Hayvon ongi
Ҳайвон онги, худди инсон онги каби, ҳолат : ҳис қилинган ҳолат — унда мавжудлик ҳисси бўлган ҳолат. У ҳайвондаги ўз-ўзини англаш сифати ёки ҳолатини ўз ичига олади: ташқи об’эктни ёки ўз ичидаги нарсаларни англаш[2][3]. Бу ҳайвонлар ҳуқуқларини муҳокама қилишда асосий масала. Одамларда онг сезгирлик орқали аниқланадиган онглилик, суб’эктивлик, сифат, тажриба ёки ҳис қилиш қобилияти, ҳушёрлик, ўзини ўзи қадрлаш ва онгни ижро этувчи бошқарув тизими[4]. Уни таърифлаш қийин бўлишига қарамай, кўпчилик файласуфларнинг фикрича, онг нима эканлиги ҳақида кенг тарқалган умумий тушунча мавжуд[5].
Ҳайвонларнинг онги мавзуси бир қатор мураккабликларга дуч келади. Бу бошқа онг муаммоларини келтириб чиқаради. Айниқса оғир шаклда, чунки инсон тилидан фойдаланиш қобилиятидан маҳрум бўлган ҳайвонлар бизга ўзларининг тажрибаси ҳақида гапира олмайдилар[6]. Қолаверса, бу мавзуда холис фикр юритиш қийин, чунки ҳайвоннинг онгига эга эканлигини инкор этиш кўпинча унинг ҳис қилмаслигини, унинг ҳаётининг қадри йўқлигини ва уни хафа қилиш ахлоқий жиҳатдан нотўғри эмаслигини англатади. Масалан, 17-асрдаги франсуз файласуфи Рене Декарт баъзан ҳайвонларга нисбатан шафқацизликда айбланган, чунки у фақат одамлар онгга эга эканлигини таъкидлаган.
Субектив тажрибани онгнинг моҳияти деб ҳисоблаган файласуфлар, одатда, онгнинг ҳайвонларда бор ёки мавжудлигини ва унинг табиати нима эканлигини билиш мумкин эмас, деб ҳисоблайдилар. Америкалик файласуф Томас Нагел кўршапалак бўлиш қандай? „ эссесида бу фикрни ўртага ташлайди. Унинг сўзларига кўра, организм онгга эга „агар ва фақат бу организм бўлиш қандай?“ деган саволга жавоб берадиган бирор нарса бўлса. Бу организмга ўхшаган нарса“[7] ва у ҳайвоннинг мияси ва хатти-ҳаракати ҳақида қанчалик кўп маълумотга эга бўлишимиздан қатъий назар, биз ҳеч қачон ҳайвоннинг онгига шўнғий олмаймиз ва унинг дунёсини у каби ҳис қила олмаймиз, деб таъкидлади[8]. Бошқа мутафаккирлар, масалан, когнитив олим Дуглас Хофстадтер, бу далилга қўшилмайдилар, уни мос келмайдиган деб ҳисоблайдилар[8] .
Ҳайвонларнинг онги юз йилдан кўпроқ вақт давомида фаол ўрганилган. 1927-йилда америкалик функсионал психолог Харви Карр ҳайвонларда хабардорликни (тушунишни) ўлчаш ёки тушунишга қаратилган ҳар қандай уриниш „одамдаги унинг асосий шартларини тўғри ва тўлиқ билишга“ боғлиқлигини таъкидлади. 1985-йилда ўтказилган сўнгги таҳлил шуни кўрсатдики, „энг яхши ёндашув — бу оддий инсон эмбрионларида, чақалоқларда ўз-ўзини англаш, идрок этиш, алоқа қилиш, ният, эътиқод ва акс эттиришнинг тонг ва онтогенезини кузатиш учун эксперимент (айниқса психофизика) ва кузатишдан фойдаланиш“. 2012-йилда бир гуруҳ неврологлар Кембриж декларациясини имзоладилар, унда „одамлар онгни яратадиган неврологик субстратларга эга бўлиш ноёб эмас“ деган". Одам бўлмаган ҳайвонлар, шу жумладан барча сутемизувчилар ва қушлар ва бошқа кўплаб мавжудотлар, шу жумладан саккизоёқлар ҳам ушбу нерв субстратларига эга[8].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Тҳе Cамбридге Деcларатион он Cонсcиоуснесс (Арчиве) 7 Жулй 2012. Wриттен бй Пҳилип Лоw анд эдитед бй Жаак Панксепп, Диана Реисс, Давид Эделман, Бруно Ван Сwиндерен, Пҳилип Лоw анд Чристоф Коч. Университй оф Cамбридге
- ↑ „cонсcиоуснесс“. Мерриам-Wебстер. 24-декабр 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-апрел 2014-йил.
- ↑ Роберт ван Гулиcк. „Cонсcиоуснесс“. Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй. 27-декабр 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-феврал 2020-йил.
- ↑ Фартҳинг Г.. Тҳе Псйчологй оф Cонсcиоуснесс. Прентиcе Ҳалл, 1992. ИСБН 978-0-13-728668-3.
- ↑ Андоза:Нп3 „Cонсcиоуснесс“, . Тҳе Охфорд cомпанион то пҳилосопҳй. Охфорд Университй Пресс, 2005. ИСБН 978-0-19-926479-7.
- ↑ Cолин Аллен. {{{эдитор}}}: „Анимал cонсcиоуснесс“. Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (Суммер 2011 Эдитион). 31-июл 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-феврал 2020-йил.
- ↑ англ. „иф анд онлй иф тҳере ис сометҳинг тҳат ит ис лике то бе тҳат органисм—сометҳинг ит ис лике фор тҳе органисм“
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Андоза:Нп3 „Рефлеcтионс он Wҳат Ис Ит Лике то Бе а Бат?“, . Тҳе Минд'с И. Басиc Боокс, 1981 — 403—414-бет. ИСБН 978-0-7108-0352-8.