Ҳелмутҳ Карл Бернхард Граф  вон Молтке[1] (немис: [ˈҳɛлмуːт фɔн ˈмɔлткə]; 1800-йил 26-октабр — 1891-йил-24-апрел) Пруссия фелдмаршали. Ўттиз йил давомида Пруссия армиясининг штаб бошлиғи, у қуруқлик қўшинларини бошқаришнинг янги, янада замонавий усулини яратувчисидир. У Европа ва Яқин Шарқдаги қўшинларга, Иккинчи Шлезвиг уруши , Австрия-Пруссия уруши ва Франсия-Пруссия уруши даврида Пруссия қўшинларига қўмондонлик қилган. У "Пруссия армияси ташкилотчиси ва тактик даҳоси"[2]сифатида тарихда қолган. Биринчи жаҳон уруши бошланганда немис армиясига қўмондонлик қилган жияни Ҳелмутҳ вон Молткедан (Ҳелмутҳ Жоҳанн Лудwиг вон Молтке) фарқлаш учун уни кўпинча "Оқсоқол Молтке" деб аташади.

Ҳелмутҳ вон Молтке
Фиэлд Маршал Cоунт Ҳелмутҳ вон Молтке

Ҳелмутҳ вон Молтке
Тахаллус(лар)и Оқсоқол Молтке
Таваллуди 1800-йил 26-октабр
Парчим, Мекленбург-Шверин, Муқаддас Рим империяси
Вафоти 1891-йил 24-апрел (90 ёш)
Берлин, Пруссия, Германия империяси
Фуқаролиги Германия
Хизматдаги йиллари 1819-1888-йиллар
Унвони

Иккинчи лейтенант (Дания армияси)

'''Генералфелдмаршалл''' (Германия армияси)
Қўмондонлик қилган

Вилгелм И

Фридрих ИИИ

Вилгелм ИИ
Лавозими Германия Бош Штаб бошлиғи
Жанг/уруш

Незиб жанги

Иккинчи Шлезвиг уруши

Австрия-Пруссия уруши

Франсия-Пруссия уруши
Турмуш ўртоги Мери вон Бурт (1868-йилда вафот этган)

Ҳаётининг илк йиллари

Молтке Мекленбург-Шверин герсоглигининг Парчим шаҳрида туғилган, Дания армиясида хизмат қилаётган немис генерал-лейтенанти Фридрих Филипп Виктор фон Молтке(1768-1845)нинг ўғли. Тўққиз ёшида Ҳелмутҳ вон Молтке Голштейндаги Хоҳенфелд пансионатига, ўн икки ёшида эса Копенгагендаги кадет мактабига ўқишга кирди. 1818-йилда у Олденбург пиёда полкида иккинчи лейтенант даражасига чиқди[3].

Йигирма бир ёшида Молтке Пруссия хизматига киришга қарор қилди. 1822-йилда Франкфурт ан дер Одерда жойлашган 8-пиёда полкида иккинчи лейтенант бўлди. Йигирма уч ёшида у умумий ҳарбий мактабга (кейинчалик Пруссия ҳарбий академияси) киришга муваффақ бўлди, у ерда ч йил ўқиди ва 1826-йилда тугатди.

Ҳарбий фаолиятининг бошланиши

Молтке Франкфурт ан дер Одердаги кадет мактабида хизмат қилди, кейин уч йил давомида Силезия ва Посенда ҳарбий тадқиқотларда фаолият юритган. 1832-йилда у Берлиндаги бош штабда хизмат қилиш учун юборилган, 1833-йилда у биринчи лейтенант унвонига кўтарилди. Ўша пайтда у ўз бошлиқлари, шу жумладан ўша пайтда генерал-лейтенант бўлган шаҳзода Вилгелмда яхши таассурот қолдирган.

Молткенинг қизиқишлари уни адабиётга, тарихшуносликка, саёҳатга чорлади. 1827-йилда у „Икки дўст“ номли қисқа романини нашр этди 1831-йилда у „Голландия ва Белгиянинг ўзаро муносабатлари“ номли эссай ёзди, улнда Филипп ИИ давридаги бўлинишидан тортиб, Вилгелм И давридаги бирлашишигача бўлган жараён таҳлил қилинган.

У инглиз тилини яхши билганлиги сабабли[4]1832-йилда у Гиббоннинг " Рим империясининг таназзул ва қулаш тарихи " асарини немис тилига таржима қилиш учун шартнома тузди, бунинг учун у 75 марка олиши керак эди, у ушбу пулган от сотиб олишни мақсад қилган эди. Ўн саккиз ой ичида у ўн икки жилднинг тўққизтасини тугатди, аммо нашриёт китобни нашр қилмади ва Молткега бор йўги 25 марка пул тўлаб берди.

Усмонлилар империясида хизмат

1835-йилда капитан сифатида кўтарилган Молтке жануби-шарқий Европага саёҳат қилиш учун олти ойлик таътил олди. Константинополда қисқа муддат бўлганида, Султон Маҳмуд ИИ ундан Усмонли империяси армиясини модернизация қилишда ёрдам сўраган ва Молтке Берлиндан тегишли рухсат олганидан сўнг бу таклифни қабул қилган. У Константинополда икки йил қолди, турк тилини ўрганди ва Константинопол шаҳри, Босфор ва Дарданел бўғозларини кўздан кечирди. У Валахия, Болгария ва Румелия бўйлаб саёҳат қилди ва бўғознинг иккала томонида кўплаб бошқа саёҳатларни амалга оширди.

1838-йилда Молтке Мисрлик Муҳаммад Алига қарши юришни олиб бориши керак бўлган Анадолудаги қўшинларга қўмондонлик қилувчи Усмонли генералига маслаҳатчи сифатида юборилди. Ёзда Молтке ўз саёҳати давомида бир неча минг мил йўл босиб, кенг қамровли разведка ва тадқиқотлар олиб борди. У Фрот дарёси бўйлаб саёҳат қилди ва Усмонлилар империясининг кўплаб ҳудудларини кўздан кечирди ва харитага туширди. 1839-йилда армия мисрликларга қарши жанг қилиш учун жанубга йўл олди, аммо душман яқинлашгач, генерал Молткенинг маслаҳатига қулоқ солишдан бош тортди. Молтке штаб-офицер лавозимидан истеъфога чиқди ва артиллерия кучга раҳбарлик қила бошлади. 1839-йил 24-июнда Незиб (ҳозирги Нисибис) жангида Усмонли армияси мағлуб бўлди. 1839-йил 7-ноябрда у Поур ле Мéрите орденини олди. Қироллик штаб бошлиғи фон Краусенек юборган мактубида: „Мен Бош штаб капитанлари фон Винке, Фишер ва фон Молткега Туркиядаги қўмондонлик давридаги хизматларидан мамнунлигимнинг исботи сифатида ушбу орденни топширмоқчиман“[5]деб ёзилган эди.

Ҳафиз анд вон Молтке Незибда

Молтке катта қийинчилик билан Қора денгизга, у ердан Константинополга қайтиб келди. Бу пайтда Султон Маҳмуд ИИ вафот этган эди, шунинг учун у 1839-йил декабр ойида Берлинга қайтиб келди.[6]

Бир вақтлар Молтке уйига 1835-1839-йилларда Туркиядаги шарт-шароитлар ва воқеалар тўғрисида ёзган баъзи хатларини нашр этди. Кейинги йилнинг бошида у инглиз аёли Мария Берта Хелена Буртга уйланди. Фарзандсизлигига қарамай, бу бахтли никоҳ эди.

1840-йилда Молтке Берлинда жойлашган Пруссия шаҳзодаси Чарлес қўмондонлиги остидаги ИВ корпус ишлай бошлади ва у бошқа немис саёҳатчилари билан биргаликда Константинопол харитасини ва Кичик Осиёнинг бошқа ҳудудларининг янги харитасини нашр этди.[7]

У темир йўлларга қизиқиб қолди ва у Гамбург-Берлин темир йўлининг биринчи директорларидан бири эди. 1843 — йилда у "Темир йўл йўналишини танлашда қандай фикрлар аниқланиши керак?" мақоласини нашр этди. Германия ўзининг биринчи темир йўлини қуришни бошлашдан олдин ҳам, у темирйўлларнинг ҳарбий салоҳиятини пайқаган эди ва у бош штабни сафарбарлик ва моддий-техникавий сабабларга кўра темир йўл қурилишини қўллаб-қувватлашга чақирди.[8]  У барча жамғармаларини Пруссия темир йўл корхоналарига сармоя киритишга сарфлади, бу эса кейинчалик унга катта бойлик келтирди.  Кейинчалик у Бош штаб бошлиғи бўлганда штабга Темир йўл бошқармасини қўшди.[9]

1845-йилда Молтке "1828-1829-йилларда Европада рус-турк уруши" мақоласини ни нашр этди, ушбу мақола ҳарбий доираларда яхши қабул қилинди. Худди шу йили у Римда Пруссия шаҳзодаси Генрихнинг шахсий ёрдамчиси сифатида хизмат қилди, бу унга „Абадий шаҳар“нинг янги харитасини яратишга имкон берди(1852-йилда нашр этилган).

Берлиндаги Тиэргартендаги Берлин Ғалаба устуни ёнидагиҲелмутҳ фон Молтке ҳайкали

1855-йилда Молтке шаҳзода Фридрих Вилгелмга (кейинчалик император Фридрих ИИИ) генерал-маёр сифатида ёрдамчи ва мураббий бўлиб хизмат қилди. У шаҳзоданинг уйланиши муносабати билан Англияга, шунингдек, Россия императори Александр ИИ нинг тож кийиш маросимида Санкт-Петербургга шаҳзодага ҳамроҳлик қилди[10].

Пруссияда хизмат

Эдвин фон Мантеуффелнинг таклифига кўра, янги қирол Вилгелм И Молткени 1857-йил 29-октябрда Пруссия Бош штаб бошлиғи этиб тайинлади.[11] Бош штаб номи "Буюк Бош штаб" деб ўзгартирилди, чунки у уруш давридаги турли немис давлатлари қўшинларининг умумий йўналишига эга бўлар эди.[12]У лавозимга келиши биланоқ, стратегик ва тактик усулларга ўзгартиришлар киритишга киришди:

  • қуролланиш ва алоқа воситаларидаги ўзгаришлар;
  • штаб ходимларини тайёрлашдаги ўзгаришлар (масалан, ходимларнинг саёҳатларини жорий этиш);
  • Армияни сафарбар қилиш услубидаги ўзгаришлар.

1859-йилда Италиядаги Австрия-Сардиния уруши Пруссия армиясини сафарбар қилишга олиб келди, аммо Пруссия армияси бевосита жангларда иштирок этмаган. Сафарбарликдан кейин армия қайта ташкил этилди ва унинг кучи деярли икки баравар оширилди. Қайта ташкил этиш Молткенинг эмас, балки шаҳзода регент Вилгелмнинг ва ҳарбий вазир Албрехт фон Рооннинг иши эди[13]. Молтке Италия кампаниясини диққат билан кузатди ва 1862-йилда унинг бориши ҳақида китоб ёзди.

1862-йил декабрда Молткедан Дания билан урушнинг ҳарбий жиҳати бўйича фикр сўралди. Унинг фикрича, урушни тугатиш қийинчилликка олиб келиши мумкин, чунки Дания армияси, оролларга чекинади, бу данияликларнинг денгизда кучлилига сабабли, унга ҳужум қилиш имконсиз бўлиб қолади. У Шлезвигга ҳужум қилишдан олдин Дания армиясининг қанотдан ўраб олиш режасини тузди. У бу орқали уларнинг чекинишларини тўхтатишу мумкинлигини айтди.

Дания билан уруш

1864-йил феврал ойида Иккинчи Шлезвиг уруши бошланганда, Молтке Пруссия қўшинлари билан бирга юборилмади, балки Берлинда қолди. Унинг уруш режаси нотўғри амалга оширилди ва Дания армияси Дйббол ва Фредерикия қалъаларига қочиб кетди, Дйббол ва Фредерикия қамал қилинди, Дйббол қийинчилик билан қўлга киритилди ва Фредерикия данияликлар томонидан жангсиз ташлаб кетилди — аммо уруш тугаш белгиларини кўрсатмади. Дания армияси Алс ва Фунен оролларида жойлашиб олди.

1864-йил 30-апрелда Молтке иттифоқчи (немис) кучлари штаб бошлиғи лавозимига тайинланди. У Фридрих Граф фон Врангел билан Алсни эгаллашни келишиб олди. 29-июн куни Герварт фон Биттенфелд армиясининг бир қисми қайиқларда Алсни кесиб ўтишган ва тезда бутун оролни эгаллаб олишган. Бир неча кун ўтгач, Эдуард Вогел фон Фалкенштейн корпуси Лимфёрдни кесиб ўтди ва Ютландиянинг қолган қисмларини эгаллади. австрияликлар эса турли оролларни эгаллаб олишди. Дания ҳукумати Вена шартномасини имзолаш орқали урушни мағлубият билан якунлади.[14]

Австрия-Пруссия уруши

Молтке 1866-йилги Австрия-Пруссия уруши пайтида муваффақиятли ҳарбий операцияларни режалаштирган ва бошқарган. Уруш стратегиясида асосий жиҳатлар қуйидагилардан иборат. Пруссияликларга қарши иккита душман гуруҳи бор эди, 270 минглик австро-саксон қўшинлари ва тахминан 120 000 кишилик уларнинг иттифоқдош Шимолий ва Жанубий Германия армиялари. Пруссия қўшинлари тахминан 60 000 кишига кам эди, аммо Молтке ҳал қилувчи нуқтада устунликка эришишга қарор қилди. Молтке Пруссия армиясини учта дала армиясига ажратди:

  • Биринчи армия;
  • Иккинчи армия;
  • Элба армияси.
    Қирол Вилгелм И (қора отда) Бисмарк, Молтке, Роон ва бошқалар билан Кöнигграц жангини томоша қилмоқда

Биринчи армия княз Фридрих Карл бошчилигида Горлитз яқинида тўпланган учта армия корпуси, олтита бўлинмадан иборат отлиқ корпус ва 300 та артиллерия қуролидан иборат эди. Иккинчи армия валиаҳд шаҳзода Фридрих Вилгелм бошчилигидаги Неиссе яқинидаги тўртта армия корпуси, отлиқ дивизион ва 336 артиллерия қуролидан иборат эди. Элба армияси генерал фон Биттенфелд бошчилигидаги Торгау атрофида учта дивизия, иккита отлиқ бўлинма ва 144 артиллерия қуролидан иборат эди. Уч дала армиясидан ташқари яна учта дивизия ҳам бор эди:

  • Генерал фон Мантеуффел бошчилигидаги Алтонадаги двизия;
  • Генерал фон Фалкенштейн бошчилигидаги Миндендаги двизия;
  • Генерал фон Беер бошчилигидаги Вецлардаги двизия[15]

Австрияга ҳужум қилиш учун жойлаштирилган учта дала армияси тахминан 278 000 кишидан иборат бўлиб, Австриянинг немис иттифоқчиларидан ҳимояланиш учун фақат 48 000 киши бор эди, холос. Генерал фон Фалкенштейн бошчилигидаги 48 000 киши икки ҳафта ичида Ганновер армиясини мағлуб этишга муваффақ бўлди, кейин эса Жанубий Германия қўшинларига ҳужум қилиб, уларни чекинишга мажбур қилди[16].

Молтке ҳайкали (Лейпциг 1888-1946). Коммунистлар ҳокимиятни қўлга киритгач, ҳайкал бузиб ташланган.

Молткенинг темир йўл билими унга вақтни тежашга ёрдам берди. Бешта темир йўл линияси Пруссиянинг турли вилоятларидан жанубий чегарадаги бир қатор нуқталарга олиб борарди. Бу барча темир йўлларни бир вақтнинг ўзида ишлатиб, Молтке ўзининг барча армия корпусларини бир вақтнинг ўзида тинч турар жойдан чегарага кўчиришга муваффақ бўлди.[17]

Саксонияга юриш қилгандан сўнг, Саксония қўшини Богемияга чекинди. Молтке бир-биридан 160 км узоқликда жойлашган иккита Пруссия қўшинига эга эди. Муаммо уларни Австрия армиясини Веллингтон ва Блюхер ўртасида Ватерлоодаги каби ушлаб туриш учун қандай қилиб бирлаштириш эди. У ўзининг иккита қўшинини бирлаштириб, уларнинг ҳар бирини Гицчин томон олдинга силжишга йўналтиришга қарор қилди.[18] 1866-йил 22-июнда Молтке икки Генералга Гицчин икки қўшиннинг бирлашиш учун яхши нуқта эканлигини айтди.[19]  У валиаҳд шаҳзода армиясининг юришида уни Австрия армиясининг бир қисми билан тўқнаш келишини олдиндан билган, аммо валиаҳд шаҳзоданинг 100 000 аскарлари бор эди ва австрияликлардан кучлироқ кучга эга бўлиши эҳтимолга яқин эди.

Людвиг фон Бенедек бошчилигидаги австрияликлар Молтке кутганидан тезроқ юришди ва тўрт ёки беш корпус билан шаҳзода Фридрих Чарлесга қаршилик кўрсатишлари мумкин эди; аммо Бенедек эътиборини валиаҳд шаҳзода Фридрих Вилгелмга қаратди ва унинг тўртта корпуси жангда мағлуб бўлди. 1-июл куни Бенедек ўзининг тарқалиб кетган кучларини Кöниггрäтз олдида мудофаага тўплади. Молткенинг иккита қўшини энди бир-бирига яқин масофада эди. 3-июлда биринчи армия Австрия қўшинларининг марказига қарши, иккинчиси эса Австриянинг ўнг қанотига қарши ҳаракатга келтирилди Австрия армияси бутунлай мағлубиятга учради ва Пруссия урушда ғалаба қозонди.

Молтке Кöниггрäтз жангидан унчалик мамнун эмас эди. У Австриянинг чекинишига йўл қўймаслик учун Элба армиясини Кöниггратз тепасига олиб чиқишга ҳаракат қилди, аммо унинг қўмондони ўз вақтида у ерга етиб боролмади.

Музокаралар давомида Отто фон Бисмарк қиролнинг Саксония қироллигини қўшиб олиш истагига қарши чиқди; у Франсиянинг фаол аралашувидан қўрқди. Аммо Молтке, агар франсузлар аралашса, франсуз ва австрияликларни мағлуб этишига ишончи комил эди ва агар Франсия ва Австрияга қарши уруш юзага келса, ўз режаларини Бисмаркга тақдим этди.

Тинчлик шартномасидан сўнг, Пруссия ҳукумати Молткега 30 000 марка миқдорида мукофат берди, у бу маблағга Силезия вилоятида Швейдниц (ҳозирги Швица) яқинидаги Крейзау (ҳозирги Крзйżова) мулкини сотиб олди.

1867-йилда Молтке Консерватив партия аъзоси сифатида Рейхстаг аъзоси бўлди. 1868-йил 24-декабрда Молткенинг рафиқаси Берлинда вафот этди.  Унинг хоки Молтке томонидан Cреисаудаги паркда мақбара сифатида қурилган кичик ибодатхонага дафн этилган.[20]

Франсия-Пруссия уруши

Молтке Франсия-Пруссия урушида (1870-71) Пруссия қўшинларини ҳаракатини режалаштирди ва бошқарди, бу 1871-йилда Пруссия бошчилигидаги Германия империясини яратишга йўл очиб берди.

1866-йилдаги муваффақиятлар Молткенинг мавқеини мустаҳкамлади, шунинг учун 1870-йил 5-июлда Пруссия ва Жанубий Германия қўшинларини сафарбар қилиш тўғрисида буйруқ чиқарилганда, унинг режалари тортишувларсиз қабул қилинди. Беш кундан кейин у уруш давомида армия штаб бошлиғи этиб тайинланди. Бу Молткега қироллик буйруқларига тенг келадиган буйруқлар чиқариш ҳуқуқини берди.

Молткенинг режаси бутун армияни Майнсдан жанубда тўплаш эди, бу битта армия бутун чегарани ҳимоя қила оладиган ягона туман эди. Агар франсузлар Белгия ва Люксембургнинг бетарафлигини эътиборсиз қолдириб, Кёлн томон (Қуйи Рейн) олдинга силжишса, немис армияси уларнинг қанотига зарба бера оларди. Шу билан бирга, Рейннинг ўзи, Кобленз, Кёлн ва Везел қалъалари уларнинг йўлида жиддий тўсиқ бўлар эди. Агар франсузлар жанубий Германияни босиб олишга ҳаракат қилсалар, немисларнинг Рейн дарёси бўйлаб юриши уларнинг алоқаларига таҳдид соларди. Молтке франсузлар ўз темир йўллари йўналиши бўйича армиянинг катта қисмини Метз яқинида, кичикроқ қисмини эса Страсбург яқинида тўплашга мажбур бўлишини кутган эди.

Немис қўшинлари учта армияга бирлаштирилган эди:

  • 60 000 кишидан иборат биринчиси Вон Штайнмец қўл остида, Триэр, Мозелда;
  • 130 000 кишидан иборат иккинчиси Пруссия шаҳзодаси Фридрих Чарлес бошчилигида Ҳомбург атрофида (уларнинг орқасида 60 000 киши захираси билан);
  • учинчиси валиаҳд шаҳзода Фридрих Вилгелм бошчилигидаги 130 000 киши, Ландауда тўпланган эди.[21]

Молткенинг режасига кўра, учта қўшин олдинга силжиш пайтида „ғилдирак услуби“да ҳаракат қилишлари керак эди, шунда ўнгдаги биринчи қўшин Метзнинг қаршисидаги Мозел қирғоғига етиб боради, иккинчи ва учинчи қўшинлар олдинга ҳаракатни давом эттиради. Франсия қўшинлари Страсбург яқинида, иккинчиси эса Понт-а-Муссон яқинидаги Мозелга зарба берди. Агар франсуз қўшини иккинчи армияга ҳужум қилса, унинг марказига иккинчи армия ва қанотда биринчи ёки учинчи (ёки иккаласи) томонидан ҳужум қилишарди.

Ушбу режа кенг кўламда амалга оширилди. Пруссия армияси Метз қалъасини уни Париждан узиб ташлади. Молтке Метзга Базаин армиясини қамал қилиш учун битта армияни қолдирди ва қолган икки армия билан Париж томон юриш учун йўлга чиқди. 25-август куни Мак Махон армияси шимоли-шарққа ҳаракатланаётгани аниқланди. Молтке маълумотларининг тўғрилигига қониқиш ҳосил қилганда армияни шимолга буришни буюрди. Мак Махоннинг қўшини Меусени кесиб ўтишга уринаётганда ҳужумга учради, унинг юриши тўхтатилди ва қўшини Седан атрофида тўпланди.

Седан жангида икки немис армияси 1-сентябрда бир неча томондан ҳужумга учраган ва таслим бўлишга мажбур бўлган франсуз қўшинини ўраб олди. Кейин Молтке Парижга юришни давом эттирди, у ҳам қуршаб олинди.

1871-йил 28-январда Версалда сулҳ тузилди, уруш тугади.

Ҳаётининг сўнгги йиллари

1870-йил октябр ойида Молтке Франсия-Пруссия урушидаги хизматлари ва Седан жангидаги ғалабаси учун мукофот сифатида Граф унвони билан тақдирланди. 1871-йил июн ойида у фелдмаршал унвонига кўтарилиди ва катта пул мукофоти билан тақдирланди. У 1867—1871-йилларда Шимолий Германия Конфедерацияси Диэтида хизмат қилган, 1871—1891-йилларда эса Рейхстаг (федерал парламент) аъзоси бўлган.[22]

Унинг раҳбарлиги остида Германия Бош штаби Иккинчи Италия мустақиллик уруши, Иккинчи Шлезвиг уруши, Австрия-Пруссия уруши ва Франсия-Пруссия уруши ҳақида тадқиқотлар ёзди.Вилгелм И Молткенинг ютуқларини 1874-йил 24-майда уни Поур ле Мéрите фуқаролик тоифаси билан тақдирлаш орқали мукофатлади.[23]

Молтке икки урушдан кейин штаб бошлиғи сифатида

Молтке 1874-1881-йилларда Германия Бош штаби томонидан нашр этилган Франсия-Пруссия урушининг расмий тарихини тайёрлашга раҳбарлик қилди. Урушдан кейин у миллий қаҳрамон ва машҳур шахсга айланди. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида бутун Германия бўйлаб Молткега 50 дан ортиқ ёдгорлик ўрнатилган; баъзилари Иккинчи жаҳон уруши пайтида ёки ундан кейин вайрон қилинган, аммо кўплари сақланиб қолган.

Молтке 1888-йилда Бош штаб бошлиғи сифатида нафақага чиқди, унинг ўрнига Алфред фон Валдерси келди. (Унинг жияни Ҳелмут Иоганн Людвиг фон Молтке 1906-йилдан 1914-йилгача раҳбарлик бўлган) Молтке 1888-йил 9-августда расмий равишда нафақага чиқди. 1890-йил 26-октябрда унинг 90 йиллиги миллий байрам деб эълон қилинди. Фелдмаршал Ҳелмутҳ Вон Молтке 1891-йил 24-апрелда Берлиндаги уйида қисқа муддатли касалликдан сўнг вафот этди.[24]  У давлат дафн маросимини уюштирди, унинг жасади ҳарбий шарафлар билан минглаб одамлар, жумладан, Кайзер Вилгелм ИИ иштирокида дафн этилди; Бисмарк дафн маросимида қатнашмади. Кайзер бошчилигидаги минглаб қўшинлар унинг тобутини Берлиндаги Леҳртер темир йўл стансиясига кўтариб боришди ва у ердан Силезияга олиб кетилди.[25]

Парчим шаҳридаги Молтке ҳайкали, Дания

Молтке хоки Креисау мулкидаги оилавий мақбарага дафн этилган, аммо Иккинчи Жаҳон урушидан кейин, Крейзау (ҳозирги Крзйżова) Полшага ўтганидан кейин талон-торож қилинган.[26]

Қизиқарли маълумотлар

  • 1889-йил 21-октабрда фелдмаршал Томас Эдисоннинг янги силиндрсимон фонографида иккита аудиоёзув ёзди. Биринчисида Эдисонга табрик ва Фаустдан парча, иккинчисида — Ҳамлетдан парча ўқиб берди.
  • Бу ХВИИИ асрда туғилган одам овозининг ягона аудио ёзувлари  — Молтке 1800-йилда туғилган (расмий жиҳатдан бу асрнинг охирги йили).[27]
  • Ажабланарлиси шундаки, Ҳелмут фон Молтке ўзининг сокинлиги учун „дер гроßэ Счwеигер“  -"буюк сокин одам" сифатида танилган.

Ҳарбий даражаларининг саналари

Дания армияси

  • 1819-йил 1-январ: Иккинчи лейтенант (Секондлøжтнант)

Пруссия армияси

  • 1822-йил 19-март: Иккинчи лейтенант (Секонде-Леутнант)
  • 1833-йил 30-март: Биринчи лейтенант (Премерлейтнант)
  • 1835-йил 30-март: Капитан (Ҳауптманн)
  • 1842-йил 12-апрел: маёр (маёр)
  • 1850-йил 26-сентабр: подполковник (Оберстлютнант)
  • 1851-йил 2-декабр: полковник (Оберст)
  • 1856-йил 9-август: Генерал-маёр (генерал- маёр)
  • 1859-йил 31-май: Генерал-лейтенант (генерал- лейтенант)
  • 1866-йил 8-июн: Пиёдалар генерали (Генерал дер Инфантериэ)
  • 1871-йил 16-июн: Генерал дала маршал (Генералфелдмаршал)

Мукофатлар ва унвонлар

  • Граф унвони 1870-йил октабр;
  • Гамбург шаҳрининг фахрий фуқароси, "бирлашган, қайта туғилган немис давлати хизматлари учун" (Вердиэнсте ум дас зур Эинҳеит wиэдергеборене Деуцче Ватерланд), 1871;[28]
  • Пруссия:
    • Иоганнитер ордени фахрий рицари, 1835-йил; Адолат рицари, 1858-йил;[29]
    • Поур ле Мéрите, 1839-йил 29-ноябр;[30]
    • Қироллик тожининг рицари, 1864-йил 14-август[29];
    • Қора бургут рицари, 1866-йил 28-июл;[29]
    • Қизил бургутнинг катта хочи, 1866 -йил 28-июл;
    • Буюк Темир хоч, 1871-йил 22 март;[31]
    • Гогензоллерн Қироллик уйининг Буюк қўмондон хочи, юлдуз ва қиличлар билан, 1875-йил 26-октабр;  л
  • Анҳалт: Алберт Айиқ ордени, қилич билан, 1871-йил;[32]
  • Баден:
    • Ҳарбий Карл-Фридрихнинг Буюк Хоч ордени, 1868-йил;
    • Содиқлик ордени рицарлари, 1871-йил
  • Бавария: Макс Жозеф ҳарбий орденининг Буюк хочи, 1870-йил 18-октабр;[33]
  • Брунсвик: Қиличли Генрих Арслон орденининг Буюк хочи;
  • Эрнестине герсоглиги: Сакс-Эрнестин уй ордени Буюк хочи, 1861-йил октабр ;
  • Ҳессен ва Рейн:
    • Людвиг орденининг Буюк хочи, 1871-йил 9-март;
    • Ҳарбий хизмат хочи, 1871-йил 16-март
  • Шаумбург-Липпе: Ҳарбий хизматлари учун медал, қилич билан;
  • Мекленбург:
    • Олтин тож ва қиличлар билан Вендия тожининг Буюк хочи;
    • Ҳарбий хизмат хочи;
  • Олденбург: Олтин тож ва қиличлар билан Герцог Питер Фридрих Людвиг орденининг Буюк хочи, 1870-йил 31-декабр;
  • Саксония:
    • Муқаддас Генрих ҳарбий орденининг Буюк хочи, 1870-йил;
    • Тож кўчасининг рицари, 1876-йил;
  • Сакс-Веймар-Эйзенах: Оқ лочиннинг буюк хочи, қиличлар билан, 1870;
  • Wüрттемберг :
    • Вюртемберг тожининг Буюк хочи, 1869-йил;
    • Ҳарбий хизматлари учун Буюк Хоч ордени, 1870-йил 30-декабр;; Хорижий мукофатлар ва унвонлар
  • Австрия империяси:[34]
    • Леополд император ордени Буюк хочи, уруш ордени билан, 1864-йил;
    • Муқаддас Стивен Венгрия Қироллик ордени Буюк хочи, 1872-йил;
  • Белгия: Леополд орденининг Буюк Кордони(ҳарбий), 1867-йил 25-апрел ;[35]
  • Италия Қироллиги:
    • Савой ҳарбий орденининг Буюк хочи, 1867-йил апрел;[36]
  • Россия империяси:
    • Авлиё Александр Невскийнинг рицари, 1867-йил 25-июн;
    • Авлиё Георгий рицари, 2-даражали, 1870-йил 26-октабр;[37]
    • Эндрю рицари, 1871-йил 30-декабр;
    • Оқ бургут рицари;
    • Муқаддас Анна рицари, 1-даражали;
  • Франсия империяси: Фахрий легионнинг Буюк хочи, 1867-йил июн;[38]
  • Португалия Қироллиги: Минора ва қиличнинг катта хочи;
  • Усмонли империяси:
    • Олмосдан 1-даражали Меджидий ордени;
    • Шон-шараф қиличи;
  • Сиам: Оқ филнинг катта хочи;
  •  Швеция-Норвегия: Серафим рицари, 1881-йил 10-август[39]

Эслатмалар

  1. ↑ Регардинг персонал намес: Граф wас а титле бефоре 1919, бут ноw ис регардед ас парт оф тҳе сурнаме. Ит ис транслатед ас Cоунт. Бефоре тҳе Аугуст 1919 аболитион оф нобилитй ас а легал cласс, титлес преcедед тҳе фулл наме wҳен гивен (Граф Ҳелмутҳ Жамес вон Молтке). Синcе 1919, тҳесе титлес, алонг wитҳ анй нобилиарй префих (вон, зу, этc.), cан бе усед, бут аре регардед ас а депендент парт оф тҳе сурнаме, анд тҳус cоме афтер анй гивен намес (Ҳелмутҳ Жамес Граф вон Молтке). Титлес анд алл депендент парц оф сурнамес аре игноред ин алпҳабетиcал сортинг. Тҳе феминине форм ис Грäфин.
  2. ↑ "Оптимисм ҳас маде wарс ликелиэр анд блоодиэр". Тҳе Эcономист. 12 Оcтобер 2017.
  3. ↑ Ричтер, Волҳелм (1977). Ден Данске Ландмилитæретат 1801-1894: ИИ. Бинд (ин Даниш). Cопенҳаген: Данск Ҳисториск Ҳåндбогсфорлаг. п. 63.
  4. ↑ Дупуй, Тревор (1984). А гениус фор wар: тҳе Герман армй анд генерал стафф 1807-1945. Унитед Кингдом: Ҳеро Боокс Лтд.
  5. ↑ Леҳманн, Густаф (1913). Диэ Риттер дес Орденс поур ле мéрите 1812-1913 [Тҳе Книгҳц оф тҳе Ордер оф тҳе Поур ле Мéрите] (ин Герман). Вол. 2. Берлин: Эрнст Сиэгфриэд Миттлер & Соҳн. п. 405.
  6. ↑ Биограпҳиэ, Деуцче. „Молтке, Ҳелмутҳ Граф вон — Деуцче Биограпҳиэ“. www.деуцче-биограпҳиэ.де (ин Герман). Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  7. ↑ Биограпҳиэ, Деуцче. „Молтке, Ҳелмутҳ Граф вон — Деуцче Биограпҳиэ“. www.деуцче-биограпҳиэ.де (ин Герман). Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  8. ↑ Дупуй, Тревор (1984). А гениус фор wар: тҳе Герман армй анд генерал стафф 1807-1945. Унитед Кингдом: Ҳеро Боокс Лтд.
  9. ↑ Дупуй, Тревор (1984). А гениус фор wар: тҳе Герман армй анд генерал стафф 1807-1945. Унитед Кингдом: Ҳеро Боокс Лтд.
  10. ↑ Биограпҳиэ, Деуцче. „Молтке, Ҳелмутҳ Граф вон — Деуцче Биограпҳиэ“. www.деуцче-биограпҳиэ.де (ин Герман). Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  11. ↑ Мüллер 1879, п. 117.
  12. ↑ Арден Бучолз, Молтке, Счлиэффен, анд Пруссиан Wар Планнинг
  13. ↑ Мюллер 1879, п. 117
  14. ↑ Мüллер 1879, п. 121-122.
  15. ↑ Wагнер 1899, п. 13-14.
  16. ↑ Пруссиан Генерал Стафф 1872, п. 37
  17. ↑ Сонг, Донг-ҳун (28 Оcтобер 2010). 송동훈의 그랜드투어 동유럽편 (ин Кореан). 김영사. пп. 278-279. ИСБН 978-89-349-5664-8.
  18. ↑ Мüллер 1879, п. 14-15.
  19. ↑ Wагнер 1899, п. 25.
  20. ↑ "Марй Бурт вон Молтке (1826-1868) — Финд А Граве…" www.финдаграве.cом. Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  21. ↑ Пруссиан Генерал Стафф 1876, п. 1.
  22. ↑ Биограпҳиэ, Деуцче. „Молтке, Ҳелмутҳ Граф вон — Деуцче Биограпҳиэ“. www.деуцче-биограпҳиэ.де (ин Герман). Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  23. ↑ Биограпҳиэ, Деуцче. „Молтке, Ҳелмутҳ Граф вон — Деуцче Биограпҳиэ“. www.деуцче-биограпҳиэ.де (ин Герман). Ретриэвед 16 Жануарй 2022.
  24. ↑ "Cоунт Вон Молтке Деад. Cареэр Оф Германй’с Фамоус Фиэлд Маршал Эндед. Деатҳ Cаме Судденлй Ласт Эвенинг. Греат Сорроw Ин Берлин. Тҳе Лифе Оф А Ман То Wҳом Wар Броугҳт Греатнесс". Тҳе Неw Ёрк Тимес. 25 Април 1891. Ретриэвед 14 Деcембер 2010. Тҳе деатҳ оф Фиэлд Маршал Cоунт вон Молтке ҳас жуст беэн анноунcед. …
  25. ↑ Отто Фриэдрич, Блоод & Ирон: Фром Бисмарcк то Ҳитлер тҳе вон Молтке Фамилй’с Импаcт он Герман Ҳисторй (ҲарперПеренниал, 1995), пп. 10-15.
  26. ↑ Wагнер 1899, п. 13-14.
  27. ↑ Рон Cоwен, „Ресторед Эдисон Реcордс Ревиве Гианц оф 19тҳ-Cентурй Германй“ Тҳе Неw Ёрк Тимес (30 Жануарй 2012). Ретриэвед 1 Фебруарй 2012
  28. ↑ "Стадт Ҳамбург Эҳренбüргер" (ин Герман). Фҳҳ.ҳамбург.де. Ретриэвед 17 Жуне 2008.
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 "Кöниглич Преуссисче Орденслисте", Преуссисче Орденс-Листе (ин Герман), Берлин: Гедруcкт ин дер Реичсдруcкереи, 1: 6, 11, 17, 22, 550, 932, 995, 1886 — виа ҳатҳитруст.орг
  30. ↑ Леҳманн, Густаф (1913). Диэ Риттер дес Орденс поур ле мéрите 1812-1913 [Тҳе Книгҳц оф тҳе Ордер оф тҳе Поур ле Мéрите] (ин Герман). Вол. 2. Берлин: Эрнст Сиэгфриэд Миттлер & Соҳн. п. 405.
  31. ↑ "Кöниглич Преуссисче Орденслисте", Преуссисче Орденс-Листе (ин Герман), Берлин: Гедруcкт ин дер Реичсдруcкереи, 3: 5, 1877 — виа ҳатҳитруст.орг
  32. ↑ Ҳоф- унд Стаац-Ҳандбуч дес Ҳерзогтум Анҳалт (1883) „Ҳерзогличер Ҳаус-орден Албречт дес Бäрен“ п. 17
  33. ↑ Руитҳ, Мах (1882). Дер К. Баерисче Милитäр-Мах-Жосепҳ-Орден. Инголстадт: Гангҳофер’сче Бучдруcкереи. п. 85 — виа ҳатҳитруст.орг.
  34. ↑ "Риттер-Орден", Ҳоф- унд Стаацҳандбуч дер Öстерреичисч-Унгарисчен Монарчиэ, 1891, пп. 86, 97, ретриэвед 24 Аугуст 2020
  35. ↑ Алманач роял оффиcиэл де Белгиқуэ. Либраириэ полйтечниқуэ Де Деcқ. 1868. п. 52.
  36. ↑ Италиа : Министеро делл’интерно (1889). Cалендарио генерале дел Регно д’Италиа. Унионе типографиcо-эдитриcе. п. 52.
  37. ↑ В. М. Шабанов (2004). Милитарй Ордер оф тҳе Ҳолй Греат Мартйр анд Виcториоус Георге: А Номинал Лист, 1769-1920. Мосcоw. ИСБН 5-89577-059-2.
  38. ↑ М. Wаттел, Б. Wаттел. (2009). Лес Гранд’Cроих де ла Лéгион д’ҳоннеур де 1805 à нос жоурс. Титулаирес франçаис эт éтрангерс. Парис: Арчивес & Cултуре. п. 510. ИСБН 978-2-35077-135-9.
  39. ↑ Сверигес стацкалендер (ПДФ) (ин Сwедиш), 1890, п. 387, ретриэвед 31 Аугуст 2021 — виа гупеа.уб.гу.се

Адабиётлар

  • Баррй, Қуинтин. Молтке анд Ҳис Генералс: А Студй ин Леадершип (Ҳелион, 2015) онлине ревиэw
  • Бучолз, Арден. Молтке анд тҳе Герман Wарс, 1864-1871, Палграве Маcмиллан, 2001. ИСБН 0-333-68757-4 1991.
  • Бучолз, Арден. Молтке, Счлиэффен анд Пруссиан Wар Планнинг. Берг Публишерс, 1991.
  • Cраиг, Гордон. Тҳе Баттле оф Кöниггрäтз. Липпинcотт, 1964.
  • Cоумбе, Артҳур Т. "Оператионал Cонтрол ин тҳе Франcо-Пруссиан Wар, " Параметерс, Вол. 21, Но. 2 (Суммер 1991), пп. 295-307.
  • Делбрücк, Ҳанс. "Молтке, " ин Делбрücк’с Модерн Милитарй Ҳисторй. Университй оф Небраска Пресс, 1997.
  • Фриэдрич, Отто. Блоод анд Ирон: Фром Бисмарcк то Ҳитлер тҳе Вон Молтке Фамилй’с Импаcт он Герман Ҳисторй, 1ст эд. Неw Ёрк: ҲарперCоллинс, 1995. ИСБН 0-06-092767-4
  • Ҳолборн, Ҳажо. "Тҳе Пруссо-Герман Счоол: Молтке анд тҳе Рисе оф тҳе Генерал Стафф, " ин Петер Парет, эд., Макерс оф Модерн Стратегй фром Мачиавелли то тҳе Нуcлеар Аге. Принcетон Университй Пресс, 1986.
  • Ҳоwард, Мичаэл. Тҳе Франcо-Пруссиан Wар. Cоллиэр Боокс, 1969.
  • Маcксей, Кеннетҳ. Фром Триумпҳ то Дисастер: Тҳе Фатал Флаwс оф Герман Генералшип фром Молтке то Гудериан. Мечаниcсбург, Пеннсйлваниа: Стаcкполе Боокс, 1996. ИСБН 1-85367-244-0
  • Момбауэр, Анника. 2001. Ҳелмутҳ вон Молтке анд тҳе Оригинс оф тҳе Фирст Wорлд Wар. Cамбридге Университй Пресс.
  • Мартин ван Cревелд. Тҳе Арт оф Wар: Wар анд Милитарй Тҳоугҳт, Cасселл, Лондон, 2000. ИСБН 0-304-35264-0 (п. 109)
  • Мартин ван Cревелд. Супплйинг Wар: Логистиcс фром Wалленстеин то Паттон, Cамбридге Университй Пресс, Cамбридге, 1977. ИСБН 0-521-29793-1
  • Ротҳенбург, Гунтҳер Э. "Молтке, Счлиэффен анд тҳе Доcтрине оф Стратегиc Энвелопмент, " ин Петер Парет, эд., Макерс оф Модерн Стратегй фром Мачиавелли то тҳе Нуcлеар Аге. Принcетон Университй Пресс, 1986.
  • Вагц, Алфред. „Ланд анд Сеа Поwер ин тҳе Сеcонд Герман Реич.“ Жоурнал оф Милитарй Ҳисторй 3.4 (1939): 210+ онлине