Ҳирагана (японча: 平仮名, ひらがな?, ХФА: [çиɾаɡаꜜна, çиɾаɡана(ꜜ)]) – япон тили ёзув тизимининг бир қисми бўлган силлабик ёзув услуби. Катакана ва канжи билан биргаликда қўлланади.

Бу фонетик ҳарф тизими. Ҳирагана сўзи сўзма-сўз „оддий“ кана (мураккаб канжидан фарқли ўлароқ) деган маънони англатади[1][2][3].

Ҳирагана ва катакана кана тизимининг икки қисмидир. Бир нечта истиснолардан ташқари, япон тилидаги ҳар бир бўғин иккала тизимда ҳам битта белги (ёки битта диграф) билан ифодаланади. Бу /а/ (ҳираганаあ) каби унли товуш; /ка/ (か) каби ундошдан кейин унли; ёки /Н/ (ん), контекстга қараб м, н ёки нг ([ ŋ ]) бурун соноранти бўлиши мумкин. Кана белгилари бир ундошларни ифодаламаганлиги сабабли (юқорида айтиб ўтилган ん бундан мустасно), кана алифбо ҳарфлари эмас, балки бўғин белгилари деб аталади[4].

Ҳирагана окуригана (канжидан фойдаланиб ёзилувчи феъл ва сифатлар илдизларини тўлдириш учун фойдаланиладиган кана), турли грамматик вазифа бажарувчи сўзларни, юклама ва келишиклар, ҳамда муқобил канжиси мавжуд бўлмаган маҳаллий сўзларни ёзиш учун ишлатилади[5]. Бир хил канжи билан ифодаланувчи аммо турли хил маънога эга бўлган сўзларни ҳам фарқлаб олиш учун ҳираганада ёзилиши мумкин. Шунингдек, ҳирагана канжи белгиларининг тўғри талаффузини кўрсатувчи фуригана вазифасини ҳам бажаради.

Ҳирагананинг иккита асосий тартиблаш тизими мавжуд: эски ироҳа тартиби ва кенг тарқалган янги гожуон тартиби.

Ёзув тизими

Ҳирагана ҳарфлари
а и у э о
∅ あ い う え お
к か き く け こ
с さ し す せ そ
т た ち つ て と
н な に ぬ ね の
ҳ は ひ ふ へ ほ
м ま み む め も
й や [6] ゆ [6] よ
р ら り る れ ろ
w わ ゐ [6] ゑ を
ん(н)
Асосий функционал белгилар
ва диакритика белгилар
っ ゝ ゛ ゜
Фақат баъзи тегишли номларда ишлатилади

Юзлаб ҳентаиганалардан (ҳирагана белгиларининг эски кўринишлари) воз кечилган 1900-йилги ёзув ислоҳотидан сўнг, ҳирагана ёзуви 48 та белгилардан иборат бўлиб, улардан иккитаси (ゐваゑ) фақат баъзи тегишли номларда қўлланади:

  • 5 та бирлик унлилар:あ/а/,い/и/,う/у/,え/э/,お/о/ (мос равишда талаффуз қилинади [а], [и], [ɯ], [э] ва [о])
  • 42 ундош-унли бирикмаси: масаланき/ки/,て/те/,ほ/ҳо/,ゆ/жу/,わ/wа/ (мос равишда талаффуз қилинади: [ки], [те], [ҳо], [ю] ва [wа])
  • н шаклида лотинлаштирилган 1 та бирлик ундош (ん) .

Улар юқоридаги жадвалда кўрсатилганидек, 5×10 ўлчамдаги жадвал (гожūон, 五十音, „Эллик товуш“) шаклида тартибланган. Ўқилиши: あ (а),い (и),う (у), え (э), お (о),か (ка), き (ки), く (ку), け (ке), こ (ко) ва бошқалар (лекин си → ши, ти → чи, ту → цу, ҳу → фу, wи → и, wе → э, wо → о). Назарий жиҳатдан мумкин бўлган 50 та комбинациядан йи, е ва wу тўлиқ ишлатилмайди. w қаторидаги ゐ ва ゑ замонавий япон тилида кам учрайди. wо を белгиси [о] деб талаффуз қилинади ва асосан келишик сифатида қўлланади. Бирлик ундош ん (н) эса гожūондан ташқарида ҳисобланади.

Жадвалдаги асосий ҳирагана биэлгилар турли йўллар билан ўзгартирилиши мумкин. Дакутен(゛) дикритик белгисини қўшиш орқали , жарангсиз ундош жарангли ундошга айланади: к → г, ц/с → з, т → д, ҳ → б ва ч/ш → ж (шунингдек <и ид="мwАЙг">у</и> → в(у)). Масалан, か(ка) – が(га) га айланади. ҳ (ёки ф) товуши билан бошланадиган ҳирагана белгисига ҳандакутен (゜) диарактик белгисини қўшиб ҳ (ф) ни п га ўзгартириш мумкин. Масалан, は(ҳа) белгиси талаффузи ぱ(па) га айланади.

Я, ю ёки ё (ゃ, ゅ ёки ょ) белгилари и (い)товуши билан тугайдиган бошқа ҳирагана белгиларига қўшилиши мумкин. Бу и унли товушини силжитиб (палатализация) а, у ёки о га ўзгартиради. Масалан, き (ки) + ゃ (кичик я) きゃ(кя) га айланади. Кичик й кана белгисининг қўшилиши йōон деб аталади.

Сокуон деб аталадиган кичик цу っ белгиси ўзидан кейин келувчи ундошни иккилантиради. Япон тилида бу талаффуздаги муҳим фарқланишга олиб келади; масалан,さか (сака) „тепалик“ билан さっか (сакка) „муаллиф“ни солиштиринг. Аммо сокуон н товушини иккилантира олмайди. Бу мақсадда н товуши билан бошланувчи бўғин олдига н (ん) ундоши қўшилади, масалан: みんな (минна, „барчаси“). Сокуон баъзан сўзларнинг охирида ҳам қўлланиши мумкин, бу ерда у глоттал тўхташни билдиради: いてっ! ( [итеʔ], „Вой!“).

Икки ҳирагана белгилари контекстга боғлиқ турли талаффузларга эга:

  • は (ҳа) юклама сифатида ишлатилганда [wа] каби;
  • へ [ҳе] келишик сифатида ишлатилганда [э] дея талаффуз қилинади.

Ҳираганада чўзиқ унлиларни иккинчи кана унлиси қўшилиши билан ёзилади; масалан, おかあさん (о-ка-а-са-н, „она“). Катаканада ишлатиладиган чōонпу (узун унли белгиси) (ー) ҳирагана билан камдан-кам қўлланади, масалан, рāмен らーめん сўзида, лекин бу фойдаланиш япон тилида ностандарт ҳисобланади. Бироқ, Окинава тилида чоонпу ҳирагана билан ҳам ишлатилади. Норасмий ёзувда беш унли кана белгиларининг кичик версиялари баъзан чўзиқ товушларни ифодалаш учун ишлатилади (はぁ, ҳаа, ねぇ, неэ).

Тарихи

Даставвал ҳирагана ўхшаш товушли хитойча иэроглифларнинг соддалаштирилган шакллари сифатида пайдо бўлган.
Ҳирагана белгиларининг шакллари Хитой иэроглифларининг курсив ёзувидан (сōшо) олинган. Суратда 7-аср хаттоти Сун Гуотингнинг курсив ёзуви намунаси кўрсатилган. Қизил ўқ билан кўрсатилган 為 (wеи) белгиси ҳирагана ゐ (wи) белгисига жуда ўхшайди.

Ҳирагана 5-асрда қўлланила бошланган манъйōгана - япон тилиаги сўзлар талаффузи учун қўлланган хитой иэроглифларидан келиб чиққан[7]. Манъйōгананинг энг қадимги намуналари Инарияма Кофунда қазилган темир қилич – Инарияма қиличида топилган. Бу қилич 辛亥年 йилда (милодий 471-йил деб қабул қилинган) ясалган деб тахмин қилинади[8]. Ҳирагана белгиларининг шакллари Хитой хаттотлигининг курсив ёзув услубидан келиб чиққан. Жадвалда ҳирагананинг курсив ёзув орқали манйōганадан келиб чиққани кўрсатилган.

Ҳирагана ишлаб чиқилган вақти кўпчилик томонидан қабул қилинмаган. Зиёлилар ва элита қатлами фақатгина канжининг ўзидан фойдаланишни афзал кўрарди . Тарихан, Японияда одатий ёзув (каишо) шакли эркаклар томонидан ишлатилган ва отокоде (японча: 男手?) „эркаклар ёзуви“ деб аталган, курсив ёзув (сōшо) шакли эса асосан аёллар томонидан фойдаланилган. Шу сабаб, ҳирагана даставвал эркаклар каби таълим олиш имкониятига эга бўлмаган аёллар орасида оммалашд ва сарой аёллари орасида шахсий мулоқот ва адабиёт воситаси сифатида кенг қўлланди[9]. Оннаде (японча: 女手?) „аёллар ёзуви“ номи шундан келиб чиқади[10]. Масалан, "Генжи эртаги" романи каби аёл муаллифларнинг асарларида ҳираганадан кенг фойдаланилган. Бугунги кунда ҳам ҳирагана аёллик хусусиятига эга деб талқин қилинади[11].

Кейинчалик эркак муаллифлар ҳам ҳираганада ёзишни бошлайди. Ҳирагана норасмий ёзишма ва хатлар учун ишлатилса, катакана ва канжи эса расмий ҳужжатларда ишлатиларди. Ҳозирги вақтда ҳираганадан фойдаланиш катакана ёзуви билан аралашиб кетган. Катакана ҳозирда чет тилларидан кириб келган янги сўзлар (19-асрдан бошлаб), транслитерация қилинган исмлар, ҳайвонларнинг номлари, телеграммалар ва махсус урғу бериш каби қўлланишларга йўналтирилган.

Дастлаб, барча бўғинлар учун биттадан кўп муқобил ҳирагана белгилари мавжуд эди. 1900-йилги япон ёзуви ислоҳотида тизим соддалаштирилиб, бир бўгин учун фақат битта белги қолдирилди. Фойдаланилмай қўйилган ҳирагана белгилари ҳозирда ҳентаигана (японча: 変体仮名?) номи билан танилган.

Ёзиш тартиби ва йўналиши

Қуйидаги жадвалда ҳар бир ҳирагана белгисини ёзиш тартиби кўрсатилган. Жадвал юқори ўнгдан бошланиб ва устун бўйлаб пастга ўқиладиган анъанавий тарзда тузилган. Рақамлар ва ўқлар мос равишда ёзиш тартибини ва йўналишини кўрсатади.

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ Дуал 大辞林
    「平」とは平凡な、やさしいという意で、当時普通に使用する文字体系であったことを意味する。 漢字は書簡文や重要な文章などを書く場合に用いる公的な文字であるのに対して、 平仮名は漢字の知識に乏しい人々などが用いる私的な性格のものであった。
    Транслатион: 平 [тҳе „ҳира“ парт оф „ҳирагана“] меанс „ординарй“ ор „симпле“ синcе ат тҳат тиме [тҳе тиме тҳат тҳе наме wас гивен] ит wас а wритинг сйстем фор эверйдай усе. Wҳиле канжи wас тҳе оффиcиал сйстем усед фор леттер-wритинг анд импортант техц, ҳирагана wас фор персонал усе бй пеопле wҳо ҳад лимитед кноwледге оф канжи
  2. ↑ „Жапанесе cаллиграпҳй“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2017-йил 22-июн.
  3. ↑ 山田 健三 (Ямада Кензō). „平安期神楽歌謡文献からみる「平仮名」の位置“ (Жапанесе). Қаралди: 2022-йил 18-апрел.
  4. ↑ Ричард Боwринг. Ан Интродуcтион то Модерн Жапанесе: Боок 1. Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 2004 — 9-бет. ИСБН 978-0521548878. 
  5. ↑ Лиу, Хуэхин (2009). "Жапанесе Симплифиcатион оф Чинесе Чараcтерс ин Перспеcтиве". Соутҳеаст Ревиэw оф Асиан Студиэс 31. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Сеэ обсолете кана.
  7. ↑ Ёокосо! Ан Инвитатион то Cонтемпорарй Жапанесе 1ст эдитион МcГраw-Ҳилл, паге 13 „Лингуистиc Ноте: Тҳе Оригинс оф Ҳирагана анд Катакана“
  8. ↑ Сеэлей (2000:19–23)
  9. ↑ Ричард Боwринг. Ан Интродуcтион то Модерн Жапанесе: Боок 1. Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 2004 — 8-бет. ИСБН 978-0521548878. 
  10. ↑ Ҳатаса, Юкико Абе. Накама 1: Интродуcторй Жапанесе: Cоммуниcатион, Cултуре, Cонтехт 2нд эд.. Ҳеинле, 2010 — 2-бет. ИСБН 978-0495798187. 
  11. ↑ п. 108. Катаока, Куниёши. 1997. „Аффеcт анд леттер wритинг: унcонвентионал cонвентионс ин cасуал wритинг бй ёунг Жапанесе wомен“. Лангуаге ин Соcиэтй 26:103–136.
  • Южиро Наката, Япон хаттотлиги санъати, ИСБН 0-8348-1013-1, оноде ва оннаде ривожланиши тарихи ҳақида маълумот беради.

Ташқи ҳаволалар