Hatay davlati
Ҳатай давлати (туркча: Ҳатай Девлети, франсузча: Éтат ду Ҳатай, арабча: دولة خطاي Даwлат Кҳаṭāй) — 1938-йил 7-сентабрдан 1939-йил 29-июнгача мавжуд бўлган муваққат ҳукуматли давлат бўлиб, Франсиянинг Сурия мандатидаги Алехандретта (Искендерун) санжаги ҳудудида жойлашган. Ушбу давлат 1939-йил 7-июлда де-журе Туркиянинг Ҳатай вилоятига айлантирилди, кейин 1939-йил 23-июлда амалда мамлакат таркибига расман қўшилди.
| Ҳатай давлати туркча: Ҳатай Девлети франсузча: Éтат ду Ҳатай арабча: دولة خطاي | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Мадҳия İстиклал Марşı | |||||||
 Алехандретта (Искендерун) санжаги | |||||||
| Пойтахти | Антокия | ||||||
| Тил(лар)и | Турк тили (расмий тил) Франсуз тили (иккинчи) Араб тили | ||||||
| Дини | Ислом | ||||||
| Пул бирлиги | Турк лираси | ||||||
| Бошқарув шакли | Республика | ||||||
| Президент | |||||||
| - 1938-1939 | Тайфур Сöкмен | ||||||
| Бош вазир | |||||||
| - 1938-1939 | Абдурраҳман Мелек | ||||||
| Тарих | |||||||
| - 1938-йил 7-сентабр | Давлат мустақиллиги | ||||||
| - 1939-йил 29-июн | Туркия билан бирлашуви | ||||||
.svg){kind=small}
Тарих
Сурия ва Туркия ўртасидаги зиддият Туркия Ҳатайни қўшиб олиш сиёсатига эътибор қаратгандан сўнг бошланди. Усмонли маъмурий тузилмасидаги Ҳалаб вилояти чегаралари ичида жойлашган ҳудуд 1921-йил 20-октабрдаги Анқара келишуви билан франсузларга қолдирилди ва Франсия Анқара ҳукуматининг илтимосига кўра минтақага алоҳида мақом берди. Аҳолининг 39 фоизи турклар эди[1]. Шартнома билан ташкил этилган бу автоном вилоят Искендерун Санжаги деб номланди.
Туркия ташкил топганидан тўққиз йил ўтиб , 1931-йилги умумий сайловларда минтақада яшовчи бир неча туркнинг Туркия Буюк Миллат Мажлисига мустақил парламент депутати сифатида қабул қилиниши билан аннексия сиёсати янада кучайди. 1936-йилда Франсия билан Сурия ўртасида имзоланган шунга ўхшаш келишув Суриянинг мустақилликка эришиш йўлидаги илк қадам сифатида Ҳатайда татбиқ этилишини истаган Туркия, бу талаб рад этилганда Миллатлар Лигасига мурожаат қилди. Худди шу даврда Европада янги уруш давом этаётганига ишораларнинг кучайиши таъсирида Миллатлар Лигаси Туркияни тўғри деб топди ва минтақани „алоҳида бирлик“ деб қарор қилди. Уюшманинг бу қарорни қабул қилишининг энг муҳим сабаби, эҳтимолий уруш юзага келган тақдирда Туркиянинг Германия билан иттифоқчи бўлишининг олдини олиш истагидир[1]. Ҳатай Суриядан алоҳида бирлик сифатида қабул қилингандан сўнг, Турк армияси биринчи марта 1938-йил 5-июлда Шукру Канатли қўмондонлигида шаҳарга кирди[2].
Миллатлар Лигаси қароридан сўнг мустақил давлат бўлиш йўлига кирган Ҳатай, 1938-йил 2-сентабрда Франсия ҳукмронлик қилган Сурия мандатидан мустақилликка эришди ва Ҳатай давлати ташкил топди ва Ҳатай Давлат Миллий Мажлиси тузилди. бу ерда қирқ депутат сайланади. Сайлов натижасида қирқ кишилик мажлисда йигирма икки ўрин олган Турклар, Туркияда қўлланиладиган қонунларни бирин-кетин қабул қилиб, Сурия ва Франсиянинг Ҳатайга таъсирини камайтирадиган тартибга солишни тезлаштирди.
1939-йил 23-июнда Франсия Туркиянинг илтимосларини қабул қилиб, минтақа бўйича ўзига берилган ваколатларни қонуний ва сўзсиз Туркияга ўтказди[3]. 1939-йил 29-июн куни Ҳатай Миллий Мажлиси овоз бериш йўли билан Туркияга қўшилишга қарор қилди. 29-июнда бошланган жараён Туркиянинг вилоятдаги франсуз ширкатларини сотиб олиши, Ҳатай вилоятини ташкил этиши билан давом этди ва 1939-йил 23-июл тонгида охирги франсуз ҳарбий бирлигининг кетиши билан якунланди. вилоятдан[3]. Расмий равишда 1939-йил 29-июнда ва 1939-йил 23-июлда амалда бўлиб ўтган бу ўз-ўзини аннексия қилиш Сурия томонидан қабул қилинмади. Сурия ҳали ҳам Ҳатайни хариталарда ўз ҳудуди сифатида кўрсатишда давом этмоқда[4].
Бугунги кунда сурияликлар минтақанинг арабча номи Лиwааа алискендеруна ўрнига туркий Ҳатай тилидан фойдаланмоқда.
Аҳоли ва демография
Франсия Олий комиссиясининг 1936-йилдаги ҳисоб-китобларига кўра, 220 минг аҳолининг 39 фоизи турклар, 28 фоизи араб тилида сўзлашувчи алавийлар, 11 фоизи арманлар, 10 фоизи сунний араблар, 8 фоизи христианлар ва 4 фоизи черкес, курдлар ва яҳудийлар бўлган[5].
.jpg)
| 1936-йилда Франсия аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра Ҳатай аҳолиси[5] | ||||||
| Этнодиний гуруҳлар | Аҳоли | % | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Нусайрийлар | 61,600 | 28% | ||||
| Сунний араблар | 22,000 | 10% | ||||
| Мелкит католик черкови, юнонлар ва бошқа христианлар | 17,600 | 8% | ||||
| Турклар | 85,800 | 39% | ||||
| Арманлар | 24,200 | 11% | ||||
| Черкаслар, яҳудийлар, курдлар | 8,800 | 4% | ||||
| Жами | 220,000 | 100% | ||||
1937-йилда кўпчилик манбаларда қайд этилишича, Александретта санжагида жами 186 минг киши яшаган бўлиб, (бу Франсия ҳукуматининг 1932-йилги ҳисоботига кўра) 85 минг турклар, 25 минг киши арманлар, қолган қисми эса асосан араблар, юнонлар, яҳудийлар, курдлар ва черкеслардан ташкил топган[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Ҳатай Меселесинин Çöзüмü“. цк.тр. 11 майıс 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 аğустос 2012.
- ↑ „5 ТЕММУЗ’ДА ТÜРК АСКЕРİНİН İСКЕНДЕРУН’А ГİРİŞİНİН 74. ЙИЛДÖНÜМÜ ВЕ КУРТУЛУŞ БАЙРАМИ ТÖРЕНİ ДÜЗЕНЛЕНДİ“. искендерун.бел.тр. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-июл.
- ↑ 3,0 3,1 „Ҳатай Тариҳине Генел Бакış“. ҳатай.гов.тр. 9 теммуз 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 аğустос 2012.
- ↑ Тҳе Неw Туркей. Лондра: Гранта Боокс, 2005 — 203-227-бет. ИСБН 1-86207-865-3.
- ↑ 5,0 5,1 Бранделл, Инга. Стате Фронтиэрс: Бордерс анд Боундариэс ин тҳе Миддле Эаст. И.Б.Таурис, 2006 — 144-бет. ИСБН 978-1-84511-076-5. Қаралди: 2013-йил 30-июл.
- ↑ Ҳ. Л (23 Жануарй 1937). "Тҳе Санжак оф Алехандретта". Буллетин оф Интернатионал Неwс 13 (15): 3–7. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/25639616. Қаралди: 25 Марч 2022.Ҳатай давлати]]