Holden Roberto
Холден Алваро Роберто (португалча: Ҳолден Áлваро Роберто ; 1923-йил 12-январ, Мбанза Конго (кейинчалик номи — Сãо Салвадор до Конго) — 2007-йил 2-август, Луанда), ака Хосе Гилмор (португалча: Жосé Гилморе — Анголалик сиёсатчи, Ангола Миллий озодлик фронти (ФНЛА) асосчиси ва узоқ йиллик раҳбари. Анголадаги мустақиллик ва фуқаролар урушининг фаол иштирокчиси. Консерватив, монархо- трибалистик, антикоммунистик . 1992-йилдан 2007-йилгача Ангола парламенти аъзоси бўлган.
| Холден Алваро Роберто | |
|---|---|
|
| |
| Депутат | |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
12-январ 1923-йил Сãо Салвадор , Ангола |
| Вафоти |
2-август 2007-йил (84 ёшда) Луанда, Ангола |
| Сиёсий партияси | ФНЛА |
| Онаси | Джоана Лала Накека |
| Отаси | Гарсия Диасива Роберто |
Урушдан олдинги сиёсатда
Баптист воиз Гарсия Диасива Роберто оиласида туғилган[1]. Конго қабиласининг Конго монархлари қаторидан келиб чиққан. Икки ёшида у оиласи билан Португалия Анголасидан Белгия Конгосининг пойтахти Киншасага кўчиб ўтди. 1940-йилда у баптистлар миссионерлик мактабини тамомлаган. Белгия мустамлака маъмуриятининг молия муассасаларида хизмат қилган. Ёшлигида у Баконго миллий озодлиги, қабила қироллигини яратиш, консерватив анъанавийлик ва қора танли ирқчилик ғоялари билан суғорилган.
1956-йил 14-июлда у 1954-йилда тузилган ва 1958-йилда Ангола Халқлари Иттифоқига (УПА) айлантирилган Шимолий Ангола Халқлари Иттифоқини (УПНА) расман бошқарган. УПА раиси сифатида у 1958-йилда Гана пойтахти Аккрада бўлиб ўтган Бутун Африка Конгрессида иштирок этди. Африка миллий ҳаракатларининг таниқли намояндалари, жумладан Патрис Лумумба, Кеннет Каунда, Жомо Кенятта билан алоқалар ўрнатилди. Холден Роберто вақтинча Анголанинг мустамлакачиликка қарши ҳаракатининг асосий вакили мақомини олди ва БМТда шу лавозимда ишлади[2]. 1961-йил 25-апрелда Роберто АҚШ президенти Жоҳн Кеннедй билан учрашди. 1950-йиллардан бошлаб Холден Роберто АҚСҲдан маблағ олган ва Марказий Разведка Бошқармаси билан алоқада бўлган. Шу билан бирга, у Хитой билан яхши алоқалар ўрнатди, ўз жангчиларини хитойлик инструкторлар билан[3], шунингдек, Корея Халқ Демократик Республикаси билан тайёрлашга рози бўлди. Ҳолден Роберто Конго (кейинроқ Конго) президенти Мобуту Сесе Секо билан этносиёсий ва шахсий-оилавий асосда айниқса яқин иттифоқ тузди.
Африка раҳбарларининг талабига биноан Жонаш Савимби 1961-йилда УПАга қўшилди. У ташкилотда бир қатор раҳбарлик лавозимларини эгаллаган, бироқ сиёсий келишмовчиликлар ва шахсий амбициялар Савимбининг Роберто билан муносабатларида кескинликни келтириб чиқарган.
Мустақиллик урушида
Конго-Заир ҳудудида УПА қуролли бўлинмалари тузилди. 1961-йил 15-мартда Роберто жангариларининг Анголага биринчи рейди бўлиб ўтди. Қатор фермер хўжаликлари, милиция бўлимлари ва корхоналар мусодара қилинди. Робертонинг аскарлари айниқса оқ танли португал кўчманчиларига нисбатан шафқациз муносабатда бўлишди. Баконго бўлмаган африкаликлар ҳам қатағон қилинди. Кўргазмали шафқацизлик, ҳатто тегишли қабилавий маросимлардан фойдаланиш Робертонинг урушдаги онгли сиёсати эди[4].
1962-йил баҳорида УПА Анголани озод қилиш миллий фронтига (ФНЛА) айлантирилди. Бир ойдан камроқ вақт ўтгач, ФНЛА қуролли кучлари, Ангола миллий озодлик армияси (ЭЛНА) тузилди. ФНЛАнинг олий раҳбари ва ЭЛНА бош қўмондони Холден Роберто эди. Унинг атрофидагилар орасида Баконгонинг нуфузли қабила фаоллари — Нгола Кабангу (ташкилот аппарати), Лукас Нгонда Бенги (хавфсизлик хизмати ва яширин саботаж), Жон Эдуардо Пиннок кичик ва Жонни Эдуардо Пиннок кичик (идеология, ташқи сиёсат алоқалари), Пауло Туба бор эди. (ички сиёсий муносабатлар), Тонта Афонсо Кастро (партизан кучлари), Ҳендрик Ваал Нето (дипломатик хизмат).
ФНЛА/ЭЛНА тузилмалари Баконго аҳолисининг салмоғи юқори бўлган шимолий Заир ва Уíге провинсияси провинсияларида фаол бўлган[5]. Анголанинг ички қисмидаги операциялар нисбатан кам учрайди[6].
Холден Роберто Савимби ташқи ишлар вазири лавозимини олган Анголанинг сургундаги инқилобий ҳукумати (ГРАЭ) ташкил этилганлигини эълон қилди. Бироқ, Робертонинг Баконгонинг этник муносабатларига бўлган чекловлари, унинг фаолиятини шимолий қабила ҳудудидан ташқарига ёйишни истамаслиги, қарашларининг ўнг қанот Консерватизми ва монархизми чап қанот радикал вакили Савимби билан зиддиятга олиб келди. Овимбунду халқи[7]. 1966-йилда Савимби ФНЛАни тарк этди ва ўз ташкилотини — Анголанинг тўлиқ мустақиллиги учун миллий иттифоқни (УНИТА) тузди. Аммо бўлинишдан кейин ҳам ФНЛА ва УНИТА СССР ва Кубага қаратилган Португалия мустамлака ҳокимияти ва коммунистик МПЛА ҳаракати тимсолида умумий рақибларга эга эди. Шу билан бирга, 1963-йилда КПСС Марказий Қўмитасининг Сиёсий бюроси Роберто ҳукуматини тан олиш имкониятини кўриб чиқди, аммо бу Москвага келган МПЛА раиси Агостинё Нетонинг тезкор муносабати билан тўсқинлик қилди ва Бош котибга мурожаат қилди. Португал коммунистлари, Алвар Cунҳал, қўллаб-қувватлаш учун[8].
Фуқаролик урушида
1974-йилги Португал инқилобидан кейин Португалиянинг собиқ мустамлакаларига мустақиллик бериш жараёни бошланди. Анголада деколонизация жараёнига учта миллий озодлик ҳаракати — ФНЛА, МПЛА ва УНИТА қўшилди. 1975-йил 15-январда улар ўзаро ва янги Португалия ҳукумати билан Алвор келишувларини туздилар. Холден Роберто (ФНЛА), Агостинё Нето (МПЛА), Жонас Савимби (УНИТА) раҳбарлигида ўтиш даври коалиция ҳукуматини яратиш кўзда тутилган.
Бироқ, муросасиз мафкуравий ва этносоциал қарама-қаршиликлар Алвор келишувининг барбод бўлишига олиб келди. Холден Роберто коммунизм тарафдори МПЛАнинг ҳокимиятга келишини олдини олишга ҳаракат қилди[9]. Анголада фуқаролар уруши бошланди, унинг асосий иштирокчиларидан Холден Роберто эди.
1975-йил июл ойида Ангола пойтахти Луандада шиддатли жанглар бошланди, натижада шаҳар МПЛА назоратига ўтди. ФНЛА/ЭЛНА бўлинмалари шимолга ва шимоли-шарқга, Бенго ва Уíге провинсияси провинсияларига чекинишди. ФНЛАнинг сиёсий маркази Кармона (Уиге) шаҳрида, ЭЛНАнинг асосий ҳарбий базаси Амбриш (Бенго) шаҳрида жойлашган. Географик жиҳатдан Заирга яқин ва Баконго яшайдиган бу ҳудудлар қарши ҳужумга уриниш учун асос бўлди.
1975-йил сентябр-октябр ойларида Холден Роберто ўз қўшинларини шимолдан Луандага олиб борди. Бироқ, ФНЛА тузилмалари юқори даражадаги жанговар тайёргарликка эга эмас эди. Заир армияси, Хитой ва Шимолий Корея техникаси, Португалия профессионал аскарлари ва Жанубий Африка Республикаси мунтазам армиясининг бўлинмалари иштирок этганига қарамай, ФНЛА қўшинлари 1975-йил 10-ноябрда Қуифангондо жангида мағлубиятга учрадилар[10].
Эртаси куни, 1975-йил 11-ноябрда, МПЛА ҳукмронлиги остида Ангола Халқ Республикасининг (ПРА) мустақиллиги эълон қилинди. Бироқ, Холден Роберто Амбришда биринчи бўлиб мустақилликни эълон қилди. Луандада Агостинё Нето ва Ҳуамбо провинсияси Жонас Савимби буни бироз кейинроқ қилишди[11].
Пойтахти Амбриш шаҳрида жойлашган ФНЛАнинг давлат тузилиши Ангола Демократик Республикаси (ДРА) деб номланган. УНИТА Ҳуамбода Ангола Социал Демократик Республикасини (СДРА) ташкил этди[12]. 1975-йил 23-ноябрда Хуамбода ДРА СДРА билан бирлашиб, Ангола Халқ Демократик Республикасини (ПДРА) ташкил этиши эълон қилинди. Вақтинчалик ФНЛА-УНИТА коалицион ҳукумати тузилди. Холден Роберто ва Жонас Савимби ПДРА ҳамраиси, бош вазирлар Жонни Эдуардо Пиннок (ФНЛА) ва Хосе Нделе (УНИТА) эди. Бироқ, Инқилобнинг Бирлашган Миллий Кенгаши [13] деб номланган ушбу тузилма аслида фақат 1976-йил 30-январгача, расмий равишда 1976-йил 11-февралгача мавжуд эди.
МПЛА (ФАПЛА) ҳукумат қўшинлари Куба ва Совет қўллаб-қувватлаши билан катта қарши ҳужумни бошладилар. 1976-йил бошига келиб, ФНЛА деярли муҳим ҳарбий куч сифатида мавжуд бўлишни тўхтатди. Амбриш 11-январда қулади. 15-феврал куни Робертонинг туғилган шаҳри кубаликлар томонидан эгаллаб олинган. Шу билан бирга, Холден Роберто КХДР билан алоқаларни узишдан бош тортгани учун Заир президенти Мобуту ва АҚШ Марказий разведка бошқармаси томонидан қўллаб-қувватланмайди[14].
ФНЛА қуролли тузилмалари тарқалди ва қаршиликни тўхтатди. Британиялик десантчи, кипрлик юнон Костас Георгиу (ака „полковник Каллан“) бошчилигидаги Европа ва Америка ёлланма аскарлари гуруҳи қўлга олинди ва Луандада судга тортилди (Костас Георгиоу, Эндрю Маккензи, Дерек Баркер, Даниэл Герхарт ўлимга ҳукм қилинди, яна тўққиз киши). ёлланма аскарлар — узоқ муддатли қамоқ жазосига). ФНЛА ва Роберто билан алоқа уруш жиноятларига алоқадорлик сифатида кўрила бошланди.
1976-1978- йилларда ФНЛА вақти-вақти билан Ангола ҳудудига бостириб кириб, вақти-вақти билан зарба беришга ҳаракат қилди. Уиге шаҳридаги Лукас Нгонда Бенга ва Нгола Кабангунинг саъй-ҳаракатлари билан партизан инфратузилмасини қисман қайта тиклаш мумкин эди. Бироқ, унинг ҳаракатлари самарасиз эди. Пауло Тубанинг МПЛА ва унинг хорижий иттифоқчиларига (жумладан, элчихоналарни портлатиш) қарши фаол террорчилик курашини бошлаш ҳақидаги таҳдидлари „умидсизлик фарёди“ ҳисобланиб[15], ФНЛА ва шахсан Робертонинг обрўсига путур этказди. МПЛА режимига қарши ҳақиқий партизан урушини УНИТА раҳбари Савимби бошқарган. Баъзи ФНЛА жангчилари олдинга силжиб келаётган МПЛА қўшинларидан Намибияга (ўша пайтда Жанубий Африка томонидан босиб олинган) қочиб кетишди, у ерда УНИТАга қўшилишди ёки Жанубий Африка армиясининг Анголага босқинларида қатнашишди.
1979- йилда Заир Ангола билан муносабатларни тўлиқ нормаллаштирди. Бу ФНЛА томонидан кейинги қуролли кураш учун барча имкониятларни йўқотиш дегани эди. Ҳолден Роберто Заирени тарк этишга мажбур бўлди ва Габон орқали Францияга кўчиб ўтди. ФНЛА фаолияти деярли йўқолди. Ҳарбий ва сиёсий мағлубиятлар Холден Робертога қаршиликни кучайтирди. 1980-йил 12-августда Ҳендрик Ваал Нето ва Пауло Туба Ангола қаршилик кўрсатиш ҳарбий кенгашини (CОМИРА) туздилар. Бир ой ўтгач, 15-сентябрда улар Робертонинг раҳбарликдан четлатилиши ва ФНЛАнинг CОМИРАга қўшилиши ҳақида эълон қилишди[16]. Бироқ, Анголада қуролли яширин курашни кучайтириш учун ишлаб чиқилган лойиҳа ишлаб чиқилмади. 1983-йилга келиб, CОМИРА ўз фаолиятини тўхтатди. Роберто ФНЛА раҳбари сифатидаги мақомини сақлаб қолди.
Шу билан бирга, 1983-илда ЭЛНА ҳарбий ҳаракатлар тўхтатилганлиги (узоқ вақт давомида амалга оширилмаган) расман эълон қилинди. Баъзи нуфузли ЭЛНА қўмондонлари, хусусан, Холден Робертони Қуифангондодаги мағлубият учун жавобгар деб ҳисоблаган Тонта Афонсо Кастро-укуматга ўтиб, ФАПЛАга қўшилди[17].
Ислоҳотдан кейинги Анголада
Юридик сиёсатчи
Холден Роберто АҚШда яшаган ва бир мунча вақт баптист ваъзгўй бўлган. 1980-йилларда унинг сиёсий фаолияти бутунлай тугади, деб ҳисоблашарди. Бироқ, 1990-йиллар бошида Анголада олиб борилган сиёсий ислоҳотлар янги истиқболларни очди. Кўп партиявий тизимга ва сайловларга ўтишни талаб қилган 1991-йилги Бисесс келишувларидан сўнг Роберто Анголага қайтиб келди.
ФНЛА номзоди сифатида Роберто Хеллоуин қирғини билан якунланган 1992-йилги Анголадаги президентлик сайловларида иштирок этди. У 2% дан бир оз кўпроқ овоз олиб, мағлубиятга учради, аммо ФНЛА фракциясидан Миллий Ассамблея депутати бўлди. УНИТА партизан урушини давом эттирар экан, ФНЛА сиёсий тизимга МПЛАга „парламент мухолифати“ сифатида кирди.
Расмий равишда ФНЛА „социал-демократик“ МПЛАга „ўнг қанот консерватив“ позицияларидан қарши чиқди. Аммо партия ҳақиқатан ҳам кенг кўламли даъволарни илгари сурмади ва шунинг учун жиддий таъқибларга дучор бўлмади. Роберто олдинги амбицияларидан воз кечиши керак эди ва бу унга янги тизимда қулай позицияни тақдим этди[18]. МПЛАнинг марксизм-ленинизм мафкурасини рад этиши конфликтнинг мафкуравий мотивларини олиб ташлади.
Партия ичидаги бўлиниш
1990-йилда, ҳали сургунда бўлганида, бир қанча нуфузли ФНЛА арбоблари, хусусан, Ҳендрик Ваал Нето Ангола ҳукумати билан алоқада бўлиб, МПЛАга қўшилди[19]. 1990-йилларнинг иккинчи ярмида ФНЛАда этакчиликка даъволарни илгари сурган Холден Роберто ва Лукас Нгонда Бенги ўртасида кескин зиддият юзага келди. МПЛА билан муроса ва иттифоқ тарафдори бўлган Нгонда Бенги ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланди. 1999-йилда ФНЛА конгрессида у энг юқори партия лавозимига сайланди. Роберто „партиянинг фахрий президенти“ мақомига ўтди.
Нгонда Бенганинг ички партиявий курашдаги уяцизлиги, ўз йўлининг принсипсизлиги ва тарихий етакчига (Нгонда Роберто Ум леãо сем дентес — „тишсиз шер“ деб аталган) ҳақоратли сўзлари ФНЛА кўплаб фахрийлари ва фаолларининг ғазабини қўзғатди. 2004- йилда навбатдаги конгресс Робертога содиқ қолган Нгола Кабангани партия раиси этиб тасдиқлади. Партияда ташкилий ва сиёсий бўлиниш юз берди, бу вақтга келиб ўз таъсирини сезиларли даражада йўқотди
Ўлим ва хотира
Холден Роберто Ангола парламенти аъзоси ва ФНЛА фахрий президенти сифатида вафот этди. Маълумки, у ўз хотиралари устида ишлаган, лекин уларни якунлашга улгурмаган.
Роберто вафотидан сўнг Ангола президенти Жосé Эдуардо дос Сантос марҳумнинг шарафига мақтов сўзлаб, уни „миллий озодлик курашининг кашшофларидан бири“ деб атади[20]. МПЛА бош котиби Дину Матрос Робертонинг ўлимини „тутиб бўлмайдиган йўқотиш“ деб атади. Мухолифат партиялари вакиллари Роберто „анголаликларга ўзи ишлатмаган нарсани берди“ деб таъкидладилар ва кўплаб МПЛА ва УНИТА сиёсатчилари УПА ва ФНЛАда бошланганини эсладилар[21]. Робертонинг дафн маросими давлат мақомига эга эди.
2021-йил сентабрида партия президенти этиб сайланган Роберто Ними Йя Симби ФНЛАнинг асл анъаналари ва Холден аҳдларига содиқлигини эълон қилди[22].
Оила
Холден Роберто икки марта турмушга чиққан. Биринчи никоҳни бузиш ва иккинчи никоҳни тузиш сиёсий сабабларга кўра амалга оширилди — Мобутининг қариндошига уйланиш, бу ФНЛА ва Заирнинг сиёсий иттифоқини мустаҳкамлади[23]. Унинг саккиз ўғли ва икки қизи бор эди.
Холден Робертонинг ўғли Карлитос Роберто 2008-йилда ФНЛАдан Ангола парламенти аъзоси этиб сайланган[24]. Катарина Роберто ва Грейс Роберто — Холден Робертонинг қизлари — партия ичидаги можарода Лукас Нгонда Бенга мухолифлари сифатида қатнашдилар, оталарининг қабрига кириш учун янги партия раҳбарлари билан зиддиятга киришдилар[25].
Шахсиятни баҳолаш
Холден Робертони таниган одамлар уни такаббур, интроверт, узоқ ва мулоқот қилиш қийин одам сифатида баҳолашган (Робертонинг бу фазилатлари Савимбининг очиқчасига қарама-қарши эди). Унинг услубининг ўзига хос хусусияти — қора кўзойнак тақиш, бу даҳшатли тасвирни яратди[26].
Манбалар
- ↑ „Ҳолден Роберто. ПОЛИТИCИАН“. 2017-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ Ҳаманн, Ҳилтон (2001). Дайс оф тҳе Генералс
- ↑ О.Игнатев. "Операция „Кобра-75“. Издателство политической литератури, 1978
- ↑ Wалкер, Жоҳн Фредериcк (2004). А Cертаин Cурве оф Ҳорн: Тҳе Ҳундред-Еар Қуэст фор тҳе Гиант Сабле Антелопе оф Ангола.
- ↑ „ПЕДРО АФАМАДО, cоманданте да гуэррилҳа cом муита фама“. 2018-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-апрел.
- ↑ „О ЭЛНА, Эхéрcито де Либертаçãо Наcионал де Ангола, cонституíа а организаçãо армада да УПА/ФНЛА“. 2016-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-апрел.
- ↑ „Ангола — это Россия по-чёрному“. 2017-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ Шубин В. Г. Горячая „холодная война“. Юг Африки (1960—1990 гг.). — М., 2013. — С. 30-32.
- ↑ „Энтревиста: Ҳолден Роберто, Лíдер ҳистóриcо да ФНЛА“. 2017-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ Глеижесес, Пиэро: Cонфлиcтинг Миссионс: Ҳавана, Wашингтон, анд Африcа, (Тҳе Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс).
- ↑ „Ҳолден Роберто, Лíдер фундадор да ФНЛА“. 2019-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ Ндирангу Мwаура. Кеня Тодай: Бреакинг тҳе ёке оф Cолониалисм ин Африcа / Алгора Публишинг, 2005.
- ↑ „Cоунтриэс Ан-Аз. Демоcратиc Пеопле’с Републиc оф Ангола (cоунтер-говернмент, ат Ҳуамбо)“. 2015-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 4-июн.
- ↑ „Генерал Тонта реcорда мемóриас де Кифангондо (Энтревиста)“. 2018-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-апрел.
- ↑ „ФНЛА ТҲРЕАТЕНС ТЕРРОРИСМ“. 2022-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-август.
- ↑ Жаcқуэлине Каллей, Элна Счоэман. Соутҳерн Африcан Политиcал Ҳисторй: А Чронологй оф Кей Политиcал Эвенц фром Индепенденcе то Мид-1997 / Греэнwоод, 1999.
- ↑ „О ЭЛНА э а Баталҳа де КИФАНГОНДО“. 2019-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-апрел.
- ↑ „Чёрная Россия“. 2013-йил 8-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 10-декабр.
- ↑ „Афастаменто де Ваал Нето cонфирма деcадêнcиа де диссидентес да Фнла“. 2019-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 2-июл.
- ↑ „Ангола: Ҳеад оф Стате Cондолес Wитҳ Деатҳ оф ФНЛА Ҳисториc Леадер“. 2012-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 10-декабр.
- ↑ „Ҳолден Роберто морреу «сем о реcонҳеcименто девидо»“. 2018-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ „Ними Я Симби промете «фазер тудо пара аcабар cом а фоме»“. 2022-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-август.
- ↑ „Ҳолден Роберто Биограпҳй“. 2017-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ Филҳос де Савимби э де Ҳолден десампарадос
- ↑ „Заире: Милитантес да ФНЛА импедем филҳас де Ҳолден Роберто де о ҳоменагеарем“. 2019-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.
- ↑ „Лед Инсургенcй анд wас а CИА Агент“. 2020-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 5-июн.