Ziyosfera

Hoji Murod

Ҳожимурод (русча: Хаджи-Мурат, авар XӀажи Мурад; 1818-йил 23-апрел, 1852-йил-5-май) 1811-1864-йилларда Доғистон ва Чеченистон халқларининг Россия империяси таркибига қўшилишига қарши қаршилик кўрсатган авар раҳбари эди.

Ҳожи Мурод
Таваллуди 1818
Хунзох, Доғистон
Вафоти 1852-йил 5-май (33-34 ёш)
Қах, Озарбайжон

Ҳаёти

Ёшлиги

Ҳожимурод Кавказда яшаган авар саркардаси эди. У Хунзах хони Паккоу-Бекхенинг ўғли Умарнинг ўгай укаси эди. Лев Толстой ҳикоя қилган афсонага кўра, Муроднинг онаси Патимат дастлаб Умарга ҳўл энага бўлиш учун боласидан воз кечишга мажбур бўлган. Унинг рад этиши ўлимга ҳукм қилинишига олиб келди. Кўкрагига пичоқ санчилган бўлса ҳам у тирик қолди ва ниҳоят ўз ўғлини сутдан ажратишга муваффақ бўлди.

Россия билан иттифоқ

Ҳожимурод 1834-йил жума намозида Ғазмат-бекнинг ўлдирилишида, Гамзатнинг Хунзах хони ва унинг ўғилларини ўлдиргани учун қасос олишда иштирок этган. Муроднинг укаси Усмон Ғамзат бек муридлари билан бўлган жангда ҳалок бўлди.

Ҳожимурод Кавказдаги муридизм таҳдидига қарши туриш учун бир муддат русларни қўллаб-қувватлади. Унинг рақиби Ахметхон русларнинг Муродга бўлган ишончига путур етказишга киришди. Токи улар уни ҳибсга олиш ҳақида буйруқ бермагунича, Ахметхон фитна қилишжи керак эди. Ҳожимурод тор тоғли довоннинг четидан ўзини ташлаб, қочишга уринди. Руслар уни ўлимга ҳукм қилишди. Бироқ, қор унинг йиқилишини тўхтатиб қолди ва у қиш давомида яшириниб ётди. Русларнинг ёмон э'тиқоди туфайли у ўз тақдирини Имом Шомил билан боғлашга қарор қилди ва унга ноиблик унвони берилди. Кўп қабилалар руслардан юз ўгириб, Ҳожимуродга эргашдилар.

Шомил даврида эксплуатация ва хизмат

Унинг жасоратлари ва қизил либоси туфайли руслар унга "қизил иблис" лақабини беришди. Темирхон-Шўродаги рус штаб-квартирасига самарасиз босқин уюштирганидан сўнг, у касалхонадаги барча русларни сўйиб, шашлик қилиб кесиб, еб қўйгани ҳақида миш-миш тарқалди. Гарчи ёлғон бўлса-да, бу миш-миш руслар орасида катта ваҳима қўзғади ва Ҳожимуроднинг обрўсига путур етказди.

Россияга қочиб кетиш

1851-йилда Шомил ўзининг ўғли Хози Муҳаммадни вориси деб э'лон қилганида, у билан Имом Шомил ўртасида низо келиб чиқди. Яширин мажлисда Шомил ва унинг ноиблари Ҳожимуродни ўлдиришга қарор қилишди. Нома'лум ноиб уни огоҳлантирди ва у ўз вақтида қочишга муваффақ бўлди. Бироқ унинг оиласи асирликда қолди. Ҳожимурод русларга таслим бўлди, руслар эса унга ишонмадилар. У бир неча бор Шомилга ҳужум қилиш ва оиласини қутқариш учун одамлар ва қуроллар беришни сўради. Аммо қат'ий жавоб ола олмади. Унга казаклар ҳамроҳлигида Тбилисидан кичик мусулмон шаҳри Нукхага (ҳозирги Шаки, Озарбайжон) кўчиб ўтишга рухсат берилди. Ҳожимурод 1852-йил 24-апрелда (Эски календар) эрталабки сайрларидан бирида қочишни режалаштирган. Казак соқчилари пистирмага тушириб, ўлдирилди. Аммо полковник Карганов бошчилигидаги шаҳар гарнизони Ҳожимуродни кузатиб боришди. Руслар сафига кўплаб қабила аъзолари, жумладан, Ахматхоннинг ўғли ҳам қўшилди ва кейинги жангда Ҳожимурод ҳалок бўлди. Ахматхоннинг ёш ўғли унинг бошини кесиб, Тбилисига юборди. У ерда уни мўмиёлаб, императорга юборишди. Толстой Муроднинг ўлимини Беларжик[1] яқинига деб келтиради (эҳтимол, Шакидан Қахгача бўлган йўл бўйида жойлашган Биринчи Билажик шаҳрини назарда туца керак), лекин рамзий қабр белгиси Шаки-Зақотала йўлининг 76-км яқинида жойлашган[2].

Ҳожимуроднинг кесилган боши Петербургдаги Кунсткамерага сақлаш учун юборилди. 2017-йилда унинг авлодлари ва Доғистон фаоллари унинг бош суягини Санкт-Петербургдан олиб, замонавий Озарбайжоннинг Қах туманида дафн этилган деб ҳисобланган жойдаги жасади билан бирлаштиришни сўрашган. Россия ҳукумати сўровни кўриб чиқиш учун идоралараро комиссия тузди[3].

Бадиий адабиётда

Ҳожимурод

Лев Толстойнинг вафотидан кейин нашр этилган “Ҳожимурод” (1912) романи[4] Муроднинг Россия империяси билан кураши ҳақидаги қисман уйдирма[5] ҳикоядир. Унинг образи авар ёзувчиси Расул Ҳамзатовнинг "Менинг Доғистоним" романида ҳам учрайди.

Аги Мурод ил диаволо бианcо (1959) – ўзбекча “Оқ жангчи” – италян филмида Муроднинг Россия империяси билан кураши тасвирланган. Мурод ролини собиқ “Мр Универсе”[6] бодибилдер Стив Ривс ижро этган[7].

Манбалар

  1. ↑ Офф тҳе роад то тҳе ригҳт wере тҳе ҳоусес анд минарет оф тҳе виллаге оф Белардзҳик Толстой'с Ҳаджи Мурат, чаптер 25
  2. ↑ Эллиотт, Марк. "Азербаижан wитҳ эхcурсионс то Георгиа", 4тҳ, 2010 — 229-бет. 
  3. ↑ Ломсадзе, Гиорги. „То Бурй, ор Нот то Бурй? Руссиа Ундеcидед абоут Легендарй Ҳаджи Мурад'с Скулл“ (эн). Эурасианет (31-январ 2018-йил). Қаралди: 7-март 2018-йил.
  4. ↑ Толстой биограпҳй
  5. ↑ cлаимс тҳат Толстой wас wитнесс то манй оф тҳе эвенц леадинг то Ҳаджи Мурад’с деатҳ, сет доwн тҳис сторй wитҳ паинстакинг аccураcй
  6. ↑ WРМЕА, Тҳе Сабрес оф Парадисе ревиэwед бй Моwаҳид Ҳ. Шаҳ
  7. ↑ ИМДБ 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hoji_Murod" dan olindi