Hemokinlar
Хемокинлар—(хемотактик ситокинлардан, инглизча чемокинес)лейкоцитлар ҳаракатини рағбатлантирадиган ва уларнинг қондан тўқималарга миграциясини тартибга солувчи структуравий гомологик ситокинларнинг катта оиласи. Одамларда 50 га яқин хемокинлар мавжуд бўлиб, уларнинг оғирлиги 8 дан 10 кДа гача бўлган иккита дисулфид алоқасини ўз ичига олган полипептидлардир[1]. Хемокинларнинг тўртта асосий гуруҳи мавжуд: CХC, CC, CХ3C ва C. Барча хемокинларнинг таъсири Г-оқсил билан боғланган трансмембрана рецепторлари бўлган махсус хемокин рецепторлари билан ўзаро таъсир қилиш орқали амалга оширилади. Хемокин рецепторлари фақат турли лимфоцитлар бўлган мақсадли ҳужайралар юзасида топилади[2].
Тузилиши

Хемокинлар бир қатор таркибий хусусиятлар билан ажралиб туради. Ушбу оиланинг барча аъзолари 8 да н 10 кда гача бўлган нисбатан кичик полипептидлардир. Улар аминокислоталар кетма-кетликлари ва бир-бири билан тахминан 20-50% бир хил. Хемокинлар учун умумий бўлган нарса, уларнинг фазовий тузилишини сақлашда муҳим рол ўйнайдиган бир нечта консерватив кетма-кетликлар сақланиб қолган аминокислота қолдиқларининг мавжудлиги. Бу биринчи навбатда, тўртта қолдиқ систеина бўлиб, улар бир-бири билан дисулфид боғларини ҳосил қилади, шунда хемокин молекуласи „юнонча калит“деб номланувчи характерли тузилишга эга бўлади. Молекула ичидаги дисулфид боғлар қоида тариқасида, систеиннинг биринчи ва учинчи, шунингдек иккинчи ва тўртинчи қолдиқлари ўртасида ҳосил бўлади (рақамлар полипептид занжири бўйлаб Н-энд дан C охири).Одатда, хемокинлар дастлаб пропептидлар (прекурсор пептидлар) сифатида синтезланади, улар сигнал пептиди билан бошланади, узунлиги 20 га яқин аминокислота қолдиқлари (а. о.). Хемокинлар ҳужайрадан чиқарилганда сигнал пептиди чиқарилади ва хемокин етук функсионал молекулага айланади. Хемокин молекуласида молекула ичидаги дисулфид боғларини ҳосил қилувчи систеиннинг дастлабки иккита қолдиғи Н-учига яқин, учинчи систеин қолдиғи полипептид занжирининг марказий қисмида, тўртинчиси эса C — учига яқин жойлашган (C оиласининг хемокинларида Н-учида фақат битта систеин қолдиғи мавжуд)[3].
Хусусиятлари
Бажарилган функсияларга кўра, хемокинлар икки гуруҳга бўлинади[4].
Гомеостатик ёки базал хемокинлар доимий равишда баъзи тўқималар томонидан ишлаб чиқарилади ва оқ қон ҳужайраларининг базал миграцияси учун зарурдир. Гомеостатик кимёкинларга CCЛ14, CCЛ19, CCЛ20, CCЛ21, CCЛ25, CCЛ27, CХCЛ12 ва CХCЛ13 киради. Бироқ, баъзи гомеостатик хемокинлар яллиғланиш сифатида ҳам ишлаши мумкин, масалан, CCЛ20. Яллиғланиш хемокинлари интерлейкин ИЛ-1, ўсимта некрози омили а (ТНФ-а), липополисаккаридлар ва вируслар каби яллиғланишга қарши стимуллар таъсирида патологик шароитларда чиқарилади. Яллиғланиш хемокинлари яллиғланиш реаксиясида фаол иштирок этиб, иммунитет ҳужайраларини яллиғланиш марказига жалб қилади. Яллиғланиш кимёкинларига CХCЛ8, CCЛ2, CCЛ3, CCЛ4, CCЛ5, CCЛ11 ва CХCЛ10[5] мисол бўла олади. Хемокинларнинг асосий вазифаси оқ қон ҳужайраларининг тўғри тўқималарга миграциясини ҳоминг бошқаришдир. Гомеостатик хемокинлар тимус ва лимфоид тўқималарда ҳосил бўлади. Ҳомингнинг энг яхши гомеостатик функциясини лимфа тугунлари ва лимфа эндотелиал ҳужайраларида ифодаланган ccл19 ва CCЛ21 кимёкинлари ва уларнинг рецепторлари — CCР7 — оқ қон ҳужайралари юборилиши керак бўлган орган ҳужайралари томонидан ифодаланади. Уларнинг ёрдами билан адаптив иммунитет реаксияси пайтида антиген тақдим этувчи ҳужайралар лимфа тугунларига жалб қилинади. Гомеостатик кимёкинларнинг яна бир рецепторлари CCР9 оқ қон ҳужайраларини ичакка, ccр10[эн] терига йўналтиради ва CХCР5 б — лимфоцитларнинг лимфа тугунларига кўчиб ўтишига ёрдам беради. Cхcл12 гомеостатик кимёкин, шунингдек СДФ-1 номи билан ҳам танилган, суяк илиги томонидан доимий равишда ишлаб чиқарилади ва ундаги Б-лимфоцитлар прекурсорларининг кўпайишига ёрдам беради[6][7].
Яллиғланиш хемокинлари инфексия пайтида ёки тўқималар шикастланганда кўп миқдорда ҳосил бўлади ва яллиғланиш оқ қон ҳужайраларининг зарарланган ҳудудга кўчишини таъминлайди. Яллиғланишли хемокиннинг одатий намунаси cхcл8 бўлиб, у нейтрофиллар учун кимёаттрактор вазифасини бажаради[8].
Муайян тўқима ҳужайралари томонидан ҳосил бўлган хемокинлар посткапилляр венулалар билан қопланган эндотелиал ҳужайралардаги гепаран сулфат[эн] молекулалари билан боғланади. Шу сабабли, хемокинларни адезён молекулалари орқали эндотелиал ҳужайралар билан боғланган оқ қон ҳужайралари учратиши мумкин. Эндотелий билан боғланиш туфайли хемокинларнинг юқори маҳаллий консентрациясига эришилади, бунинг натижасида улар лейкоцитлардаги хемокин рецепторлари билан боғланиш имкониятига эга бўладилар. Хемокинларнинг оқ қон ҳужайралари юзасида рецепторлари билан боғланиши уларнинг эндотелиал ҳужайраларга ёпишишини кучайтиради, бу эса оқ қон ҳужайраларининг томирдан ташқи тўқималарга чиқиши учун зарурдир. Бундан ташқари, экстраваскуляр тўқималар томонидан ишлаб чиқарилган хемокинлар концентрация градиэнтини ҳосил қилади, бу орқали оқ қон ҳужайралари тўқима бўйлаб яллиғланиш марказига ўтади бу жараён хемокинез деб аталади[9].
Хемокинлар лимфоид органларнинг ривожланишида муҳим рол ўйнайди. Айнан хемокинлар ёрдамида б-ва т-лимфоцитлар лимфа тугунлари ичида аниқ белгиланган зоналарни эгаллайди[10].
Рецепторлари
Хемокин рецепторлари ГПCР гуруҳи рецепторлари қаторига киради. Ушбу гуруҳнинг рецепторлари тримерик Г оқсиллари билан ўзаро таъсир қилиш орқали ҳужайра реакциясини фаоллаштиради. Г оқсиллари, ўз навбатида, ситоскелетнинг қайта тузилишини, актин ва миёзин филаментларининг полимеризациясини рағбатлантиради, натижада ҳужайранинг ҳаракатчанлигини оширади. Бундан ташқари, хемокинлар рецепторлари билан боғланганда, ҳужайранинг сирт интегринларининг конформацияси ўзгаради ва интегринларнинг лигандларига яқинлиги ошади. Ҳар хил турдаги оқ қон ҳужайралари хемокин рецепторларининг турли хил бирикмаларини ифодалайди, бу эса оқ қон ҳужайралари миграциясининг турли йўлларини белгилайди. Хемокин рецепторлари барча лейкоцитларда ифодаланади, аммо уларнинг энг кўп сони ва хилма-хиллиги т-лимфоцитларга хосдир. CCР5 ва CХCР4 каби баъзи хемокин рецепторлари инсон иммунитет танқислиги вируси учун корецептор бўлиб хизмат қилади[11]. Таснифлаш
Гуруҳлари

Систеиннинг Н-терминал қолдиқлари сони ва жойлашишига қараб, хемокинлар тўрт оилага бўлинади, бунда турли оилаларнинг хемокинлари турли генлар кластерлари билан кодланади. Иккита энг катта оилалар CC (ёки β) хемокинлар бўлиб, уларда систеиннинг биринчи иккита қолдиғи тўғридан — тўғри бир-бирига яқин жойлашган ва cхc (ёки α) хемокинлар бўлиб, улар битта аминокислота қолдиғи билан ажралиб туради. C оиласининг хемокинлари н-учида битта систеин қолдиғига эга, CХ3C оиласининг хемокинларида эса н-учида иккита систеин қолдиғи учта аминокислота қолдиғи билан ажратилган. Умуман олганда, нейтрофилларни жалб қилиш учун cхc оиласининг хемокинлари жавобгардир, моноцитлар кўпинча CC хемокинлари таъсирида кўчиб ўтади ва лимфоцитлар миграцияси cхc ва CC кимёкинларига боғлиқ[12].
Манбалар
- ↑ Аббас, Личтман, Пиллаи, 2015, п. 39
- ↑ Рубин Б. С., Кинг Ж. C. А релативе деплетион оф лутеинизинг ҳормоне-релеасинг ҳормоне wас обсервед ин тҳе медиан эминенcе оф ёунг бут нот миддле-агед рац он тҳе эвенинг оф проэструс. (англ.) // Неуроэндоcринологй. — 1995. — Септембер (вол. 62, но. 3). — П. 259—269. — дои:10.1159/000127012. — ПМИД 8538863
- ↑ Фернандез Э. Ж., Лолис Э. Струcтуре, фунcтион, анд инҳибитион оф чемокинес. (англ.) // Аннуал Ревиэw Оф Пҳармаcологй Анд Тохиcологй. — 2002. — Вол. 42. — П. 469—499. — дои:10.1146/аннурев.пҳармтох.42.091901.115838. — ПМИД 11807180.
- ↑ Злотник А., Буркҳардт А. М., Ҳомей Б. Ҳомеостатиc чемокине реcепторс анд орган-спеcифиc метастасис. (англ.) // Натуре Ревиэwс. Иммунологй. — 2011. — 25 Аугуст (вол. 11, но. 9). — П. 597—606. — дои:10.1038/нри3049. — ПМИД 21866172
- ↑ Злотник А., Ёшиэ О. Тҳе чемокине суперфамилй ревиситед. (англ.) // Иммунитй. — 2012. — 25 Май (вол. 36, но. 5). — П. 705—716. — дои:10.1016/ж.иммуни.2012.05.008. — ПМИД 22633458
- ↑ ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/16212895?допт=Абстраcт
- ↑ ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/16212895?допт=Абстраcт
- ↑ ҳттпс://www.нcби.нлм.ниҳ.гов/пубмед/16212895?допт=Абстраcт
- ↑ Аббас, Личтман, Пиллаи, 2015, п. 39—41.
- ↑ Аббас, Личтман, Пиллаи, 2015, п. 31, 41.
- ↑ Аббас, Личтман, Пиллаи, 2015, п. 39
- ↑ Аббас, Личтман, Пиллаи, 2015, п