Ҳелманд (пашту / дари : هلمند ; /ˈҳɛлмəнд/ ҲЕЛ-мəнд[1]), шунингдек, Ҳиллманд номи билан ҳам танилган, қадимги даврларда Ҳерманд ва Ҳетҳуманд номи билан ҳам танилган[2] — 34 вилоятдан бири. Афғонистон, мамлакат жанубида. Шунингдек, географик ва сиёсий жиҳатдан у Афғонистоннинг айниқса, Толибон учун муҳим вилоятларидан бири сифатида танилган, чунки унинг иқлими кенг турдаги экинлар, жумладан, афюн етиштириш учун қулай бўлиб, бу Толибоннинг молиясига катта ҳисса қўшади. Вилоят 1000 дан ортиқ қишлоқларни ва тахминан 1,446,230 ўтроқ аҳолини ўз ичига олган 13 туманни ўз ичига олади[3] Лашкаргоҳ вилоят маркази сифатида хизмат қилади

Ҳелманд

هلمند
Провинcе
Skyline of Helmand
Helmand joylashuvi
Мамлакат Афғонистон
Аҳолиси
 (2021)
1,472,162

Ҳилманд ХХ асрга келиб Афғонистон ҳукумати томонидан алоҳида вилоятга айлантирилгунга қадар Катта Қандаҳор вилоятининг бир қисми бўлган.Вилоятнинг Лашкаргоҳ шаҳрида ички аэропорти(Бўст аэропорти) мавжуд бўлиб, ундан НАТО бошчилигидаги кучлар кўп фойдаланарди.Собиқ Британия Камп Бастион ва АҚШ Камп Леатҳернеcк Лашкаргаҳ жануби-ғарбий қисқа масофада жойлашган.

Ҳилманд дарёси вилоятнинг асосан чўл ҳудудидан оқиб ўтади ва суғориш учун ишлатиладиган сувни таъминлайди. Афғонистоннинг асосий сув омборларидан бири бўлган Кажаки тўғони Кажаки туманида жойлашган . Ҳилманд дунёдаги энг йирик афюн етиштирувчи минтақалардан бири бўлиб, дунёдаги умумий ишлаб чиқаришнинг қарийб 42 фоизини ташкил қилади.[4][5] Бу Афғонистондан кейин иккинчи йирик ишлаб чиқарувчи давлат бўлган бутун Мянмадан кўпроқ эканлигига ишонилади. Вилоятда тамаки,қанд лавлаги,пахта,кунжут, буғдой,мош,маккажўхори,ёнғоқ, кунгабоқар, пиёз,картошка, помидор,гулкарам, ерёнғоқ, ўрик, узум, полиз маҳсулотлари етиштирилади[6].

Толибон Афғонистонни эгаллаб олишидан олдин Ҳилманд вилояти исёнчилар фаолияти ўчоғи бўлган.[7][8][9] Бу Афғонистоннинг „энг хавфли“ вилояти саналган.[10][11] Бундан ташқари, у Афғонистоннинг ижтимоий жиҳатдан энг консерватив ҳудудларидан бири ҳисобланади.[12]

Ҳелманд маданияти

Ғарбий Афғонистоннинг Ҳилманд маданияти милоддан аввалги 3-минг йилликнинг бронза даври маданияти эди.Бунга Шаҳр-и Сохта,Мундигак ва Бампур каби йирик сайтлар мисол бўла олади.

„Ҳелманд сивилизацияси“ атамасини М.Тоси таклиф қилган. Бу сивилизация милоддан аввалги 2500 ва 1900-йиллар орасида гуллаб-яшнаган ва Ҳинд водийси цивилизациясининг катта гуллаб-яшнаши билан бир вақтга тўғри келган бўлиши мумкин. Бу, шунингдек,Шаҳр-и Сохтанинг ИИИ ва ИВ даврларининг якуний босқичи ва ИВ Мундигак даврининг охирги қисмига тўғри келади

Шунингдек,Шаҳр-и Сохта И,ИИ ва ИИИ даврлар билан Мундигак ИИИ ва ИВ даврлар ўртасида,ИВ минг йилликнинг охирида, шунингдек,1-ярмида Балужистон ва Ҳинд водийси ўлкалари ўртасида алоқалар мавжуд бўлган. милоддан аввалги 3-минг йиллик.

Жирофт маданияти Ҳелманд маданияти билан чамбарчас боғлиқ.Шарқий Эронда Жирофт маданияти,Афғонистоннинг ғарбий қисмида ҳилманд маданияти бир вақтнинг ўзида ривожланган.Улар бир хил маданий ҳудудни ифодалаши мумкин. Меҳргарҳ маданияти эса анча олдинроқ.

Аҳамонийлар даври

Ҳелмандда қадимги халқлар яшаган ва улар Аҳамонийлар қўлига ўтишидан олдин Мидия томонидан бошқарилган.

Кейинчалик эса қадимги Арахосия давлатининг бир қисми бўлиб,Жанубий,Марказий ва Жануби- Ғарбий Осиёни боғлайдиган Осиёдаги стратегик жойлашуви туфайли тез-тез босиб олиш мақсадига айланди.

Ҳилманд дарёси водийси " Авесто "да (Фаргард 1:13) исломгача бўлган, Афғонистон тарихида зардуштийлик эътиқодининг дастлабки марказларидан ёки келиб чиқишидан бири бўлган Ҳаэтумант номи билан тилга олинган.Бироқ, Афғонистон исломлаштирилгунга қадар зардуштийлар ҳукмрон бўлган бўлса ҳам, зардуштий бўлмаганлар мавжудлиги сабабли, айниқса буддистлар[13].

Баъзи ведик олимлар (масалан Кочҳар 1999) шунингдек,Ҳилманд дарёси Риг -Ведада орий қабилаларининг ватани сифатида тилга олинган Сарасвати дарёсига тўғри келади, деб ишонади, тахминан Ҳиндистон яриморолига кўчиб ўтишдан олдин. Милоддан аввалги 1500-йил.

Искандар Зулқарнайндан ҳозирги замонгача

Милоддан аввалги 330 йилда Искандар Зулқарнайн томонидан босиб олинган,Салавкийлар империяси таркибига кирган.Кейинчалик у Маурия императори Ашока ҳукмронлиги остига ўтди кейин эса у ерда юнон ва оромий тилларида икки тилли ёзувли устун ўрнатди.Бу ҳудуд Забулистоннинг бир қисми деб аталган,ВИИ асрда Абдурраҳмон бин Самара бошчилигидаги мусулмон араблар келгунига қадар қуёшга сиғинувчи зунбиллар томонидан бошқарилган.Кейинчалик Заранж Саффорийлари қўлига ўтди ҳамда биринчи мусулмон ҳукмронлигини кўрди.Маҳмуд Ғазний уни Х асрда Ғазнавийлар таркибига киритди, уларнинг ўрнини Ғурийлар эгаллади.

Гришк тўғони, 1960-йилларда Қўшма Штатлар томонидан қурилган.

ХИИИ асрда Чингизхон ва унинг мўғул қўшини томонидан вайрон қилинган вайронагарчиликлардан сўнг темурийлар ҳукмронлик ўрнатиб,Афғонистон шаҳарларини қайта қуришга киришдилар.Тахминан 1383-йилдан 1407-йилда вафотигача Темурнинг набираси Пир Муҳаммад томонидан бошқарилади.ХВИ аср бошларида у Бобур қўлига ўтган. Бироқ, бу ҳудуд 1709-йилда Мир Ваис Хотакнинг кўтарилишигача шиа Сафавийлар ва Сунний Муғаллар томонидан тез-тез баҳслашди. Сафавийларни мағлуб этиб,Хотакилар сулоласини ўрнатди. Хотакилар 1738-йилга қадар афшаридлар Шоҳ Ҳусайн Хотакини ҳозирги Эски Қандаҳорда мағлуб этгунига қадар ҳукмронлик қилдилар.

Дурроний даври

Аҳмадшоҳ Дурроний 1747-йилда ҳокимият тепасига келганида,Нодиршоҳ ўлдирилганидан сўнг, у ўзидан олдинги раҳбар томонидан берилган ер грантларини қайта тақсимлай бошлади.Ўша пайтда ҳозирги Ҳилманд вилояти ҳудуди Қандаҳор вилоятининг бир қисми бўлган (бу Шер Алихон даврида янги Фараҳ вилоятига бўлиниб кетгунга қадар давом этган) ва у Пушт-э Руд номи билан машҳур эди. Аҳмадшоҳнинг пойтахти бўлган Қандаҳордан минтақа қандай кўринишини акс эттирувчи „дарё бўйлаб“.Пушт-э Руд анъанавий равишда тўртта тумандан иборат эди: Заминдавор,Ноw Зод,Пушт-э Руд пропер ва Гармсир .Аҳмадшоҳнинг эрларни қайта тақсимлаши Заминдавордаги мавжуд Ализай таъсирини қонунийлаштирди, қудратли Баракзай эса Пушт-э Рудни қабул қилди ва жанубдаги Гармсир тумани Балуч босқинларидан ҳимоя қилиш учун Нурзайга берилди.Энди Зод Нурзаи ва Ишоқзой ўртасида бўлинган эди.Бу тартиб, айрим истиснолардан ташқари, ҳозирги кунгача сақланиб қолган[14].

Ўшанда, ҳозиргидек,Ҳилмандда Поползай қабиласининг (Аҳмадшоҳ Дурроний мансуб бўлган) нисбатан кам сонли вакиллари яшаган. Дурроний монархлари шу тариқа ҳудуддаги қабилаларга нисбатан иккиланиб, бирорта қабилани бошқасидан устун қўймас эдилар. Тўғрироғи, улар қабилаларга нисбатан куч-қудратига қараб муомала қилганлар.Шундай қилиб, қудратли Баракзай қабиласи тожга вазир сифатида меросхўр мавқега эга бўлди, шунингдек,Ҳилманддаги энг қимматли эрлар: ҳозирги Малгир, Бабажи ва Спин масжиди атрофидаги аллювиал текисликлар, шунингдек, стратегик аҳамиятга эга Герешк[14].

1826-йилда, ўзи Баракзай бўлган Дўст Муҳаммадхон ҳокимиятни қўлга киритгач, вазият ўзгарди.Дўст Муҳаммад Ҳилманддаги баракзой бўлмаган қабилаларга, хусусан,Заминдаворлик Ализойларга солиқларни оширди.Ализай солиқ тўламагач,Заминдаворга Баракзай жазо экспедицияси юборилади ва Ализайда уруғ бошлиқлари қатл этилади. Бу даврда Ализаи Баракзайга душман сифатида қарай бошлади ва ҳалигача Ҳилманд сиёсатига кучли таъсир кўрсатувчи Ализаи-Баракзай динамикасини яратди[14].

Бу вақтда Гармсир атрофи амалда мустақил эди, Кобулдаги монархия томонидан эътиборга олинмаган[14].

Инглиз-афғон урушлари

1839-йилда инглизлар Поползай Шоҳ Шужа Дурроний фойдасига Дўст Муҳаммадхонни тахтдан ағдаришди.Бу билан улар Россиянинг Афғонистондаги таъсирини чеклашга умид қилишган.Ҳилмандий қабила бошлиқларининг содиқлигини таъминлашга умид қилган Шоҳ Шужа улар Поползай ҳукмронлиги остида илгари эга бўлган унвонларини тиклади ва ўз мавқеи мустаҳкамланмагунча уларни солиққа тортишни ҳам тўхтатди.Бироқ, у Баракзай солиқ йиғувчиларни ўз лавозимида ушлаб турди ва улар 1840-йилда йиғишни давом эттирдилар.Ўша йили Сарван Қал’ада Баракзай солиқ йиғувчиси ўлдирилганида, инглизлар йиғишни амалга ошириш учун қўшин юборди, бу сиёсий хато Ализай томонидан очиқ қўзғолонга олиб келди.Инглизлар Шоҳ Шужанинг Баракзай солиқ йиғувчиларни сақлаб қолиш ҳақидаги қарорининг сиёсий оқибатларидан хабардор бўлганми ёки йўқми, номаълум, аммо улар кейинги қўзғолондан бутунлай ҳайратда қолишди, бу уларнинг маҳаллий динамикасини аниқ тушунмаслигини акс эттиради[14].

Қўзғолоннинг раҳбари бу тортишув пайтида машҳурликка эришган Оқтурхон эди.Унинг Ализайни шарафига чақиришлари ва гуруҳ кимлигига мурожаат қилишлари унинг Ализайнинг бошлиғи бўлишига олиб келди.Баъзи тўқнашувлардан сўнг, инглизлар Оқтурхоннинг 1300 нафар издошларини тарқатиб юбориш эвазига Баракзай солиқчиларни олиб ташлашни таклиф қилдилар.Тез орада бу бузилди ва 1841-йил май ойига келиб Оқтурхон 3000 кишилик қўшинни Герешкни қўлга олиш учун бошқаради. Июн ойининг бошида инглизлар Герешкни қайтариб олиб, кейин эса Заминдаворга жазо экспедицияларини олиб боришди, охир-оқибат қўзғолон мағлубиятга учради ва Оқтурхон Ҳиротга қочиб кетди[14].

Британия томонидан қўллаб-қувватланган Баракзай отлиқлари 1841-йил ноябр ойида Герешкни мустаҳкамлаш учун юборилди. Ализай уни қўлга олишга бир неча бор уриниб кўрди, аммо Баракзай 1842-йил августигача назоратни сақлаб қолишга муваффақ бўлди, чунки у ерда яшаган бошқа Баракзай уларни яхши таъминлаган[14].

Дўст Муҳаммадхон инглизлар Афғонистонни тарк этганда иккинчи ҳукмронлик учун ўрнатилди, аммо у молиявий қийинчиликларга дуч келди ва 1857-йилда инглизлардан субсидия сўради.У бу субсидиядан тушган пулларни ҳелмандий қабилалар ўртасида нотекис тақсимлаб, Баракзайларни бошқалардан устун қўйган, бу эса қабилалар ўртасидаги кучлар мувозанатини бузган.Шунингдек, субсидия Афғонистонни Британия ва Россия таъсир доираларига бўлиб,Герешк ва Ҳилманд дарёси улар ўртасидаги чегарада бўлиб, ҳудуднинг стратегик аҳамиятини оширди. Субсидия 1862-йилда Дўст Муҳаммад вафот этган ва унинг ўғиллари ўртасида меросхўрлик инқирози бошланганида тугади. Ҳемандис улардан бири Шер Али Хон томонида ёлланма аскар сифатида жанг қилди ва унинг якуний ғалабасида муҳим рол ўйнади. Ҳал қилувчи жанг 1868-йилда Герешкда бўлиб ўтди[14].

Уруш пайтидаги ҳиссалари учун Ҳемандий қабилаларидан қарздор бўлган Шер Али бу ҳудудда солиқ йиғишни камайтирди ва Баракзай хонларига бериладиган нафақаларни камайтирди.Шу сабабли Ализой ўз ҳукмронлиги даврида исён кўтармаган.Шер Али ҳукмронлиги даврида Ҳилманд(Пушт-э Руд) учун яна бир муҳим воқеа шундан иборатки, у ўзининг тўртта анъанавий туманини янги ташкил этилган Фараҳ вилоятига кўчирди ва уни Қандаҳорнинг таъсир доирасидан чиқарди, натижада бу Пушт-э Руд ҳудудига таъсир қилиши мумкинлигини англатади.Қандаҳордаги қариндошидан ўтмасдан[14].

1878-йил ноябрда инглизлар яна Афғонистонга бостириб киришди. Улар 1879-йил февралигача Герешкни эгаллаб туришди; 1500 кишилик Ализаи қўшинлари чекинаётганларида уларга ҳужум қилишди.Бироқ,Шер Али кўп ўтмай вафот этди ва инглизлар яна Шер Алининг ўғли Аюб Хонга қарши олдинга пост сифатида Герешкни эгаллашни хоҳлашди.Балки ўз қўшинларининг Гилмандий қал’аларини қўриқлаётгани маҳаллий аҳолини ғазаблантирганини англаган инглизлар Герешкни эгаллаш учун Баракзайнинг ишончли қўшинини юбордилар[14].

Аюб Хон инглизларга қарши кейинги юришида Ҳемандисдан кўп ёрдам топди:Абу Бакр исмли киши бошчилигидаги уч ёки тўрт минг Ализай қабиласи, Нурзайнинг кичикроқ контингенти каби, октябргача унинг армиясига қўшилган эди.Баракзайнинг содиқлигига шубҳа қилган инглизлар 1880-йил июл ойида Жорж Бурроwс бошчилигида Герешкни мустаҳкамлаш учун ўз қўшинларининг бир қисмини юбордилар. Баракзай зудлик билан қўзғолон кўтарди ва Аюб Хон томонига ўтди — ноёб Баракзай-Ализай иттифоқи умумий душманга қарши қўшилди.Инглизлар чекинди ва Аюбхон қўшини таъқиб қилди, бу эса 27-июлда Майванд жангида афғонларнинг йирик ғалабасига сабаб бўлди. Инглизлар устидан ғалаба қозониш бўйича асосий мақсадига эришгандан сўнг,Ализаи кетишди ва Заминдаворга қайтишди[14].

Кейинчалик инглизлар Аюбхонни мағлуб этишди, аммо улар Афғонистондан бутунлай чиқиб кетишди,Абдурраҳмон Хонни янги ҳукмдор қилиб тайинлашди ва унга субсидия беришди. Абдурраҳмон Хон кучли ва ақлли давлат қурувчиси бўлиб, субсидияни профессионал армияни молиялаш учун ишлатган.У Ализаий Абу Бакрни мағлуб этди ва уни сургун қилди, шундан сўнг Ализай солиқ тўлашда ҳамкорлик қилди.У Ишоқзой ва Нурзайни Афғонистоннинг шимоли-ғарбий қисмига, Нодир Шоҳ томонидан берилган Ҳилманд бўйидаги ерлардан узоқроққа кўчириш учун рағбат ва куч комбинациясидан фойдаланган.Уларнинг кўчирилиши фалокат бўлди ва кўпчилик Ҳилманд ҳудудига қайтиб келди[14].

Улар қайтиб келганларида эса, фақат тарқоқ, унумдорлиги паст эрлар берилди.Бу Ҳилманд ҳудудининг куч динамикасини кескин ўзгартирди, бу Ишоқзайнинг бошланишини ва (камроқ даражада) Нурзайнинг ҳукуматдан ХХИ асргача давом этган ҳуқуқларидан маҳрум бўлишини кўрсатди. Нурзайлар ХХ аср охиригача маргинал эрларни эгаллаб туришарди ва Ишоқзой аҳолиси бугунги кунда Ҳилманд бўйлаб тарқалиб кетган ва тарқалиб кетган[14].

Ҳилманднинг баракзай бўлмаган қабилаларининг заифлашиши, қабилаларга аралашмаслик сиёсати билан биргаликда Абдураҳмон ҳукмронлиги даврида минтақада барқарорликка олиб келди. Бу 1919-йилда вафот этган ўғли Ҳабибулла ҳукмронлиги даврида ҳам давом этди[14].

ХХ аср тараққиёт лойиҳалари

1910-йилдан бошлаб Наҳр-э Сараж каналининг қайта қурилиши муҳим воқеа бўлди. Илгари чўл бўлган янги суғориладиган ҳудудларда энди асли Ҳилмандлик бўлмаган этник ва қабила гуруҳлари, жумладан,Совет ҳокимиятидан қочган Ўрта Осиёдан келган қочқинлар яшайди. Канал бўйидаги кўплаб қишлоқлар ўзбек, туркман ва поползай каби гуруҳлар номи билан аталган.Ҳукумат дастлаб 1920-йилларда Ҳилманд ҳудудини ривожлантиришни давом эттиришни режалаштирган эди, аммо Омонуллоҳнинг ижтимоий ислоҳотлари билан боғлиқ тартибсизликлар туфайли бу лойиҳани тўхтатиб қўйди.1936-йилда Мусаҳибонлар сулоласи ҳокимият тепасига келгач, ҳукумат Ҳилмандда яна бир канал — Наҳр-э Буғро қурилишини бошлади.Афғонистон ҳукумати дастлаб АҚШдан молиявий ва техник ёрдам сўраган, аммо АҚШ рад этган, шунинг ўрнига немислар ва японияликлар ҳисса қўшган.Наҳр-э Бугҳра лойиҳаси 7000 нафаргача ишчиларни иш билан таъминлади ва айни пайтда ҳудудда бошқа кичик миқёсли ривожланиш лойиҳалари ҳам мавжуд эди. Йирик аҳоли пунктларини боғлаш учун йўллар, кўприклар, телефон симлари қурилди. Бу Ҳелманддаги биринчи ташқи назорат остида ривожланиш лойиҳаси эди. Бироқ, Иккинчи жаҳон уруши бошланганда, инглизлар немис ва япон муҳандисларини Афғонистондан чиқариб юборишни сўради ва ҳукумат ўз-ўзидан давом этиши керак эди[14].

Ҳелманд 1960-йилларда Ҳилманд ва Арғандаб водийси маъмуриятини (ҲАВА) ривожлантириш бўйичаУСАИД дастурининг маркази бўлган – у маҳаллий „кичик Америка“ номи билан машҳур бўлган.Дастур доирасида Лашқаргоҳда дарахтзор кўчалари ободонлаштирилди, суғориш каналлари тармоғи қурилди, йирик гидроэлектр тўғони барпо этилди. Ривожланиш дастури 1978-йилда Совет Иттифоқи тарафдори кучлар ҳокимиятни эгаллаб олгандан сўнг бекор қилинди, гарчи вилоятнинг кўп қисми ҳанузгача ҲАВА томонидан суғорилади.

Маъмурий ўзгаришлар

Қисман ирригация лойиҳалари туфайли Пушт-э Руд ҳудуди муҳимроқ бўлди ва ҳукумат буни тан олди ва уни Фараҳ вилоятидан ажратиб,1960-йилда янги Герешк вилоятини ташкил этди.Герешк Баракзайнинг тарихий аҳамиятини акс эттириш учун пойтахтга айлантирилди, бу провинсияга ташқи кўчманчилар оқими туфайли суюлтирилди. Бироқ,АҚШ ҲВА штаб-квартираси Лашкаргоҳда жойлашганига кўпроқ эътибор қаратди ва улар Афғонистон ҳукуматини вилоят марказини у эрга кўчириш учун муваффақиятли лобби қилдилар. Бу 1964-йилда содир бўлди ва вилоят „Ҳилманд вилояти“ деб ўзгартирилди[14].

1826-йилдан бери биринчи марта Ҳемандий Баракзай минтақада ҳукмронлик қилмади.Бунинг ўрнини қоплаш учун ҳукумат Ҳилманддаги туман чегараларини бутунлай ўзгартирди.Тўртта анъанавий туман тугатилиб, уларнинг ўрнига янги туманлар ташкил этилди. Анъанавий туманлардан кўра кўпроқ бу янги туманларга ҳар бир туманга қанча маблағ ажратилиши белгилаб қўйилган „буюртма“ берилди. Бундан ташқари,1964 йилги конституция овоз беришни жорий қилганлиги сабабли, янги округлар ҳукуматга таъсир ва назоратни сақлаб қолиш имконини берадиган тарзда тузилган[14].

Собиқ Баракзай ҳукмронлик қилган Пушт-э Руд тумани ёки Герешк Наҳр-э Сераж (вилоятдаги ягона 1-тартибли туман),Нав (4-тартиб) ва Лашкарга (пойтахти сифатида) бўлинган.Лашкар Гаҳ тумани Баракзайларга шаҳар ҳудудидаги аралаш қабилалар устидан кўпчиликни бериш учун танлаб олинди: Баракзай ҳукмронлик қилган Бабажининг бир қисми киритилган ва Над-э Али тумани билан чегара Боландаги Баракзай ҳудуди чегарасида чизилган.Шундай қилиб,Баракзай марказий ҳукумати ҳатто Ҳилманднинг янги пойтахти устидан ҳам назоратни сақлаб қола олди[14].

Шу билан бирга,Заминдаворнинг Ализай тумани Мусо Қал’а (2-тартиб),Бағрон (4-тартиб) ва Кажаки (кичик туман мақоми)га бўлинган.Энди Зод, Нурзай ва Ишоқзои аралаш аҳолиси билан Ноw Зад (2-даражали) ва Вашир (кичик туман мақоми) га бўлинган. Гармсир тумани анъанавий туманлар орасида бутунлигича қолган ягона туман эди, унга 3-даражали мақоми берилди.Над-э Али ва Маржага кўчиб келган 37 хил қабила ва элатлар ягона 3-тартибли туманга бирлаштирилди. Ниҳоят,Баракзайлар билан чамбарчас боғлиқ бўлган Аликозай қабиласини Ализойлардан ажратиш учун Сангин тумани ташкил этилган.[14].

Карзай ва Ғани даври

Барқарор эркинлик операцияси давомида Америка Қўшма Штатлари Халқаро Тараққиёт Агентлиги дастури провинсияда муқобил яшаш воситалари дастури (АЛП)деб номланган гиёҳвандликка қарши кураш ташаббусига ҳисса қўшди.У жамоаларга кўкнори етиштиришга муқобил равишда атроф-муҳит ва иқтисодий инфратузилмани яхшилаш устида ишлаш учун пул тўлади.Лойиҳа дренаж ва каналларни қайта тиклаш лойиҳаларини амалга оширди. 2005, 2006-йилларда жамоаларга ваъда қилинган маблағни олишда муаммолар юзага келди ва бу фермерлар ва Коалиция кучлари ўртасида жиддий таранглик манбаи бўлинб қолди.

Вилоятга Британия қўшинларини жойлаштиришга қарор қилинганидан сўнг,ПЖҲҚ 22 САСга вилоятда разведка ўтказишни топширди. Шарҳни Марк Карлетон-Смит олиб борди, у Шер Муҳаммад Охундзоданинг шафқациз ҳукмронлиги ва ҳукуматпараст жангчиларга фойда келтирган афюнга асосланган иқтисодиёти туфайли вилоятда тинчликка эришди.Июн ойида у Молия вазирлигига хабар бериб, уларни Охундзодани олиб ташламаслик ва Британиянинг йирик қўшинларини жойлаштиришга қарши бўлгани ҳақида огоҳлантирган, бу эса мавжуд бўлмаган жойда можарога олиб келиши мумкин[15].

2006-йил январ ойида Британия парламентида Халқаро хавфсизлик кучлари Ҳеррик операциясининг бир қисми сифатида вилоятдаги АҚШ қўшинларини алмаштириши эълон қилинди.Британиянинг 16-ҳаво ҳужуми бригадаси Ҳилманд вилоятидаги кучларнинг ядроси бўлади. Британия базалари Сангин,Лашкаргоҳ ва Гришк туманларида жойлашган. Сангинда инглиз кучлари ўрнига Қўшма Штатлар денгиз пиёдалари корпуси И денгиз экспедиция кучлари олдинга қўшилди.

Леатҳернеcк лагери

2006-йилнинг ёзида Ҳилманд мамлакат жанубидаги Толибон жангариларига қарши қаратилган НАТО-Афғон қўшма миссияси бўлган „Тоғга суриш“ операциясида иштирок этган вилоятлардан бири эди. 2006-йил июл ойида бу ҳужум миссияси Гилмандда тўхтаб қолди, чунки НАТО, биринчи навбатда, Британия ва Афғон қўшинлари исёнчиларнинг кучли босими остида тобора кучайиб бораётган мудофаа позицияларини эгаллашга мажбур бўлди.Бунга жавобан вилоятдаги инглиз қўшинлари сони оширилди,Сангин ва Гришкда янги лагерлар ташкил этилди.Айниқса, Сангин,Навай,Навзод ва Гармсир туманларида жанглар шиддатли кечди.Хабарларга кўра,Толибон Ҳилманд вилоятини Афғонистон ҳудудини НАТО бошчилигидаги Афғонистон миллий хавфсизлик кучларидан тортиб олиш ва ушлаб туриш қобилияти учун асосий синов ҳудуди сифатида кўрган [16]. Эрдаги қўмондонлар вазиятни Британия армияси Корея урушидан бери қатнашган энг шафқациз можаро деб таърифлади.

2006-йилнинг кузида Британия қўшинлари ёзда ўзлари жойлашган туман марказлари атрофида маҳаллий Толибон кучлари билан „ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш“ келишувига эриша бошладилар[17]. Шартнома шартларига кўра, иккала кучлар тўплами можаро зонасидан чиқиб кетиши керак эди.Британия кучларининг бу келишуви Афғонистон президенти Ҳамид Карзай сўраганидек, туманда асосий базаларни сақлаш стратегияси Британия қўшинларини жойлаштириш даражасига мос келмаслигини англатади.Бу келишув вилоятда ўз ютуқларини мустаҳкамлашга интилаётган, бироқ НАТОнинг турли ҳужумларидан қаттиқ босим остида қолган Толибон жангарилари учун ҳам муваффақияцизлик бўлди.

2011-йилда афюн даласида ишлаётган маҳаллий болаларни АҚШ денгиз пиёдаси қутлаши.

Хабарларда айтилишича, жангларда қатнашган исёнчилар вилоятдаги даромадли афюн савдоси билан шуғулланадиган Толибон жангарилари ва урушаётган қабила гуруҳлари аралашмасидир[18].Ҳудудда ишлаб чиқарилаётган гиёҳванд моддалар миқдорини ҳисобга олсак, хорижлик гиёҳванд моддалар савдоси билан шуғулланувчилар ҳам иштирок этган бўлиши мумкин.

Қиш давомида жанглар давом этди,Британия ва иттифоқчи қўшинлар Толибон исёнчиларига қарши фаолроқ позицияни эгаллади.Бир қанча операциялар бошланди, жумладан, баҳор бошида Силикон операцияси. 2007-йил май ойида Толибоннинг юқори қўмондонларидан бири Мулла Дадуллоҳ ва унинг 11 кишиси НАТО бошчилигидаги афғон кучлари томонидан Ҳилмандда ўлдирилган.

Афғонистон миллий полиция бўлими Лашкаргоҳда .

2008-йил апрел ойида 1500 га яқин 2-баталён 7-денгиз пиёдалари 300 квадрат миля (780 км2)дан ортиқ майдонни эгаллади.Ҳилманд дарёси водийси ва қўшни Фараҳ вилояти.Операция олдинга ҳаракат қилиш базаларини ташкил этиш ва афғон миллий полициясини ташқаридан кўмак кўрмаган ёки кам бўлган ҳудудда тайёрлашдан иборат эди.

Шунингдек,2008-йилда Орегон армияси миллий гвардиясининг ўрнатилган ўқув гуруҳи Афғонистон миллий армияси аскарларидан иборат қандакни Лашкаргоҳда Толибонга қарши курашда бошқарган, буни "Ҳелманд чўпонлари „ҳужжатли филмида кўриш мумкин.

2009-йил июн ойида турли каналлар ва дарёлар ўтиш жойларини назорат қилишни таъминлаш ва подполковник таърифлаган ҳудудда ИСАФнинг доимий мавжудлигини ўрнатиш мақсадида “Пантеранинг панжаси" операцияси бошланди.Ричардсон 2009-йилги Афғонистондаги президентлик сайловлари олдидан „Толибоннинг асосий таянчларидан бири“ сифатида.

Маҳаллий аҳоли афғонлар томонидан денгиз ва британиялик муҳандис мураббийлар билан ҳамкорликда қурилган 12 километрлик янги йўлда ҳаракатланмоқда. Янги йўл белгиланган муддатдан беш ой олдин қуриб битказилди ва тўлиқ афғонлар томонидан қурилди.

2009-йил июл ойида 4000га яқин АҚШ денгиз пиёда аскарлари Ҳилманд дарёси водийсига кириб, ҳудудни Толибон исёнчиларидан озод қилишди." Ханжар операцияси" деб номланган операция АҚШ президенти Обаманинг Афғонистонга „Толибон“ исёнчиларини нишонга олган 21 минг қўшимча аскар сўраганидан кейинги биринчи йирик туртки бўлди.

2013-йил феврал ойида ББC Афғонистон миллий полицияси базаларида коррупция содир бўлаётгани, айрим базаларда болаларни қуроллантириш, хизматкор сифатида фойдаланиш ва баъзан жинсий зўравонлик қилиш ҳолатлари кузатилаётгани ҳақида хабар берди[19].2013-йил март ойи бошида Ню-Ёрк Таймс газетаси ҳукумат коррупцияси авж олгани ҳақида полицияга қарши мунтазам равишда тинч аҳолини ларзага солиш ва жинсий зўравонлик қилиш, ҳукуматга содиқликни заифлаштиришга олиб келгани ҳақида хабар берди[20].

2021-йил 13-август куни Лашкаргоҳ вилоятининг пойтахти Лашкаргоҳ жангида бир неча ҳафта давом этган жанглардан сўнг Толибон қўлига ўтди.Тахминан 1500 афғон аскари таслим бўлиб, вилоят Толибон қўлида қолгани айтилади[21].

Транспорт

Антонов Ан-225 Мрия Камп Бастионда

Бост аэропорти Ҳилманд аҳолисига мамлакатнинг бошқа ҳудудларига ички рейслар учун хизмат қилади.У фуқаролик мақсадларида фойдаланиш учун мўлжалланган.НАТО бошчилигидаги кучлар СҲорабак лагеридаги аэропортдан, илгари Камп Бастион эди.Босқинчилик даврида Афғонистондаги Британиянинг асосий базаси бўлган Камп Леатҳернеcк ҳам қўшни. Барча сайтлар Толибон томонидан 2021-йил 13-августда даъво қилинган.

Темир йўл хизмати йўқ.Асосий йўлларга Ҳилманд орқали Қандаҳордан Деларамгача бўлган ҳалқа йўли киради. Лашқаргоҳдан Сангингача бўлган йирик шимолдан жанубга(611-магистрал) йўл бор.Ҳилманд йўлларининг 33 % га яқини маълум фаслларда ўтиб бўлмайди, айрим ҳудудларда эса умуман йўл йўқ.

Иқтисодиёт

Деҳқончилик кўпчиликнинг асосий даромад манбаи ҳисобланади. Бунга деҳқончилик ва чорвачилик киради.Ҳайвонларга сигир, қўй, эчки ва товуқ киради.Меҳнат учун эшак ва туялардан фойдаланилади.Вилоят балиқчилик салоҳиятига эга.Вилоятда афюн, тамаки, пахта, буғдой ва картошка етиштирилади.

Соғлиқни сақлаш

Тоза ичимлик сувига эга хонадонлар улуши 2005-йилдаги 28 фоиздан 2011-йилда 3 фоизга тушди[22] Малакали туғруқхона ходимлари иштирок этган туғилишлар улуши 2005 йилдаги 2 фоиздан 2011-йилда 3 фоизгача ошди[22]

Таълим

Афғонистон полицияси зобити Ҳилмандда янги қизлар мактаби очилишида ўқувчи қизларга китоб беряпти

Умумий саводхонлик даражаси (6+ ёш) 2005-йилдаги 5 фоиздан 2011-йилда 12 фоизгача ошди [22].Умумий соф қабул даражаси (6-13 ёш) 2005 йилдаги 6 фоиздан 2011-йилда 4 фоизга тушди [22].

Демография

Афғонистоннинг этнолингвистик гуруҳлари

2020-йил ҳолатига кўра, Ҳилманд вилояти аҳолиси тахминан 1,446,230 кишини ташкил қилади.[3] Бу асосан қабилавий ва қишлоқ жамияти бўлиб, маҳаллий этник пуштунлар устунлик қилади; жанубда сезиларли балуж озчилик,тожиклар,ҳазоралар ва бошқаларнинг кичик озчиликлари мавжуд.[23] Пуштунлар қуйидаги қабилаларга бўлинган: баракзай (32 %), нурзай (16 %), алакўзой(9 %), эсоқзой (5,2 %)[6] Барча аҳоли сунний исломни қабул қилади,шиалар бўлган оз сонли ҳазоралар ва сикхизмга эргашадиган сикхлардан ташқари. Аҳолининг 53,5 % миллий қашшоқлик чегарасида яшаган[24].

Туманлар

Ҳилманд вилояти туманлари
Ҳилманд вилояти туманлари
Туман Пойтахт Аҳоли [2] Ҳудуд Қишлоқлар ва этник гуруҳлар сони
Бағрон 129 947 3124 км 2 38 қишлоқ. пуштун.[25][26]
Дишу 29 005 9 485 км 2 80 % паштунлар ва 20 % балучлар [27][28]
Гармсир 107,153 10 345 км 2 112 қишлоқ. пуштун.[29]
Кажаки 119 023 1976 км 2 220 қишлоқ 100 % пуштунлар [30]
Кҳанашин (регистри) 17 333 13,153 км 2 Пуштун [31]
Лашқаргоҳ Лашқаргоҳ 201 546 998 км 2 160 қишлоқ. пуштун.[32]
Маржа Маржа 2300 км 2 95 % пуштунлар, 5 % тожиклар ва ҳазоралар.[33]
Мусо Қала Мусо Қала 138 896 1694 км 2 Пуштун [34]
Над Али 235 590 4564 км 2 90 % пуштунлар, 10 % туркманлар ва ҳазоралар.[35]
Гришк (Наҳри Сараж) 166 827 1543 км 2 97 қишлоқ. Пуштун [36]
Нава-И-Баракзайи 300 000 4135 км 2 350 қишлоқ. Пуштун [37]
Навзод 108,258 4,135 км 2 100 % пуштун [38][39]
Сангин Сангин 66 901 508 км 2 99 % пуштунлар, 1 % ҳазоралар, тожиклар ва араблар.[40]
Wашир 31 476 4319 км 2 Пуштун [41]
Баҳром Чоҳ (300-3500)

Сиёсатчилар

  • Муҳаммад Довуд

Яна қаранг

  • Афғонистон вилоятлари
  • 2007 йил Ҳилманд вилояти ҳаво ҳужумлари
  • Дашти Марго
  • Хонжар операцияси

Галерея

Маълумотномалар

  1. ↑ „Ҳелманд“. Диcтионарй.cом Унабридгед. Рандом Ҳоусе.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Ҳиллманд Провинcе“. Говернмент оф Афгҳанистан анд Унитед Натионс Девелопмент Программе (УНДП). Министрй оф Рурал Реҳабилитатион анд Девелопмент. Қаралди: 2012-йил 27-декабр.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Эстиматед Популатион оф Афгҳанистан 2020-21“. Исламиc Републиc оф Афгҳанистан, Натионал Статистиcс анд Информатион Аутҳоритй. 2020-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 6-июн.
  4. ↑ Пат МcГеоугҳ. „Wҳере тҳе поппй ис кинг“. Сйдней Морнинг Ҳералд (2007-йил 5-март). 2011-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. „Море тҳан 90 перcент оф тҳе провинcе'с арабле ланд ис чокед wитҳ тҳе ҳардй плант. А 600-стронг, УС-траинед эрадиcатион форcе ис ҳопелесслй беҳинд счедуле он иц таргет фор тҳис гроwинг сеасон ин Ҳелманд - то cлеар абоут а тҳирд оф тҳе cроп, wҳич ис эстиматед то бе а ҳеад-спиннинг 70,000 ҳеcтарес.“.
  5. ↑ „Афгҳанистан стилл тҳе ларгест продуcер оф опиум: УН репорт“. Зеэ Неwс. 2007-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 26-июн. „Ше саид опиум cултиватион ис cонcентратед ин тҳе соутҳ оф тҳе cоунтрй, wитҳ жуст оне провинcе ‘Ҳелманд’ аccоунтинг фор 42% оф алл тҳе иллиcит продуcтион ин тҳе wорлд. Манй оф тҳе провинcес wитҳ тҳе ҳигҳест левелс оф продуcтион алсо ҳаве тҳе wорст сеcуритй проблемс.“.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Ҳелманд“. Програм фор Cултуре & Cонфлиcт Студиэс (2010-йил 1-май). Қаралди: 2012-йил 28-декабр.
  7. ↑ МаcКензиэ. „Cоулд Ҳелманд бе тҳе Дубаи оф Афгҳанистан?“.
  8. ↑ „УК'с Ҳелманд миссион wас 'флаwед'“. Ббc.cо.ук (2010-йил 12-июн).
  9. ↑ Унитед Натионс Ҳигҳ Cоммиссионер фор Рефугеэс. „Афгҳанистан: Cлашес ин Ҳелманд леаве cивилианс деад, дисплаcед“. Рефwорлд.орг.
  10. ↑ Андерсон. „Нотес фром Афгҳанистан'с Мост Дангероус Провинcе“ (2015-йил 22-июн).
  11. ↑ Роwлатт. „Афгҳан форcес фаcе 'деcисиве' баттле“. Ббc.cо.ук (2016-йил 7-апрел).
  12. ↑ „Афгҳанистан“. Cоунтриэс оф Cонcерн 79–86.
  13. ↑ „АВЕСТА: ВЕНДИДАД (Энглиш): Фаргард 1.“. авеста.орг.
  14. ↑ 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 14,12 14,13 14,14 14,15 14,16 14,17 14,18 Мартин, Мике. А Бриэф Ҳисторй оф Ҳелманд. Афгҳан CОИН Cентре, 2011. Қаралди: 2020-йил 24-декабр. 
  15. ↑ Фаррелл, Тҳео, Унwиннабле: Бритаинъс Wар ин Афгҳанистан, 2001-2014, Бодлей Ҳеад, 2017 ИСБН 1847923461 ва 978-1847923462, П.233
  16. ↑ „Cоалитион 'ретакес Талебан тоwнс'“. ББC Неwс (2006-йил 19-июл). Қаралди: 2010-йил 4-май.
  17. ↑ Смитҳ, Мичаэл. „Бритиш троопс ин сеcрет труcе wитҳ тҳе Талибан“. Тҳе Тимес (2006-йил 1-октябр). 2008-йил 7-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-май.
  18. ↑ Леитҳеад, Аластаир. „Унравеллинг тҳе Ҳелманд импассе“. ББC Неwс (2006-йил 14-июл). Қаралди: 2010-йил 4-май.
  19. ↑ Бен Андерсон. „Афгҳан полиcе: Панорама унcоверс cорруптион ин Ҳелманд басес“. ББC Неwс (2013-йил 25-феврал). Қаралди: 2013-йил 4-март.
  20. ↑ Жамес Дао. „Ас Маринес Эхит Афгҳан Провинcе, а Феэлинг Тҳат а Cампаигн Wас Wортҳ Ит“. Неw Ёрк Тимес (2013-йил 3-март). Қаралди: 2013-йил 4-март.
  21. ↑ Бункалл. „Афгҳанистан: Талибан фигҳтерс таке соутҳерн cитй оф Лашкар Гаҳ фоллоwинг cаптуре оф Кандаҳар анд Ҳерат2“. Скй Неwс (2021-йил 14-август). Қаралди: 2021-йил 15-август.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 „Ҳелмунд Провинcе“. Cивил Милитарй Фусион Cентре – Арчиве. 2014-йил 31-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 30-май.
  23. ↑ „Wелcоме - Навал Постградуате Счоол“. Нпс.эду. Қаралди: 2018-йил 28-март.
  24. ↑ Гиустоззи, Антонио. Деcодинг тҳе Неw Талибан: Инсигҳц фром тҳе Афгҳан Фиэлд, Аугуст 2012. ИСБН 9781849042260. 
  25. ↑ „—ЙОУР ГУЭСС ИС АС ГООД АС МИНЕ—“. 345069709.cс-утилитиэс.cом. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 3-август.
  26. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  27. ↑ „Арчивед cопй“. www.аимс.орг.аф. 2005-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-январ.
  28. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  29. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган.
  30. ↑ „Арчивед cопй“. www.аимс.орг.аф. 2005-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-январ.
  31. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  32. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  33. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  34. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  35. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  36. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  37. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  38. ↑ „Арчивед cопй“. www.аимс.орг.аф. 2005-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-январ.
  39. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  40. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.
  41. ↑ „Лоадинг...“. 2013-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган.

Ҳаволалар

Андоза:Ҳелманд Провинcе