Ziyosfera

Hisor bekligi: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Hisor bekligi]]
{{Maʼmuriy birlik
|Rang1                            = {{Rang/Oʻzbekiston}}
|Tasvir                          = Административные центры бекств Бухарского эмирата по состоянию на начало XX века.jpg
|Tasvir sarlavhasi                = XX asr boshlarida Buxoro amirligi bekliklarining maʼmuriy markazlari
|Oʻzbekcha nomi                  = Hisor bekligi
|Asl nomi                        = {{lang-tg|Бекигарии Ҳисор}}
|Gerb                            =
|Bayroq                          =
|Gerb kengligi                    =
|Bayroq kengligi                  =
|Gerb taʼrifi                    =
|Bayroq taʼrifi                  =
|Mamlakat                        = [[File:Flag_of_the_Emirate_of_Bukhara.svg|35px|]] [[Buxoro amirligi]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
  |region                          =
  |type                            = 
  |sathi                          =
  |CoordScale                      = 
|Madhiya                          =
|Maqomi                          =
|Tegishli hudud                  =
|Tarkibida                        =
|Markazi                          = [[Hisor (Tojikiston)|Hisor]]
|Yirik shahari                    =
|Yirik shaharlari                =
|Asos solingan                    =
|Bekor qilingan                  = 1920
|Rahbari                          =
  |Rahbar ismi                    =
|Rahbari2                        =
  |Rahbar ismi2                    =
|YAIM                            =
  |YAIM yil                        =
  |YAIM oʻrin                      =
  |YAIM jon boshiga                =
  |YAIM jon boshiga oʻrinda        =
|Til                              =
|Tillar                          =
|Aholi                            =
  |Roʻyxatga olingan yil          =
  |Aholi foizi                    =
  |Aholi oʻrinda                  =
  |Zichligi                        =
  |Zichlig oʻrinda                    =
  |Millatlar tarkibi              =
  |Dinlar tarkibi                  =
|Maydoni                          =
  |Maydon foizi                    =
  |Yer maydoni                    =
|Yuqori balandligi                =
|Oʻrtacha balandligi              =
|Quyi balandligi                  =
|Kengligi                        =
|Uzunligi                        =
|Xarita                          =
|Xarita oʻlchami                  =
|Maʼmuriy birlik xaritasi        =
  |Xarita oʻlchami ае              =
|Soat mintaqasi                  =
|Qisqacha                        =
|ISO                              =
|FIPS                            =
|Telefon kodi                    =
|Pochta indeksi                  =
|Internet domeni                  =
|Avtomobil raqami kodi            =
|Sayt                            =
|Telegram rasmiy sahifasi                    =
|Izoh                            =
}}
'''Hisor bekligi''' yoki '''Hisor viloyati''' ({{lang-tg|Бекигарии Ҳисор}}) – [[Buxoro amirligi]]dagi maʼmuriy birlik. Hozirgi [[Tojikiston]] hududiga toʻgʻri keladi. Maʼmuriy markazi [[Hisor (Tojikiston)|Hisor shahri]].
 
Hisor begi oʻz qoʻl ostidagi yerlarni amlokdor, mirob, amin kabi mahalliy amaldor va diniy rahnamolar yordamida boshqargan.
 
Hisor bekligi oʻzining geografik joylashuviga koʻra [[Sharqiy Buxoro]]ning boshqa bekliklari orasida birinchi oʻrinni egallagan{{sfn|Искандаров|1962|p=15}}.
 
== Geografiyasi ==
Hisor shimolda [[Turkiston general-gubernatorligi]], sharqda [[Qorategin bekligi|Qorategin]], janubi-sharqda [[Baljuvon bekligi|Baljuvon]], janubda [[Qoʻrgʻontepa bekligi|Qoʻrgʻontepa]], gʻarbda [[Denov bekligi|Denov bekliklari]] bilan chegaradosh boʻlgan{{sfn|Искандаров|1962|p=15—16}}.
 
Aholi punktlari soni boʻyicha hozirgi Tojikiston va Gʻarbiy [[Pomir]]ning janubi-sharqiy tumanlari orasida birinchi oʻrinni [[Hisor vodiysi]] egallagan{{sfn|Искандаров|1962|p=20}}.
 
== Tarixi ==
19-asrning 2-yarmigacha hozirgi Tojikiston va Pomirning janubi-sharqiy hududlari [[Buxoro amirligi|Buxoro]], [[Qoʻqon xonligi|Qoʻqon]] va [[Qunduz xonligi|Qunduz]]-[[Badaxshon xonligi|Badaxshon]] hukmdorlarining koʻp marotaba hujumlariga qaramay, 19-asrning 70-80-yillarigacha yarim mustaqilligini saqlab qolgan. Rus chorizmidan farqli oʻlaroq, [[Afgʻoniston amirligi]]da ingliz mustamlakachilarining taʼsiri sezilarli darajada kuchaygach, bu hudud nihoyat qoʻshni davlatlarga boʻysundirildi{{sfn|Искандаров|1962|p=163}}.
 
[[Fayl:Rezydencja „Bekowerach” - Hissar - 002071s.jpg|thumb|right|250px|Hisor qal’asi va Hisor beklarining qarorgohi. XV-XVII asrlarga oid obida.]]
 
19-asrning 2-yarmigacha hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy mintaqasiga hukmronlik qilish uchun eng koʻzga koʻringan daʼvogarlar Hisor bekligining yirik feodallari vakillari boʻlib, ular [[Shahrisabz bekligi|Shahrisabz]] va [[Kitob bekligi|Kitob]] beklarning yordami va qoʻllab-quvvatloviga tayanganlar. Shahrisabz va Kitob beklari ham oʻz navbatida hududlarini poytaxt Buxorodan bir muncha mustaqil idora qilganlar. Shu bilan birga, ular boshqa kichikroq bekliklar hukmdorlarini ham oʻzlariga boʻysundirishga uringanlar{{sfn|Искандаров|1962|p=161—162}}.
 
Buxoro hukmdorlari Hisor vodiysiga bir necha bor hujumlar uyushtirdilar. Hisor bekligining Buxoro amirligiga boʻysunishi doimiy harakterga ega emas edi. Amirlik kuchsizlanishi bilanoq beklik mustaqillikka erishgan{{sfn|Искандаров|1962|p=163}}. [[Buxoro amiri]] faqat [[Rossiya imperiyasi]]ning har tomonlama yordami va qoʻllab-quvvatlovi bilan Tojikistonning janubi-sharqiy qismidagi asosiy viloyatlarni oʻz taʼsiriga toʻliq boʻysundirishga muvaffaq boʻldi, keyinchalik u [[Sharqiy Buxoro]] deb nomlandi{{sfn|Искандаров|1962|p=163}}.
 
Beklikning yakuniy boʻysunishidan soʻng, qoida tariqasida, Hisor bekining lavozimini Buxoro amiriga eng yaqin boʻlgan oliy amaldorlardan boʻlgan shaxslar egallagan. Ular orasida eng tipik shaxs 1886-1906-yillarda Hisorda hukmronlik qilgan [[Amir Abdulahadxon|amir Sayyid Abdulahadxonning]] amakisi [[Ostanaqulbek]] edi{{sfn|Искандаров|1963|p=14}}.
 
== Aholisi ==
 
Hozirgi Tojikiston va Gʻarbiy Pomir mintaqasida aholi zichligi boʻyicha Hisor vodiysi birinchi oʻrinni egallagan. Aholi [[Qoratogʻdaryo]] vodiysi boʻylab bir tekisda taqsimlanmagan{{sfn|Искандаров|1962|p=20}}.
 
N. N. Pokotiloning toʻliq boʻlmagan maʼlumotlariga koʻra, Hisor bekligi Buxoro amirligiga qoʻshilganida uning aholisi 180 ming kishini tashkil qilgan. Biroq, bu maʼlumotlar sezilarli darajada kam baholandi. Bosh shtab ofitseri kapitan G. G. Liliyental „bu raqam haqiqatdan ancha past“ ekanligini aytdi{{sfn|Искандаров|1962|p=20}}.
 
Eng yuqori aholi zichligi [[Dushanbe|Dushanbe amlokdorligida]], shuningdek, [[Kofarnihon]] va [[Vaxsh]] daryolari oraligʻida, [[Roʻdakiy tumani|Laqay]], Sultonrabod, [[Abdurahmon Jomiy tumani|Gʻozimalik]] va [[Esanboy jamoati|Sho'riyon]] amlokdorliklarida qayd etilgan{{sfn|Искандаров|1962|p=20}}.
 
Hisor vodiysida [[tojiklar]] koʻproq boʻlgan, bundan tashqari u yerda [[oʻzbeklar]] yashagan{{sfn|Искандаров|1962|p=28}}.
 
== Madaniyati ==
[[Fayl:Мадрасаи кӯҳна. Қалъаи Ҳисор (3).jpg|thumb|right|250px|Madrasayi koʻhna. Hisor qal’asi]]
[[Fayl:Мадрасаи нав. Қалъаи Ҳисор.jpg|thumb|right|250px|Madrasayi nav. Hisor qal’asi]]
[[Fayl:Ҳалқаи дар. Осорхонаи Қалъаи Ҳисор.jpg|right|250px|Hisor qal’asi darvozasi]]
 
== Iqtisodiyoti ==
Hisor vodiysi [[Sharqiy Buxoro]]ning iqtisodiy markazi sanalgan{{sfn|Искандаров|1962|p=15}}.
 
Uch xil turdagi feodal soliq turi boʻlgan: mehnat, oziq-ovqat va pul koʻrinishida. Sharqiy Buxoro bekliklaridan Hisorda pul koʻrinishidagi soliq keng tarqalgan{{sfn|Искандаров|1962|p=100}}.
 
=== Sanoati ===
Hisor vodiysida [[Temir rudalari|temir rudasi]] qazib olingan{{sfn|Искандаров|1962|p=15}}.
 
=== Qishloq xoʻjaligi ===
Hisor vodiysi dehqonchilikning rivojlangani bilan ajralib turgan. Madaniy ekinlar orasida sholi muhim oʻrin tutgan{{sfn|Искандаров|1962|p=15}}. Shu munosabat bilan [[Katta oʻyin (siyosat)|Katta oʻyinda]] qatnashgan ingliz sayyohi va tadqiqotchisi leytenant [[Alexander Burnes|Byorns]]: „Hisor yaxshi sugʻoriladi va sholi koʻp hosil beradi“, deb yozgan{{sfn|Искандаров|1962|p=42}}.
 
Beklikda [[Amlok yerlar|amlok]], mulk va [[vaqf]] yerlari bilan bir qatorda boʻsh yerlar va yaylovlardan ham ommaviy foydalanish amalga oshirilgan{{sfn|Искандаров|1962|p=88}}.
 
Obigʻarm daryosining yuqori oqimida joylashgan Qorateginning gʻarbiy qismi, asosan, Hisor viloyatida chorvachilik uchun yozgi oromgoh sifatida foydalanilgan{{sfn|Искандаров|1962|p=23}}.
 
== Manbalar ==
{{manbalar|2}}
 
== Adabiyotlar ==
* {{книга|автор=Искандаров Б. И.|заглавие=Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в.|часть=I|ответственный=Раджабов С. А.|место=Душанбе|издательство=АН Таджикской ССР|год=1962|allpages=357|ref=Искандаров}}
* {{книга|автор=Искандаров Б. И.|заглавие=Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в.|часть=II|ответственный=Раджабов С. А.|место=Душанбе|издательство=АН Таджикской ССР|год=1963|allpages=352|ref=Искандаров}}
 
{{Buxoro amirligi bekliklari}}
 
[[Turkum:Buxoro amirligi bekliklari]]
[[Turkum:Buxoro xonligi]]
[[Turkum:Tojikiston tarixi]]
[[Turkum:Afgʻoniston tarixi]]
[[Turkum:Hisor beklari|*]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Hisor bekligi
tojikcha: Бекигарии Ҳисор

XX asr boshlarida Buxoro amirligi bekliklarining maʼmuriy markazlari
XX asr boshlarida Buxoro amirligi bekliklarining maʼmuriy markazlari

Mamlakat Buxoro amirligi
Maʼmuriy markazi Hisor
Bekor qilingan sanasi 1920
Xaritada

Hisor bekligi yoki Hisor viloyati (tojikcha: Бекигарии Ҳисор) – Buxoro amirligidagi maʼmuriy birlik. Hozirgi Tojikiston hududiga toʻgʻri keladi. Maʼmuriy markazi Hisor shahri.

Hisor begi oʻz qoʻl ostidagi yerlarni amlokdor, mirob, amin kabi mahalliy amaldor va diniy rahnamolar yordamida boshqargan.

Hisor bekligi oʻzining geografik joylashuviga koʻra Sharqiy Buxoroning boshqa bekliklari orasida birinchi oʻrinni egallagan[1].

Geografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisor shimolda Turkiston general-gubernatorligi, sharqda Qorategin, janubi-sharqda Baljuvon, janubda Qoʻrgʻontepa, gʻarbda Denov bekliklari bilan chegaradosh boʻlgan[2].

Aholi punktlari soni boʻyicha hozirgi Tojikiston va Gʻarbiy Pomirning janubi-sharqiy tumanlari orasida birinchi oʻrinni Hisor vodiysi egallagan[3].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

19-asrning 2-yarmigacha hozirgi Tojikiston va Pomirning janubi-sharqiy hududlari Buxoro, Qoʻqon va Qunduz-Badaxshon hukmdorlarining koʻp marotaba hujumlariga qaramay, 19-asrning 70-80-yillarigacha yarim mustaqilligini saqlab qolgan. Rus chorizmidan farqli oʻlaroq, Afgʻoniston amirligida ingliz mustamlakachilarining taʼsiri sezilarli darajada kuchaygach, bu hudud nihoyat qoʻshni davlatlarga boʻysundirildi[4].

Hisor qal’asi va Hisor beklarining qarorgohi. XV-XVII asrlarga oid obida.

19-asrning 2-yarmigacha hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy mintaqasiga hukmronlik qilish uchun eng koʻzga koʻringan daʼvogarlar Hisor bekligining yirik feodallari vakillari boʻlib, ular Shahrisabz va Kitob beklarning yordami va qoʻllab-quvvatloviga tayanganlar. Shahrisabz va Kitob beklari ham oʻz navbatida hududlarini poytaxt Buxorodan bir muncha mustaqil idora qilganlar. Shu bilan birga, ular boshqa kichikroq bekliklar hukmdorlarini ham oʻzlariga boʻysundirishga uringanlar[5].

Buxoro hukmdorlari Hisor vodiysiga bir necha bor hujumlar uyushtirdilar. Hisor bekligining Buxoro amirligiga boʻysunishi doimiy harakterga ega emas edi. Amirlik kuchsizlanishi bilanoq beklik mustaqillikka erishgan[4]. Buxoro amiri faqat Rossiya imperiyasining har tomonlama yordami va qoʻllab-quvvatlovi bilan Tojikistonning janubi-sharqiy qismidagi asosiy viloyatlarni oʻz taʼsiriga toʻliq boʻysundirishga muvaffaq boʻldi, keyinchalik u Sharqiy Buxoro deb nomlandi[4].

Beklikning yakuniy boʻysunishidan soʻng, qoida tariqasida, Hisor bekining lavozimini Buxoro amiriga eng yaqin boʻlgan oliy amaldorlardan boʻlgan shaxslar egallagan. Ular orasida eng tipik shaxs 1886-1906-yillarda Hisorda hukmronlik qilgan amir Sayyid Abdulahadxonning amakisi Ostanaqulbek edi[6].

Aholisi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hozirgi Tojikiston va Gʻarbiy Pomir mintaqasida aholi zichligi boʻyicha Hisor vodiysi birinchi oʻrinni egallagan. Aholi Qoratogʻdaryo vodiysi boʻylab bir tekisda taqsimlanmagan[3].

N. N. Pokotiloning toʻliq boʻlmagan maʼlumotlariga koʻra, Hisor bekligi Buxoro amirligiga qoʻshilganida uning aholisi 180 ming kishini tashkil qilgan. Biroq, bu maʼlumotlar sezilarli darajada kam baholandi. Bosh shtab ofitseri kapitan G. G. Liliyental „bu raqam haqiqatdan ancha past“ ekanligini aytdi[3].

Eng yuqori aholi zichligi Dushanbe amlokdorligida, shuningdek, Kofarnihon va Vaxsh daryolari oraligʻida, Laqay, Sultonrabod, Gʻozimalik va Sho'riyon amlokdorliklarida qayd etilgan[3].

Hisor vodiysida tojiklar koʻproq boʻlgan, bundan tashqari u yerda oʻzbeklar yashagan[7].

Madaniyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Madrasayi koʻhna. Hisor qal’asi
Madrasayi nav. Hisor qal’asi
Hisor qal’asi darvozasi
Hisor qal’asi darvozasi

Iqtisodiyoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisor vodiysi Sharqiy Buxoroning iqtisodiy markazi sanalgan[1].

Uch xil turdagi feodal soliq turi boʻlgan: mehnat, oziq-ovqat va pul koʻrinishida. Sharqiy Buxoro bekliklaridan Hisorda pul koʻrinishidagi soliq keng tarqalgan[8].

Sanoati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisor vodiysida temir rudasi qazib olingan[1].

Qishloq xoʻjaligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hisor vodiysi dehqonchilikning rivojlangani bilan ajralib turgan. Madaniy ekinlar orasida sholi muhim oʻrin tutgan[1]. Shu munosabat bilan Katta oʻyinda qatnashgan ingliz sayyohi va tadqiqotchisi leytenant Byorns: „Hisor yaxshi sugʻoriladi va sholi koʻp hosil beradi“, deb yozgan[9].

Beklikda amlok, mulk va vaqf yerlari bilan bir qatorda boʻsh yerlar va yaylovlardan ham ommaviy foydalanish amalga oshirilgan[10].

Obigʻarm daryosining yuqori oqimida joylashgan Qorateginning gʻarbiy qismi, asosan, Hisor viloyatida chorvachilik uchun yozgi oromgoh sifatida foydalanilgan[11].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Искандаров 1962, s. 15.
  2. ↑ Искандаров 1962, s. 15—16.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Искандаров 1962, s. 20.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Искандаров 1962, s. 163.
  5. ↑ Искандаров 1962, s. 161—162.
  6. ↑ Искандаров 1963, s. 14.
  7. ↑ Искандаров 1962, s. 28.
  8. ↑ Искандаров 1962, s. 100.
  9. ↑ Искандаров 1962, s. 42.
  10. ↑ Искандаров 1962, s. 88.
  11. ↑ Искандаров 1962, s. 23.

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Искандаров Б. И. „I“, . Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в.. Душанбе: АН Таджикской ССР, 1962. 
  • Искандаров Б. И. „II“, . Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в.. Душанбе: АН Таджикской ССР, 1963. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hisor_viloyati?oldid=482553" dan olindi