Hınıs: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Hınıs | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Turkiya aholi punktlari bilgiqutisi|type=metro district|name=Hınıs|image_map=Erzurum location Hınıs.png|map_caption=Erzurum viloyatidagi Hinis tumanini ko'rsatuvchi xarita|province=Erzurum|area_total_km2=1367|population_total=24680|population_as_of=2022|leader_party=AKP|image_skyline=|image_caption=|image_shield=|website=|leader_name=Erdoğan Eren|coordinates={{coord|39|21|31|N|41|42|1|E|scale:100000_region:TR-25_type:city(10802)_source:dewiki|display=it}}|population_footnotes=<ref name=tuik/>|elevation_m=|postal_code=25600|area_code=0442|image_logo=}} | |||
[[Fayl:ATD_of_the_regions_of_Turkey_occupied_by_Russian_troops_during_WW1.png|thumb|1916-1917-yillarda Birinchi jahon urushi davrida Rossiya qoʻshinlari tomonidan egallab olingan Turkiya hududlarining maʼmuriy-hududiy boʻlinmasidagi Hınıs viloyati]] | |||
'''Hınıs''' ({{lang-ku|Xinûs}} <ref>{{Kitob manbasi |last=adem Avcıkıran |title=Kürtçe Anamnez Anamneza bi Kurmancî |date=2009 |page=56 |url=http://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |accessdate=17 December 2019 |language=tr, ku |chapterurl=https://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108021626/https://tirsik.net/danegeh/pirtuk/ismail%20bulbul/anamneza%20bi%20kurmanc%C3%AE.pdf }}</ref>; {{Lang-hy|Խնուս|Khnus}}) Turkiya [[Erzurum (viloyat)|Erzurum viloyati]]<nowiki/>dagi munitsipalitet va shaharcha . Maydoni 1367 km<sup>2</sup> <ref>{{Veb manbasi |url=https://www.harita.gov.tr/uploads/files-folder/il_ilce_alanlari.xlsx |sarlavha=İl ve İlçe Yüz ölçümleri |nashriyot=General Directorate of Mapping |qaralgan sana=12 July 2023}}</ref> va aholisi 24680 kishini tashkil etadi (2022)<ref name="tuik">{{Veb manbasi |sarlavha=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports |url=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |qaralgan sana=12 July 2023 |nashriyot=[[TÜİK]] |til=en |format=XLS}}</ref>. Shahardagi tarixiy obidalar orasida qal’a va Mush beki Alaaddin tomonidan 1734-yilda qurilgan Ulu Cami masjidi ham bor <ref name="Eastern Turkey">{{Kitob manbasi |last=Sinclair |first=T.A. |title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |date=1989 |publisher=Pindar Press |isbn=9780907132325 |pages=289}}</ref>. Shaharda esa [[kurdlar]] istiqomat qiladi <ref>{{Veb manbasi |muallif=Bajalan |ism=Djene Rhys |sarlavha=Between Accommodationism and Separatism: Kurds, Ottomans and the Politics of Nationality (1839-1914) |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:19df6c44-b55c-4807-8d8b-bf202184bcda/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Djene%2520Bajalan%2520Thesis%25202015.pdf&type_of_work=Thesis |nashriyot=[[University of Oxford]] |sahifalar=186 |qaralgan sana=2024-06-25 |arxivsana=2022-06-16 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220616015157/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:19df6c44-b55c-4807-8d8b-bf202184bcda/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Djene%20Bajalan%20Thesis%202015.pdf&type_of_work=Thesis }}</ref>. | |||
Mush shahridan 150 km uzoqlikda joylashgan bu tuman, tarixda muhim oʻrin egallagan [[Hamurpert ko'li|Hamurpert koʻliga]] juda yaqin. Hinis tumani shimoldan Ak Dağ (Oq Togʻ) togʻlari, gʻarb va janubdan Bingoʻl togʻlari, janubdan sharqdan [[Akdoğan (Taşköprü)|Oqdoʻgʻon togʻlari]] bilan oʻralgan <ref name="Hınıs Kaymakamlığı">{{Veb manbasi |sana=2023 |sarlavha=Hınıs’ın coğrafi yapısı ve iklim özellikleri |url=http://www.hinis.gov.tr/hinis-cografi-yapisi-ve-iklim-ozellikleri |arxivurl= |arxivsana= |nashriyot=Hınıs Kaymakamlığı |til=Turkish}}</ref> <ref name="Halil Hadimli, Doç.Dr Kenan Arınç">{{Veb manbasi |sana=2001 |sarlavha=Hınıs Kasabası’nın coğrafyası |url=https://www.atauni.edu.tr/yuklemeler/68db543bc55b9f379f8161de2ceee52e.pdf |arxivurl= |arxivsana= |nashriyot=[[Ataturk University]] |til=Turkish}}</ref>. Hınıs tumani shimolda [[Tekman]] va [[Karayazi]] tumanlari, sharqda [[Karaçoban]] tumani, janubda Mushning Varto, Bulanik va Malazgirt tumanlari bilan qoʻshnidir. Bundan tashqari, Varto shahri Hınısdan atigi 40 km uzoqlikda joylashgan. Hınıs tekis tuman boʻlib, [[Hınıs tekisligi]] esa viloyatning eng samarali tekisliklaridan biridir. Shuning uchun tumanning asosiy daromad manbalari qishloq xoʻjaligi va chorvachilikdir. Iqlim va tabiat jihatidan [[Erzurum (viloyat)|Erzurum]] bilan oʻxshash xususiyatlarga ega. Qish sovuq va qorli, yozda esa, odatda salqin. Umuman olganda, [[Arzirum|Erzurum]] 5-6 daraja issiqroq deb aytish mumkin <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hınıs Haber |sana=18 May 2022 |url=https://hinisim.com/hinis-nerede-hinis-nasil-bir-yer/ |qaralgan sana=19 July 2022 |til=tr |arxivsana=2022-02-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220228081851/https://hinisim.com/hinis-nerede-hinis-nasil-bir-yer/ }}</ref>. | |||
== Geografiyasi == | |||
[[Fayl:Kocasucreek6.svg|thumb|Hınısning geoxaritasi]] | |||
Hınıs shahrining oʻzi vodiyning yuqori chekkasida, atrofdagi tekislikdan yuqorida koʻtarilgan vulqon stolida joylashgan <ref name="Sinclair 1987">{{Kitob manbasi |last=Sinclair |first=T.A. |title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I |date=1987 |publisher=Pindar Press |location=London |isbn=0-907132-32-4 |pages=288-9, 320, 325, 330-1, 335 |url=https://books.google.com/books?id=EK1EBAAAQBAJ&pg=PA289 |accessdate=20 May 2022}}</ref>. Shu maqsadda 20 dan ortiq kichikroq daryolar tekislikning [[Kocasu Creek (Hınıs)|asosiy daryosi]]ga qoʻshiladi. | |||
=== Iqlimi === | |||
Hınıs quruq-yozgi nam kontinental iqlimga ega <ref>{{Cite journal|title=Table 1 Overview of the Köppen-Geiger climate classes including the defining criteria.|url=https://www.nature.com/articles/s41597-023-02549-6/tables/1|journal=Nature: Scientific Data|language=en}}</ref>. Qishi juda sovuq va qorli, harorat doimiy ravishda muzlashdan past boʻladi. Yoz quruq, kunlari issiq va kechalari salqindir. | |||
== Tarixi == | |||
Hınıs vodiysi [[Varazhnunik]] Armaniston kantonining asosiy qismini tashkil etdi. Bu davrda (taxminan 4—7-asrlar) Hınıs, ehtimol, mustahkam savdo shahri boʻlgan. Keyinchalik, Armonistonni arablar bosib olganidan soʻng, mintaqa bir nechta kichik knyazliklarga boʻlindi. Hınıs yunon manbalarida Sermatz deb atalgan bu knyazliklardan birining „deyarli shubhasiz“ poytaxti edi. Sermatz eski Varajnunik tumanini, shuningdek janubi-gʻarbdagi Varto tekisligini qamrab olgan. Uning hukmdorlari, Malazgirtning Kaysite amirlarining vasallari boʻlishgani ahtimoli mavjud <ref name="Sinclair 1987" />. | |||
[[Qora qoʻyunlilar davlati|Kara Koyunlu]] davrida Hınıs Bitlis amirligining vassali boʻlgan kichik kurd amirligining poytaxti boʻlgan. Hınıs amirligi, asosan, Hınıs tekisligida joylashgan boʻlsa-da, [[Murat daryosi|Murat]] daryosining janubiga koʻtarilib, Nazik koʻlni va Bulanık atrofidagi hududni oʻz ichiga olgan. Keyinchalik, [[Ottoman imperiyasi]] ostida Hınıs Erzurum Eyalet sanjak tashkil etildi <ref name="Sinclair 1987" />. | |||
== Monumentlar == | |||
=== Qal’a === | |||
HınısXinisning eski qal’asi platoning oʻrtasida joylashgan chuqurlik tepasida joylashgan kichik toshli tuynukni oʻrab oladi. Qal’a qoyasiga faqat bir tomondan, uni platoning qolgan qismi bilan bogʻlaydigan baland „boʻyin“ orqali kirish mumkin. Bu „boʻyin“ shaharni tarixan oʻrab turgan devorlarning boshlangʻich nuqtasi edi. Qal’aning faqat bir nechta minoralari bugungi kungacha saqlanib qolgan <ref name="Sinclair 1987" />. | |||
=== Masjid === | |||
[[Jome masjid|Ulu Cami]] qal’a qoyasi ostida va shahar tashqarisida joylashgan. Uning tarixi [[1734-yil]]ga toʻgʻri keladi va anʼanaviy ravishda Mush vodiysida Mersimekkale qal’asini mustahkamlagan Mush begi Ala ed-Din bilan bogʻliq. Masjid taxminan kub shakliga ega boʻlib, tomni bir nechta kichikroq gumbazlar bilan oʻralgan nisbatan kichik piramidasimon qalpoq bilan qoplaydi. Masjidning shimoli-gʻarbiy burchagida bitta oq-qora chiziqli minorasi bor | |||
== Tarkibi == | |||
Hınıs tumanida 98ta mahalla mavjud:<ref>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx Mahalle] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx |date=2015-07-06 }}, Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 July 2023.</ref> | |||
== Manbalar == | |||
{{Manbalar}} | |||
[[Turkum:Turkiyaning metropolitan tuman munisipalitetlari]] | |||
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Hınıs | |
|---|---|
Qishloq | |
 Erzurum viloyatidagi Hinis tumanini ko'rsatuvchi xarita | |
  Turkiyadagi joylashuvi | |
| Koordinatalari: 39°21′31″N 41°42′1″E / 39.35861°N 41.70028°E | |
| Davlat | Turkiya |
| Viloyat | Erzurum |
| Hukumat | |
| Hudud | 1 367 km2 (528 sq mi) |
| Aholisi (2022)[1] |
24 680 |
| • Zichligi | 18/km2 (47/sq mi) |
| Vaqt mintaqasi | TRT (UTC+3) |
| Pochta indeksi |
25600 |
| Hudud kodi | 0442 |
Hınıs (kurdcha: Xinûs [2]; armancha: Խնուս) Turkiya Erzurum viloyatidagi munitsipalitet va shaharcha . Maydoni 1367 km2 [3] va aholisi 24680 kishini tashkil etadi (2022)[1]. Shahardagi tarixiy obidalar orasida qal’a va Mush beki Alaaddin tomonidan 1734-yilda qurilgan Ulu Cami masjidi ham bor [4]. Shaharda esa kurdlar istiqomat qiladi [5].
Mush shahridan 150 km uzoqlikda joylashgan bu tuman, tarixda muhim oʻrin egallagan Hamurpert koʻliga juda yaqin. Hinis tumani shimoldan Ak Dağ (Oq Togʻ) togʻlari, gʻarb va janubdan Bingoʻl togʻlari, janubdan sharqdan Oqdoʻgʻon togʻlari bilan oʻralgan [6] [7]. Hınıs tumani shimolda Tekman va Karayazi tumanlari, sharqda Karaçoban tumani, janubda Mushning Varto, Bulanik va Malazgirt tumanlari bilan qoʻshnidir. Bundan tashqari, Varto shahri Hınısdan atigi 40 km uzoqlikda joylashgan. Hınıs tekis tuman boʻlib, Hınıs tekisligi esa viloyatning eng samarali tekisliklaridan biridir. Shuning uchun tumanning asosiy daromad manbalari qishloq xoʻjaligi va chorvachilikdir. Iqlim va tabiat jihatidan Erzurum bilan oʻxshash xususiyatlarga ega. Qish sovuq va qorli, yozda esa, odatda salqin. Umuman olganda, Erzurum 5-6 daraja issiqroq deb aytish mumkin [8].
Geografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Hınıs shahrining oʻzi vodiyning yuqori chekkasida, atrofdagi tekislikdan yuqorida koʻtarilgan vulqon stolida joylashgan [9]. Shu maqsadda 20 dan ortiq kichikroq daryolar tekislikning asosiy daryosiga qoʻshiladi.
Iqlimi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hınıs quruq-yozgi nam kontinental iqlimga ega [10]. Qishi juda sovuq va qorli, harorat doimiy ravishda muzlashdan past boʻladi. Yoz quruq, kunlari issiq va kechalari salqindir.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hınıs vodiysi Varazhnunik Armaniston kantonining asosiy qismini tashkil etdi. Bu davrda (taxminan 4—7-asrlar) Hınıs, ehtimol, mustahkam savdo shahri boʻlgan. Keyinchalik, Armonistonni arablar bosib olganidan soʻng, mintaqa bir nechta kichik knyazliklarga boʻlindi. Hınıs yunon manbalarida Sermatz deb atalgan bu knyazliklardan birining „deyarli shubhasiz“ poytaxti edi. Sermatz eski Varajnunik tumanini, shuningdek janubi-gʻarbdagi Varto tekisligini qamrab olgan. Uning hukmdorlari, Malazgirtning Kaysite amirlarining vasallari boʻlishgani ahtimoli mavjud [9].
Kara Koyunlu davrida Hınıs Bitlis amirligining vassali boʻlgan kichik kurd amirligining poytaxti boʻlgan. Hınıs amirligi, asosan, Hınıs tekisligida joylashgan boʻlsa-da, Murat daryosining janubiga koʻtarilib, Nazik koʻlni va Bulanık atrofidagi hududni oʻz ichiga olgan. Keyinchalik, Ottoman imperiyasi ostida Hınıs Erzurum Eyalet sanjak tashkil etildi [9].
Monumentlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qal’a
[tahrir | manbasini tahrirlash]HınısXinisning eski qal’asi platoning oʻrtasida joylashgan chuqurlik tepasida joylashgan kichik toshli tuynukni oʻrab oladi. Qal’a qoyasiga faqat bir tomondan, uni platoning qolgan qismi bilan bogʻlaydigan baland „boʻyin“ orqali kirish mumkin. Bu „boʻyin“ shaharni tarixan oʻrab turgan devorlarning boshlangʻich nuqtasi edi. Qal’aning faqat bir nechta minoralari bugungi kungacha saqlanib qolgan [9].
Masjid
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ulu Cami qal’a qoyasi ostida va shahar tashqarisida joylashgan. Uning tarixi 1734-yilga toʻgʻri keladi va anʼanaviy ravishda Mush vodiysida Mersimekkale qal’asini mustahkamlagan Mush begi Ala ed-Din bilan bogʻliq. Masjid taxminan kub shakliga ega boʻlib, tomni bir nechta kichikroq gumbazlar bilan oʻralgan nisbatan kichik piramidasimon qalpoq bilan qoplaydi. Masjidning shimoli-gʻarbiy burchagida bitta oq-qora chiziqli minorasi bor
Tarkibi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hınıs tumanida 98ta mahalla mavjud:[11]
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 „Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports“ (en) (XLS). TÜİK. Qaraldi: 2023-yil 12-iyul.
- ↑ adem Avcıkıran. Kürtçe Anamnez Anamneza bi Kurmancî (tr, ku), 2009 — 56-bet. Qaraldi: 2019-yil 17-dekabr (2020-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ „İl ve İlçe Yüz ölçümleri“. General Directorate of Mapping. Qaraldi: 2023-yil 12-iyul.
- ↑ Sinclair, T.A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I. Pindar Press, 1989 — 289-bet. ISBN 9780907132325.
- ↑ Bajalan. „Between Accommodationism and Separatism: Kurds, Ottomans and the Politics of Nationality (1839-1914)“ 186. University of Oxford. 2022-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 25-iyun.
- ↑ „Hınıs’ın coğrafi yapısı ve iklim özellikleri“ (Turkish). Hınıs Kaymakamlığı (2023).
- ↑ „Hınıs Kasabası’nın coğrafyası“ (Turkish). Ataturk University (2001).
- ↑ „Hınıs Haber“ (tr) (2022-yil 18-may). 2022-yil 28-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 19-iyul.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Sinclair, T.A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I. London: Pindar Press, 1987 — 288-9, 320, 325, 330-1, 335-bet. ISBN 0-907132-32-4. Qaraldi: 2022-yil 20-may.
- ↑ "Table 1 Overview of the Köppen-Geiger climate classes including the defining criteria." (en). Nature: Scientific Data. https://www.nature.com/articles/s41597-023-02549-6/tables/1.
- ↑ Mahalle (Wayback Machine saytida 2015-07-06 sanasida arxivlangan), Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 July 2023.