Ҳатим ат-Тай (ҳатим-тай, арабча: حاتم الطائي‎‎ ақл. 578) — ВИИ асрнинг тай қабиласидан чиққан машҳур араб шоири. Ўзининг саховатлилиги туфайли араб афсоналари қаҳрамонига ва кўплаб шарқ халқлари фолклоридаги қаҳрамонга айланди.

Тадқиқотчилар Шарқ халқлари фолклоридаги Атимтой (Хатимтой, Хатимтой) образи Хатим ат-Тойга бориб тақалади, деб ҳисоблашади. Шарқда Ҳатим ҳақидаги сюжетлар кенг тарқалган: улар араблардан Яқин ва Ўрта Шарқ ва Ўрта Осиёнинг бошқа халқларига — эронларга, озарбайжонларга, туркманларга, қозоқларга ўтган.

Хотим ат-Той ҳақидаги асарлар сюжет ва жанр жиҳатидан уч гуруҳга бўлинади:

  1. эртаклар, у уерда беҳисоб бойлик эгаси сифатида намоён бўлади, уларни муҳтожларга саховат билан баҳам кўради;
  2. Хотим ат-Той уй-рўзғор эртакларида камбагал, аммо у ҳаммага ёрдам беришга, охиргисини баҳам кўришга тайёр;
  3. Биографик характердаги мусулмон афсоналари бойликнинг келиб чиқиши ва қаҳрамоннинг ғайриоддий сахийлиги сабабларини очиб беради.

Атимтай Жомарт ҳақидаги ҳикояларнинг қозоқча версияларида (Қозоқ тилида Хатим ат-Той номи шундай янграйди) қаҳрамоннинг бойлигига эмас, балки унинг маънавий фазилатларига — меҳр-оқибат, саховатпешалик ва олийжанобликка эътибор берилади. Хотим ат-той ҳақидаги эртак ва ривоятлар Э. Саримбоэв таржимасидаги „Хатим-тай хикоят дастани“ (1891, 1892, 1913) китобларида нашр этилган. Қ.Шаҳмардоннинг „Кисса-и Хатимтой-Жомарт“ (1897, 1898), Ш. Жангиров ёзиб олган эртаклари (1914) нашр этилган.

Адабиётлар

  • Атимтай Жомарт // Казахстан. Националная энсиклопедия (рус.). — Алмати: Қазақ энсиклопедияси, 2004. — Т. И. — ИСБН 9965-9389-9-7. (CC БЙ-СА 3.0)