  4. Wиллиам де Варен, Норман рицар, Wиллиам босқинчининг маслаҳатчиларидан бири
  5. Гаутиэр (Wолтер) Гиффард, норман рицар, қариндоши ва Wиллиам босқинчининг маслаҳатчиларидан бири
  6. Эвстаки ИИ, Булон графи. Жангда яраланган.

Wиллиам, Эвреух графи, Wиллиам Босқинчининг иккинчи амакиваччаси.

  1. Раул ИИ де Тосни, Wиллиам д’Эвреухнинг ўгай укаси.
  2. Ҳугҳ де Монтфорт, норман рицар
  3. Ҳенрй де Ферриэрс, норман рицар
  4. Wиллиам Фиц-Осберн, Wиллиам Босқинчининг қариндоши, Нормандия сенешали
  5. Тустин Фитз Роw, Wиллиам босқинчининг чопари
  6. Ралф де Мортимер, норман рицар, Wиллиам Босқинчининг қариндоши
  7. Эмерй ИВ де Тҳоуарс, виконт норманд рицар
  8. Роберт де Бомонт Норман кучларининг ўнг қанотидаги пиёдалар отрядига қўмондонлик қилган.
  9. Бретан рицарларидан Ален Қизил Wиллиам босқинчи қўшинларидан бирига қўмондонлик қилган

Кейинчалик уларнинг кўпчилиги англо-саксон зодагонларидан мусодара қилинган муҳим ерларни олган[24].

Ҳаролд армияси

Қўшиннинг ташкил этилиши

Англо-саксон пиёда аскари. Тикланган тасвир

Англо-саксон давлатининг ҳарбий имкониятлари анча катта, аммо яхши ташкил этилмаган эди. 1066-йил охирида қирол Ҳаролднинг ихтиёрида жануби-шарқий қирғоқ портлари тақдим этган оз сонли кемалардан ташқари доимий флоти бўлмаган. Реквизиция ва округлар бўйича анъанавий ясаш йўли билан кўп сонли кемаларни йиғиш мумкин бўлса-да, қисқа вақт ичида катта флотни ташкил қилиш ҳамда уни жанговар шай ҳолатда сақлашнинг имкони бўлмаган[25]. Қуруқликдаги қўшинларнинг асоси қирол ва графларнинг ҳускерлари бўлган. ХИ асрнинг ўрталарига келиб, 3000 га яқин қироллик ҳускерллари бўлган, катта графнинг отряди 400-500 жангчидан иборат бўлган. Улардан ташқари ҳаролдда ҳарбий хизматчи зодагонлар (тҳегнс) ва деҳқонларнинг миллий милицияси – фйрд ҳам бўлган. Англо-саксон армияси тўлиқ қувват билан Ғарбий Европадаги энг йирик армия эди. Англия қуролли кучларининг асосий муаммолари аскарларни керакли жойга жамлашнинг қийинлиги, армияни жанговар шайликда узоқ вақт ушлаб туришнинг иложи йўқлиги, мудофаа тузилмасининг асосий бирлиги сифатида қал’а тизимининг ривожланмаганлиги, Европадаги каби замонавий жанг усулларидан бехабарлик, шунингдек, отлиқ ва камончилар каби қўшин турларига эътибор бермаслик бўлган[26].

Норманлар билан тўқнашувда Ҳаролд фақат ўзининг Wессех графлигидан армияга ишониши мумкин эди, чунки кўпчилик уни қўллаб-қувватлашдан бош тортди. ХИИ аср йилномачиси Жоҳн Wустернинг Англо-саксон йилномасининг (Д ревизияси) йўқолган бўлимларига иқтибос келтирган ҳолда, Ҳаролд 7 мингга яқин аскарни тўплашга муваффақ бўлганини таъкидлайди, бу мавжуд ҳарбий кучларнинг атиги ярмини ташкил этган[27]. Инглиз армияси катталиги бўйича норман армиясига[29] тахминан тенг бўлган, лекин таркиби ва жанговар хусусиятлари жиҳатидан сифат жиҳатидан фарқ қилган[28].

Англо-сакс армиясида отлиқлар армиянинг бир тармоғи сифатида ажратилмаган: англо-сакслар юришларда отларда юриш қилишса ҳам, жангда қатнашиш учун отдан тушишган. Фақат ҳускерлар ва тенлар яхши қуролланган бўлиб, қиличлари, викинг жанговар болталари, найзалари ва занжирли почталари бўлган, фйрд милицияси эса фақат гурзилар, найза, болталар ва „таёқларга боғланган тошлар“, яъни қўлида бўлган нарсалар билан қуролланган эди. Норман армиясининг жанговар кучининг муҳим қисми бўлган инглизларда камончилар деярли бўлмаган. Норвегияликлар билан бўлган сўнгги жанглар ва тез-тез юришлар ҳам инглизларни чарчатиб қўйган эди.

„Баеух гобелен“ идаги тасвирларга кўра, қарама-қарши рицарлар ташқи кўринишида деярли фарқ қилмаган. Буни йилномачининг сўзлари ҳам тасдиқлайди: "Ҳар кимнинг ўзига хос нишонлари бор эди, улар орқали улар ўзларини таний оладилар, шунинг учун норман норман билан, франк франк билан урушмайди"[29].

Ҳаролднинг ҳарбий қўмондонлари ва сафдошлари

Қирол Гаролд армиясида кимлар жанг қилгани ҳақида маълумотлар кам. Эрлс Эдвин ва Моркар уни қўллаб-қувватлашдан бош тортганлар. Солномачилар қиролнинг жангда қатнашган бир қанча қариндошларини эслатиб ўтадилар[30]:

  1. Гирт, Кент графи, қирол Гаролднинг укаси, инглиз армиясининг асосий қўмондонларидан бири.
  2. Леофвин, Эссекс графи, қирол Гаролднинг укаси, инглиз армиясининг асосий қўмондонларидан бири.
  3. Харкон, қирол Гаролднинг жияни
  4. Элвиг, қирол Гаролднинг амакиси, Винчестер абботи
  5. Леофрик, Петерборо абботи
  6. Годрик, Фифелд шерифи
  7. Аэлфрик, Хантингдонширлик Тане Брем
  8. Эсегар, Мидлсекс шерифи
  9. Беркширлик Туркиэл

Жанг арафасида

Жангдан олдинги армия манёврлари

1066-йил 27-сентябрда Wиллиам қўшини Сомма дарёсининг бўйида кемаларга ўтириб ва мингта кема билан Ла-Манш бўйнидан ўтиб, 28-сентябрда Певенсй шаҳри яқинидаги инглиз қирғоғига тушади[31]. Кейин Певенсй моорснинг шарқидаги Ҳастингс ҳудудига кўчади. Ҳастингсда Wиллиамнинг дурадгорлари илгари Нормандиядан олиб келинган ёғочлардан қал’а тиклашади ва аскарлар лагер қурадилар[32].

Ҳаролд Норвегия қўшинлари устидан ғалаба қозонганидан кейин 3 ёки 4-октябрда Ёркга норманларнинг юриши ҳақида билиб, шундан сўнг дарҳол армияси билан жанубга йўл олади ва 11-октябр куни Лондонда етиб келади. Ҳаролднинг тезкор юриши графликлардан қўшимча инглиз қўшинларининг қирол қўшинига қўшилишига тўсқинлик қилади. Унинг Лондон чеккасидаги деҳқон милициясидан иборат қўшинлари 12-октябрда Лондонни тарк этганда, улар асосан норвегияликларга қарши жангда кирганлар[27][32].

13-октябр куни Ҳаролд қўшини Ҳастингсга етиб келган. Қўшинларини денгиз сатҳидан тахминан 85 метр баландликдаги Баттле тепалигига жойлаштирган. Ҳастингсга борадиган йўл шу ердан ўтган. Тепаликнинг жануби-шарқида анча тик пастлик, шимоли ва жанубида ботқоқлик бўлган[34].

Wиллиамнинг лагери Ҳастингс яқинида – шимолида жойлашган. Айғоқчилардан душманнинг яқинлашаётганини билиб, 14-октябр куни соат 6 ларда Wиллиам юришга буйруқ берган[33].

Адабиётлар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 351—355-бет. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Горелов М. М.. Датское и нормандское завоевания Англии в ХИ веке, СПб.. ИСБН 978-5-91419-018-4. 
  3. ↑ Тҳе Cармен де Ҳастингаэ Проэлио оф Гуй Бишоп оф Амиэнс. Cларендон Пресс, 1999. ИСБН 9780198207580. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Ҳистоире дес Нормандс / пар Гуиллауме де Жумиèгес. Виэ де Гуиллауме ле Cонқуéрант / пар Гуиллауме де Поитиэрс, Cаэн, 1826. (франс.)
  5. ↑ Англосаксонская хроника, 500 экз, СПб: Евразия, 2010 — 131-бет. ИСБН 978-5-91852-013-0. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 356—357-бет. 
  7. ↑ Замтҳор П.. Гуиллауме ле Cонқуэрант. Парис: Талландиэр, 1964. (франс.)
  8. ↑ Доуглас Давид C.. Wиллиам тҳе Cонқуэрор: Тҳе Норман Импаcт Упон Энгланд, Лондон, 1964. (ингл.)
  9. ↑ М. де Боüард.. Гуиллауме ле Cонқуéрант. Парис: Фаярд, 1984. ИСБН 2213013195. (франс.) Рус тилидаги нашри: Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель, 3000 экз, Евразия, 2012. ИСБН 978-5-91852-019-2. 
  10. ↑ Спатз W.. Диэ Счлачт вон Ҳастингс, Берлин, 1896. (олм.)
  11. ↑ Леммон Ч. Ҳ.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс, 3э эдит, Ст. Леонардс он Сеа, 1964. (ингл.)
  12. ↑ Кöрнер Стен.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс. Энгланд анд Эуропе 1035 — 1066, Лунд, 1964. (ингл.)
  13. ↑ Жäсчке К. В.. Wилҳелм дер Эроберер. Сеин доппелтер Ҳеррсчафцантритт им Жаҳре 1066, Сигмаринген, 1977. (олм.)
  14. ↑ Морилло С.. Тҳе Баттле оф Ҳастингс: Соурcес анд Интерпретатионс. Бойделл Пресс, 1996. ИСБН 9780851156194. (ингл.)
  15. ↑ „Тҳе Баттле Cонференcе он Англо-Норман Студиэс“ (эн). 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 13-август.
  16. ↑ 16,0 16,1 Барлоу Ф.. Вильгельм И и нормандское завоевание Англии — 109—111-бет. 
  17. ↑ Барлоу Ф.. Вильгельм И и нормандское завоевание Англии — 102—106-бет. 
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Барлоу Ф.. Вильгельм И и нормандское завоевание Англии — 114—118-бет. 
  19. ↑ Джуэтт С. О.. Завоевание Англии норманнами — 234-бет. 
  20. ↑ Девриз К.. Великие сражения средних веков. 1000—1500. М.: Эксмо, 2007 — 23—26-бет. 
  21. ↑ Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 224—225-бет. 
  22. ↑ Дуглас Д. Ч.. Норманны от завоеваний к достижениям — 126—129-бет. 
  23. ↑ „Wиллиам'с Баттле Форcе“ (эн). Баттле оф Ҳастингс. 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 11-август.
  24. ↑ 24,0 24,1 „Тҳе Cонқуэрор анд Ҳис Cомпанионс“ (эн). 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 11-август.
  25. ↑ Альманах «Новый Солдат» № 88.. Саксы, викинги, норманны. Артемовск: Солдат, 2002 — 9-бет. 
  26. ↑ Норманн А.В.Б.. Средневековый воин — 106—112, 115-бет. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 241-бет. 
  28. ↑ Броwн Региналд А. Тҳе Баттле оф Ҳастингс (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-20 санасида архивланган) // Проcеэдингс оф тҳе Баттле Cонференcе он Англо-Норман Студиэс: 1980. – Вол. ИИИ. – Wоодбридге; Рочестер, 1981. – п. 10.
  29. ↑ Роберт Вас, Роман де Роу, 1160—1170 гг.
  30. ↑ „Wиллиам'с Баттле Форcе“ (эн). Баттле оф Ҳастингс. 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 11-август.
  31. ↑ Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 235-бет. 
  32. ↑ 32,0 32,1 Барлоу Ф.. Вильгельм И и нормандское завоевание Англии — 124—135-бет. 
  33. ↑ Боюар Мишель де.. Вильгельм Завоеватель — 242—247-бет. 

Ҳаволалар

Викиомборда „Ҳастингс жанги“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hastings_jangi" dan olindi