Hazorasp darvozasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Shahar darvozasi
|nomi				= 
|asl nomi			=
|tasvir			=Hazorasp darvozasi (Qoʻy darvoza).jpg
|image_size  =
|caption				=
|tasvir2			=
|image_size2  =
|caption2			=
|tasvir3				=
|image_size3  =
|caption3			=
|muqobil nomlari		= Qoʻy darvoza
|manzil			=
|hudud			= [[Xiva]] [[Xorazm viloyati]]
|mamlakat			={{UZB}}
|koordinatalar ={{coord|41.37704326096526|N|60.37177162506992|E|type:landmark_region:UZ-KH}}
|meʼmoriy uslubi =Xorazm meʼmorchiligi  
|qurdirgan hukmdor	=[[Olloqulixon]] 
|qurilishi boshlangan	=1842-yil
|qurib bitkazilgan =1842-yil
|taʼmirlatgan hukmdor	= [[Muhammad Aminxon]]
|taʼmirlangan yili =
|buzilgan yili =
|darvoza tegishli boʻlgan qalʼa yoki shaharning nomi	=[[Dishan qalʼa]]
|qurilish materiali =pishgan gʻisht|location_country=[[Oʻzbekiston]]
| havolalar =
<mapframe zoom=15 latitude =41.37704326096526 longitude =60.37177162506992 align=center width=300 height=300 text="Hazorasp darvozasi xaritada">{
    "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#000000",
        "marker-size": "medium",
        "marker-symbol": "gate"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          60.37177162506992,
          41.37704326096526
        ]
      }
    }
  ]
}</mapframe>
}}
'''Hazorasp darvozasi''' (yana bir nomi '''Qoʻy darvoza''') – [[Xorazm viloyati]], [[Xiva|Xiva shahridagi]] meʼmoriy yodgorlik. Hozirda [[Xiva|Xiva shahridagi]] Qumyasqa mahalla fuqarolar yigʻinida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

Darvoza [[Dishan qalʼa|Dishan qalʼaning]] 10 ta [[darvoza|darvozasidan]] biri boʻlib, [[1842-yil|1842-yilda]] [[Olloqulixon]]ning [[Dishan qalʼa|Dishan qalʼaning]] xavfsizligini taminlash uchun qurilgan. Darvoza pishiq gʻishtdan qurilgan<ref>https://otpusk.uz/uz/uzbekistan/sights/khiva</ref>. Inshootning yon tomonida 2 ta kuzatuv [[Minora|minorasi]] bor. Darvoza [[Xiva]]—[[Hazorasp]] yoʻlida qurilganligi uchun unga [[Hazorasp]] darvoza nomini berganlar. [[1930|1930-yilda]] [[Xudoybergan Devonov]] darvozaning ichki qismini suratga olgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://xorazmiy.uz/uz/pages/view/94 |sarlavha=Хазарасп дарвозаси (1842)}}</ref>.

== Tarixi ==
Hazorasp darvozasi [[1842|1842-yilda]] [[Xorazm xoni|Xiva xon]]<nowiki/>i [[Olloqulixon]] tomonidan shaharni [[Yovmut|yovmutlar]] hujumidan mudofaa qilish maqsadida qurdirilgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |url=https://uzheritage.org/uz/objects/20334 |sarlavha=Xazorasp darvozasi (Qo‘y darvoza) |qaralgan sana=2023-10-31 |arxivsana=2023-10-31 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231031113455/https://uzheritage.org/uz/objects/20334 }}</ref>. [[Ogahiy|Muhammad Rizo Ogahiyning]] maʼlumot berishicha, [[Olloqulixon]] 3 yil davomida [[Dishan qalʼa]] darvozalarini qurdirgan. Aholi bu qurilishda yiliga 12 kun bepul majburiy ishlab berishi shart boʻlgan. Qurilishda 200 mingga yaqin kishi ishtirok etgan<ref name=":1">{{Veb manbasi |url=https://www.turkestantravel.com/ru/sights/vorota-khazarasp-darvaza-v-khive/ |sarlavha=Хива - Ворота Хазарасп Дарваза}}</ref>.

[[Xiva|Xivani]] [[Hazorasp]] bilan bogʻlovchi [[Dishan qalʼa|Dishʼan qal’aning]] sharqiy darvozasi boʻlgani uchun Hazorasp darvoza nomi berilgan. Darvoza atrofida qoʻy bozori boʻlgani tufayli ushbu darvoza aholi orasida Qoʻy darvoza deb atalgan.

Dastlab mazkur darvoza [[Paxsa|paxsadan]] qurilgan, darvoza eshiklari oddiy taxtalardan ishlangan. [[Xorazm xoni|Xiva xoni]] [[Muhammad Aminxon]] davriga kelib, [[Dishan qalʼa|Dishan qal’adagi]] barcha [[Darvoza|darvozalar]] qaytadan qurilgan. Darvozaning devorlari pishiq gʻishtdan qurilgan<ref name=":0" />. Tashqi devorlarning uzunligi 5650 metr, balandligi 6—8 metr, poydevori qalinligi 4—6 metrni tashkil qilgan. Devorlar uchun tuproq [[Xiva|Xivadan]] 2 kilometr uzoqlikda, shimolda joylashgan [[Govukkoʻl]] degan hududdan olib kelingan<ref name=":1" />

Darvozaning [[Yangiariq|Yangiariqqa]] ketish yoʻli keng boʻlgan boʻlib, ikkita katta kuzatuv [[Minora|minoralariga]] ega boʻlgan. Darvoza ichki plani darvoza orqali oʻtuvchi [[yoʻlak]] boʻylab, ikki qadamli tarzda qurilgan boʻlib, [[yoʻlak]] atrofida har ikki tarafida [[Ayvon|ayvonchalar]] va xonalar mavjud boʻlgan. Darvozaning tashqari tomonida [[Guldasta|guldastalar]] ichkari tomonidagi [[Guldasta|guldastalardan]] kattaroq boʻlgan boʻlib, tashqi diametri 4,90 metr, ichki diametri 2,85 metr ikki qavatdan iborat boʻlgan. Mazkur tashqi [[Guldasta|guldastalarning]] birinchi qavatida faqat bitta doirasimon xonasi boʻlgan boʻlib, ushbu xonalarga ichki ayvonchalarga chiquvchi eshiklar orqali kirilgan. Ikkinchi qavatiga darvoza tomi orqali chiqilgan<ref name=":0" />. Bugungi kunda darvoza umumiy koʻrinishi toʻliq saqlab qolgan. biroq devorlarining yerga yaqin qismidagi gʻishtlari nuragan. Bu [[Yer osti suvlari|yer osti sizot suvlarining]] oqibatida yuzaga kelgan. Darvoza interyerining devorlari [[ganch]] bilan suvalgan. Darvoza [[Xiva|Xivani]] [[Yangiariq]], [[Bogʻot]], [[Xonqa]] va [[Hazorasp]] bilan bogʻlagan. Darvozaning oʻlchami 23,5x6,5 metr, balandligi 12,2 metr boʻlgan<ref name=":1" />. Hazorasp darvozasi 500 metr uzunlikda [[Ichan qalʼa|Ichan qalʼaning]] [[Bogʻcha darvoza|Bogʻcha darvozasi]] hamda Gandimiyon darvozasi bilan chegaradosh boʻlgan<ref name=":1" />. 

[[1873|1873-yilda]] general [[Konstantin Kaufman|Konstantin fon Kaufman]] rus qoʻshini askarlariga [[Xiva xonligi|Xiva xonligiga]] harbiy yurishi paytida [[Dishan qalʼa|Dishan qal’a]] darvozalariga talofat yetkazmalik haqida farmoyish bergan. General qal’a devorlarini [[Toʻp|toʻpga]] tutdirib, ushbu buzilgan joylardan qal’a ichiga kirishni buyurgan. Bundan asosiy maqsad shu ediki, rus qoʻshini harbiy qudratini namoyish qilgan holda [[Xiva xonligi|xonlik]] qoʻshini askarlarini va qal’a ichidagi aholini sarosimaga solish edi<ref name=":0" />.

== Manbalar ==

[[Turkum:Oʻzbekistondagi diqqatga sazovor joylar]]
[[Turkum:Xorazm meʼmoriy yodgorliklari]]
[[Turkum:Xiva arxitekturasi]]
[[Turkum:Xiva bino va inshootlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston darvozalari]]
[[Turkum:Xiva darvozalari]]