Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Historia Regum Britanniae

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ҳисториа Регнум Британниаэ'нинг ХВ асрдаги қо'лёзмаларидан биридаги тасвир. Унда Вортигерн ва Амброс (В аср Британия лашкарбошилари) аждарлар жангини томоша қилаётгани тасвирланган.

Ҳисториа Регум Британниаэ (Британия қироллари тарихи) — таҳминан 1136-йилда Монмоутҳ'лик Геоффрей томонидан ёзилган псевдотарихий Британия тарихидир. Асар дастлаб Де гестис Бритониум (Бритонлар амаллари то'г'рисида) деб номланган. Унда Британия қиролларининг ҳаёти ва фаолиятининг салкам икки минг йиллик фаолияти, дастлаб Трояликларнинг Британ миллатига асос солинишидан бошлаб, милодий ВИИ асрда англо-саксонлар Британиянинг катта қисми устидан о'з назоратларини о'рнатишигача бо'лган давр ёритилган. Китоб о'рта асрлар Британияси ҳақида ма'лумот берувчи энг марказий манбадир.

Гарчи ХВИ асргача тарихий манба сифатида қабул қилинган бо'лсада, бугунги кунда китобни тарихий аҳамияти мавжуд эмас. Китобдаги ба'зи воқеалар, масалан Жулиус Cаэсар'нинг Британияга юришлари о'ша давр манбалари билан тасдиқланиши мумкин бо'лсада, бугунги кунда китобдаги тарихий воқеаларнинг воқеликка то'г'ри келмаслиги асосланган. Лекин китоб бугунги кунда ҳам о'рта асрлар адабиётининг энг ёрқин намуналаридан бири сифатида қадрланади ва унда Қирол Леар ҳамда унинг уч қизлари афсонасининг энг қадимги ко'риниши мавжуд. Қолаверса, китоб Қирол Артҳур афсонасининг оммалашишига катта ҳисса қо'шган.

Баг'ишлов

Геоффрей китобни ёзишдан мақсадини аввало қуйидагича келтиради: "Мен бу ерда Масиҳдан олдин ҳукмронлик қилган қироллар ҳақида, қолаверса ундан кейин келган Артҳур ва бошқалар ҳақида ҳеч нима топа олмадим. Лекин бу инсонларнинг қилмишлари шу қадар эдики, улар охирзамонга қадар эсда сақланишга муносиб." Геоффрей бу давр тарихи ҳақидаги манбани Оксфорд архидиакони Wалтердан олганини, Wалтер унга британ тилида ёзилган қадимий бир китоб тақдим қилганини ва у айнан шу манбадан о'з тарихини таржима қилиб ёзганини айтади. У шунингдек Гилдас ва Беде каби кишиларни ҳам о'зига манба сифатида келтиради. Кейин Глоуcестер графи Роберт ва Меулан графи Wалдеран номларига баг'ишловлар келтирилади. Муаллиф о'з ҳикоясини сайқаллашда уларнинг заковатларидан фойдаланганини та'кидлайди.[1]

Биринчи китоб

Ҳисториа Троялик Аэнеас ҳикояси билан бошланиб, Вергилиус'нинг Аэнеид достонига ко'ра, Аэнеас Троя урушидан кейин Италияга келиб о'рнашади. Кейин унинг аждоди Брутус мамлакатдан ҳайдалади ва бир муддат саргардонликдан кейин илоҳа Диана ё'риг'ида у г'арбий океанда жойлашган бир оролга бориб о'рнашади. Брутус Тотнесга (жануби-г'арбий Англиядаги манзилгоҳ) келиб тушади ва о'ша даврларда Албион деб аталган оролга о'з исмидан келиб чиққан "Британниа" номини беради. Брутус о'ша даврда оролнинг ёлг'из истиқоматчилари бо'лмиш баҳайбат махлуқларни енгади, Темза дарёси бо'йида янги пойтахт — "Троиа Нова" ("Янги Троя") шаҳрига асос солади. Бу шаҳар кейинчалик Триновантум, ниҳоят Лондон деб номланади.

Иккинчи китоб

Брутус вафотидан кейин унинг уч о'г'ли, Лоcринус, Камбер ва Албанаcтус мамлакатни учга бо'либ олсиҳади; бу уч қироллик Лоэгриа, Камбриа (Северн дарёсидан шимол ва г'арбда Ҳумбергача) ва Албанй (Шотландия) деб номланади. Кейин ҳикояда Лоcринус аждодлари ҳақида ма'лумотлар келтирилади. Улардан бири Бладуд бо'либ, у сеҳргарликдан фойдаланиб учишга ҳам уринади, лекин жараёнда ҳалок бо'лади.

Бладуд'нинг о'г'ли Леир (Лир) олтмиш йил ҳукм суради. О'г'иллари бо'лмагани туфайли, кексайиши билан Леир о'з қироллигини учга бо'либ, уч қизи - Гонерил, Реган ва Cорделиа учун бо'либ беришга қарор қилади. Қайси бирига энг катта бо'лагини беришга иккиланган Леир уларнинг ҳар биридан уни қанчалар яхши ко'ришини со'райди ва бу саволга Гонерил ва Реган баландпарвоз ва хушомадго'й жавоб беради. Cорделиа эса содда ва самимий жавоб беради. Бундан жаҳли чиққан Леир Cорделиага ер бермасликка қарор қилади. Гонерил ва Реган о'з қайлиқлари - Албанй ва Cорнwалл герцоглари билан биргаликда оролнинг ҳар иккала ярмига эга чиқишлари белгиланади. Cорделиа эса франклар қироли Аганиппус'га турмушга чиқади ва Галлияга жо'наб кетади. Ко'п о'тмай Гонерил ва Реган о'з қайлиқлари билан бош ко'таради ва бутун қиролликка эга чиқади. Барча хизматкорларидан ҳам жудо бо'лган Леир Cорделиа'га нисбатан қилган қилмишларидан афсусланади ва Галлия томонга сафарга чиқади. Cорделиа отасини очиқ юз билан кутиб олади, унга қиролларга хос муносабат ко'рсатади. Аганиппус Леир учун галлардан иборат қо'шин йиг'иб беради. Леир эса бу қо'шин билан Британияга қайтади, куёвларини маг'луб қилиб, қиролликни улардан тортиб олади. Леир уч йил тахтда о'тириб, кейин вафот этади. Cорделиа отасидан кейин тахтни мерос қилиб олади ва беш йил ҳукмронлик қилади. Ундан кейин опаларининг о'г'иллари — Марганус ва Cунедагиус Cорделиага қарши исён ко'таришади. Улар Cорделиани зиндонбанд қилишади; қайг'уга берилган Cорделиа о'з жонига қасд қилади. Марганус ва Cунедагиус қиролликни бо'либ олишади, бироқ тезда жанжаллашиб, бир-бири билан урушга боришади. Охир-оқибат Cунедагиус Уэлсда Марганус'ни о'лдиради ва бутун қиролликка эга чиқади. О'ттиз уч йил ҳукмронлик қилган Cунедагиус кейин қиролликни о'г'ли Ривалло учун қолдиради.

Cунедагиус'нинг кейинги авлодларидан бири — қирол Горбодуc'нинг Ферреух ва Поррех исмли о'г'иллари бо'лади. Улар бир-бирлари билан жанжаллашади ва охир-оқибатда иккисининг ҳам о'лдирилиши мамлакатда фуқаролар урушига сабаб бо'лади. Бунинг оқибатида Британия беш қироллар ҳукми остидаги беш қиролликка бо'линиб кетади ва бу беш қирол бир-бирига тинимсиз ҳужум қилади. Уларнинг орасида Корнуолл қироли, Cлотен'нинг о'г'ли Дунвалло Молмутиус энг қудратлиси эди. У охир-оқибатда қолган қиролларни маг'луб қилади ва бутун орол устидан о'з назоратини о'рнатади. У афсоналарга ко'ра "Молмутин қонунларини жорий қилган бо'либ, бу қонунлар бугунги кунда ҳам инглизлар орасида машҳурдир."

Учинчи китоб

Дунвалло'нинг о'г'иллари, Белинус ва Бренниус орасида фуқаролар уруши содир бо'лади ва охир-оқибатда уларни оналари яраштиради. Кейинчалик улар биргаликда Римни талашади. Рим устидан г'алабадан кейин Бренниус Италияда қолади, Белинус эса Британия устидан ҳукмронлик қилиш учун ватанига қайтади.

Ундан кейин бир неча қироллар ҳақида қисқача ма'лумотлар келади. Масалан, улар орасида Луд исмли қирол бо'либ, у Триновантум шаҳри номини "Каэрлуд" деб о'згартиради ва охир-оқибатда бу ном "Лондон" номига айланади. Луд о'г'иллари Андрогеус ва Тенвантиус вояга етмагани туфайли, Луддан кейин ҳокимият унинг укаси Cассивеллаунус қо'лига о'тади. Овутиш мақсадида Луд о'г'илларидан Андрогеус Кент ва Триновантум (Лондон) герцоги, Тенватиус эса Корнуолл герцоги этиб белгиланади.

То'ртинчи китоб

Галлия истилосидан кейин, Жулиус Cаэсар денгиз ортидан Британия томонга боқади ва британларни Римга бо'йсундиришга қарор қилади. Лекин унинг буйруқларига Cассивеллаунус рад хати билан жавоб беради. Cаэсар о'з флоти билан Британия томонга сузади, Cассивеллаунус қо'шинининг ҳажми уни ортга, Галлия томонга чекинишга мажбур қилади. Икки ийл о'тиб у яна Британияга ҳамла қилади, лекин бу сафар ҳам унинг ҳужуми бесамар кетади. Кейин Cассивеллаунус герцогларидан бири Андрогеус билан тортишиб қолади. Оқибатда Андрогеус Cаэсар'га хат юбориб, о'з ша'ни топталганини ва Cаэсар келиб, унга о'з ша'нини қайта тиклашида ко'маклашишини со'раб хат ёзади. Cаэсар яна бир маротаба Британияга бостириб келади ва Cассивеллаунус'ни бир тепаликда қамал қилади. Бир неча кун о'тиб Cассивеллаунус Cаэсар билан сулҳ тузишни таклиф қилади ва афсус-надоматга то'лган Андрогеус Cаэсар ҳузурига бориб, шафқат қилишини со'райди. Cассивеллаунус Cаэсар'га о'лпон то'лайди ва у билан сулҳ тузади. Шундан кейин Cаэсар Галлияга қайтади.

Cассивеллаунус вафотидан кейин тахт унинг жияни Тенвантиус'га қолади, чунки Андрогеус Римга кетган эди. Тенвантиус'дан кейин унинг о'г'ли Кймбелинус, ундан кейин эса Кймбелинуснинг о'г'ли Гуидериус тахтга келади. Гуидериус император Cлаудиус'га о'лпон то'лашдан бош тортганидан кейин, Cлаудиус Британияга қо'шин тортади. Гуидериус римликлар билан жангда ҳалок бо'лгандан кейин унинг укаси Арвираргус мудофаани давом эттиради. Бироқ у ҳам охир-оқибатда Римга бо'йсунишга мажбур бо'лади ва эвазига императорнинг қизи Генвисса'га уйланади. Cлаудиус эса вилоятга Арвираргусни ҳоким этиб тайинлаб, Римга қайтади.

Британ қироллари шажараси Рим ҳукми остида ҳам давом этади ва улар орасида Британиянинг биринчи христиан қироли Луcиус, қолаверса император Константин И, исёнкор Аллеcтус ва ҳарбий қо'мондон Асcлепиодотус каби персонажлар мавжуд. Оcтавиус тахтни о'зининг куёви Махимианус'га мерос қилиб қолдиради ва ко'нгли чо'кмаслиги учун унинг жияни, Cонан Мериадоc Бретан ҳукмдори этиб тайинланади. Узоқ муддатли Рим ҳокимиятидан кейин римликлар оролни ҳимоялашдан бош тортади ва Римга қайтишади. Дарҳол британларга пикт, скотт ва данияликлар ҳужум қилишни бошлайди. Cонан'нинг Бретанда колониялар тузиш иши, қолаверса Махимианус британлар билан о'з қо'шинлари сафини то'лдириш амалиёти туфайли британларнинг сони қисқариб кетганди. Ноилож қолган британлар Рим қо'шинлари генералига хат ёзиб, ундан ёрдам со'рашади, бироқ уларга жавоб келмайди (китобнинг бу қисми Гилдас'нинг Де Эхcидио эт Cонқуэсту Британниаэ асарининг тегишли қисми билан жуда о'хшаш).

Бешинчи ва Олтинчи китоблар

Римликлар жо'наб кетганидан кейин британлар Бретан (Армориcа) қироли, Cонан'нинг авлоди Алдроэнус'га мурожаат қилишади ва о'зларини бошқаришини со'райди. Лекин Алдроэнус аксинча о'зининг укаси Cонстантине'ни британларни бошқариш учун Британияга жо'натади. Cонстантине'нинг вафотидан кейин Вортигерн унинг то'нг'ич о'г'ли Cонстанс'нинг тахтга келишига ко'маклашади. Лекин кейинчалик унинг о'лимини ташкиллаштиради ва оқибатда тахтга о'зи эга чиқади. Cонстантине'нинг қолган о'г'иллари Аурелиус Амбросиус ва Утҳер ҳокимият учун жуда ёш бо'лгани сабаб Армориcага олиб кетилади. Вортигерн Ҳенгист ва Ҳорса номли лашкарбошилар бошқаруви остидаги саксонларни мамлакатга таклиф қилиб, о'зига ёлланма аскарлар сифатида хизмат қилишларини таклиф қилади. Лекин саксонлар унга қарши бош ко'таради. У о'з ерларининг катта қисми устидан назоратни ё'қотади ва Мерлинга дуч келади.

Еттинчи китоб: Мерлин башоратлари

Китобнинг шу қисмида Геоффрей то'сатдан ҳикоясини то'хтатади ва Мерлинга тегишли бир қанча башоратлар ҳақида ёза бошлайди. Ба'зи башоратлар китобда энди келадиган персонажлар ҳақида, ба'зилари хаттоки ХИ-ХИИ аср норман дунёсидаги кишилар ҳақида. Қолганлари эса аниқ эмас.

Саккизинчи китоб

Аурелиус Амбросиус Вортигерн устидан г'олиб чиқади ва уни о'лдиради, лекин Британия унинг ва унинг укаси Утҳер ҳокимияти остида ҳам уруш ҳолатида қолаверади. Уларнинг ҳар иккисига ҳам сеҳргар Мерлин ко'маклашади. Тинимсиз жанглардан бири олдидан Амбросиус хасталанади ва Утҳер унинг о'рнига қо'шинга бошчилик қилади. Фурсатдан фойдаланган душман ёлланма қотилни табиб қиёфасида Амбросиус олдига жо'натади ва у Амбросиусни заҳарлаб о'лдиради. Қирол о'лган тунда осмонда аждар боши (инглизча: Пендрагон; уэлсча: Пен Драиг) шаклидаги комета пайдо бо'лади. Буни эса Мерлин Амбросиуснинг о'лими, Утҳернинг жангда г'олиб чиқиши ва тахтга о'тириши рамзи сифатида талқин қилади. Шундай қилиб душманларини маг'луб этгандан кейин Утҳер о'з исмига 'Пендрагон' номини ҳам қо'шади ва қирол деб э'лон қилинади.

Лекин яна бир душман пайдо бо'либ, Утҳер яна урушга киришга мажбур бо'лади. Лекин бу сафар у қисқа муддатга маг'луб бо'лади ва Корнуолл герцоги Горлоис ко'маги билан г'алаба қилади. Лекин Утҳер бу г'алабани нишонлаш пайтида герцогнинг рафиқаси Игерна'га ошиқ бо'либ қолади. Бу Утҳер Пендрагон ҳамда Корнуоллик Горлоис орасида урушга сабаб бо'лади. Бу уруш давомида Утҳер Мерлин сеҳр-жодуси ко'магида махфий тарзда Игерна билан қовушади. О'ша қовушув натижасида Игерна Артҳурга ҳомиладор бо'лади. Кейин Горлоис о'лдирилади ва Утҳер Игерна'га уйланади. Лекин уни яна саксонлар билан уруш кутиб турарди. Охир-оқибатда г'алабага эришган бо'лсада, Утҳер саксонлар заҳарлаган булоқдан сув ичиши оқибатида вафот этади.

То'ққизинчи ва О'нинчи китоблар

Утҳернинг о'г'ли Артҳур тахтга о'тиради ва саксонларни шу қадар аянчли маг'лубиятга учратадики, улар Артҳур о'лимига қадар унга таҳдид қила олмайди. Бу орада Артҳур Шимолий Европанинг катта қисмини истило қилади ва мамлакатда тинч-осойишталик ва фаровонлик даври бошланади. Бу давр Луcиус Ҳибериус бошчилигида римликлар Британия яна Римга бож то'лаши кераклигини талаб қилишигача давом этади. Артҳур Луcиус билан жангга киришади ва уни Галлияда маг'луб қилади, бироқ у Британияда эмаслигида унинг жияни Мордред Гуиневере'ни алдайди, унга уйланади ва тахтга эга чиқади.

О'н биринчи ва О'н иккинчи китоблар

Артҳур қайтади ва Мордредни Cамланн жангида маг'луб қилади ва о'лдиради. Бироқ, яраланган Артҳур Авалон оролига олиб кетилади ва тахтни жияни, Корнуолл герцоги Cадор о'г'ли Cонстантине'га қолдиради.

Артҳур о'лимидан кейин саксонлар ҳам қайтишади, бироқ британ қироллари шажарасига якун ясай олишмайди. Бу қироллар шажараси Cадwалладер о'лимига қадар давом этади. Cадwалладер Британияни ташлаб чиқишга мажбур бо'лади ва Армориcа қироли Алан'дан ко'мак со'райди. Лекин фаришта овози унга британларни қо'йиб, Римга бориши кераклигини айтади. Cадwалладер фаришта айтганидек қилади, лекин қолган британларни бошқаришни о'г'ли ва жиянига қолдиради. Қолган британлар Уэлсга сиқиб чиқарилади ва саксон Атҳелстан Леогриа қироли сифатида ко'тарилади.

Манбалар

  1. ↑ Тҳорпе, Леwис Г.М. „Дедиcатион“, . Тҳе Ҳисторй оф тҳе Кингс оф Бритаин. Неw Ёрк: Пенгуин Боокс, 1966 — 51-52-бет. ИСБН 0-14-044170-0.