Hosila asar sahifasining manbasini koʻrish

[[File:2015-02-09 philosophy 04-open-source by-David-Revoy.jpg|thumb|right|300px|Asar asl nusxadan turi jihatidan farq qiluvchi ko‘plab turdagi hosila asarlar uchun manba bo‘lishi mumkin. Ushbu tasvirda komiks mahsulotlar videoo‘yin, jurnal va film uchun manba sifatida xizmat qilmoqda.]]
'''Hosila asar''' — ilgari yaratilgan birinchi asl asarning (asos qilib olingan asarning) [[mualliflik huquqi]] bilan himoyalanadigan asosiy elementlarini oʻz ichiga olgan ijodiy mahsulot. Hosila asar birinchisidan mustaqil boʻlgan ikkinchi, alohida asarga aylanadi. Asarning oʻzgartirilishi, modifikatsiya qilinishi yoki moslashtirilishi sezilarli darajada boʻlishi hamda uning oʻziga xos boʻlishi va shu tariqa mualliflik huquqi bilan himoyalanishi uchun oʻz muallifining shaxsiyatini yetarlicha aks ettirishi lozim. [[Tarjima]]lar, [[Ekranlashtirish|kinoadaptatsiya]]lar va [[Aranjirovka|musiqiy aranjirovkalar]] hosila asarlarning keng tarqalgan turlaridir.

Aksariyat mamlakatlarning huquqiy tizimlari ham asl, ham hosila asarlarni muhofaza qilishga intiladi<ref>In the US, 17 U.S.C. §&nbsp;106(2) protects derivative works. For the UK, see [http://www.copyrightservice.co.uk/copyright/p22_derivative_works.en.htm UK Copyright Service, "Fact Sheet P-22: Derivative works"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421053706/http://www.copyrightservice.co.uk/copyright/p22_derivative_works.en.htm |date=21 April 2017 }} (Last updated: 10 December 2012). French law protects derivative works as "œuvres composites" or as "une œuvre dérivée." See Article L. 112–13 of the French Intellectual Property Code (CODE DE LA PROPRIÉTÉ INTELLECTUELLE, Art. L.112–13). The German Copyright Act, UrhG, sec. 3, 23, and 69c No. 2, protects translations (''Übersetzungen'') and other adaptations (''andere Bearbeitungen''), as well as other types of elaborations such as dramatizations, orchestrations, and new versions of works. In Spain, Art.11 TRLPI grants protection to derivative works such as translations, adaptations, revisions, musical arrangements and any transformation of a literary, artistic, or scientific work. Art. 4 of the Italian Copyright Act affords protection to creative elaborations of works, such as
translations in another language, transformations from a literary or artistic form into another one,
modifications or additions that constitute a substantial remake of the original work, adaptations, "reductions" (intended as shorter versions of protected works), compendia, and variations which do not constitute original works. In the Netherlands, Article 10-2 of the Dutch Copyright Act states that reproductions in a modified form of a work of literature, science or art, such as translations, musical arrangements, adaptations, and other
elaborations, can be protected as original, without prejudice to the primary work.

The Berne Convention, Art. 2, §&nbsp;3 states: "Translations, adaptations, arrangements of music and other alterations of a literary or artistic work shall be protected as original works without prejudice to the copyright of the original work." This provision is incorporated into the TRIPS Agreement.

For a comparison of different countries' regimes for protecting derivative works, see Daniel Gervais, ''The Derivative Right, or Why Copyright Law Protects Foxes Better than Hedgehogs'', [http://www.jetlaw.org/wp-content/uploads/2013/05/Gervais.pdf 15 VANDERBILT] J. OF ENT. AND TECH. LAW 785 2013; [http://www.ivir.nl/publicaties/download/1507 Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227193629/http://www.ivir.nl/publicaties/download/1507 |date=27 December 2016 }} for Information Law, Univ. of Amsterdam, ''The digitisation of cultural heritage: originality, derivative works, and (non) original photographs''.</ref>. Ular mualliflarga oʻz asarlarining daxlsizligini hamda muallifning tijoriy manfaatlarini himoya qilish yoki boshqacha tarzda nazorat qilish huquqini beradi. Hosila asarlar va ularning mualliflari, oʻz navbatida, asl asar muallifining huquqlariga putur yetkazmagan holda, mualliflik huquqining toʻliq himoyasidan foydalanadilar.

== Bern konvensiyasidagi taʼrif ==
Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish boʻyicha Bern konvensiyasi garchi „hosila asar“ atamasini toʻgʻridan-toʻgʻri ishlatmagan boʻlsa-da, bunday asarlarning himoya qilinishini belgilaydi, yaʼni: „Adabiy yoki badiiy asarning tarjimalari, moslashtirilgan variantlari (adaptatsiyalari), musiqiy aranjirovkalari va boshqa oʻzgartirishlari, asl asarga boʻlgan mualliflik huquqiga putur yetkazmagan holda, asl asarlar bilan bir qatorda muhofaza qilinadi“<ref>[http://www.wipo.int/treaties/en/ip/berne/index.html Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works, Paris Act of July 24, 1971, as amended on September 28, 1979] Article 2, paragraph 3. Accessed 25 October 2013</ref>.

== Ahamiyati, tarixi va ijtimoiy konteksti ==
Hosila asarlar insoniyatning madaniy, ilmiy va texnologik merosining asosiy qismini tashkil etadi, bunga „[[Gigantlar yelkasida turish|gigantlarning yelkasida turish]]“ haqidagi xalq maqoli yaqqol misol boʻla oladi<ref>{{Cite journal|last=Scotchmer|first=Suzanne|date=March 1991|title=Standing on the Shoulders of Giants: Cumulative Research and the Patent Law|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.5.1.29|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=5|issue=1|pages=29–41|doi=10.1257/jep.5.1.29 |doi-access=free|issn=0895-3309|url-access=subscription}}</ref>. Hosila asarlar soniga, bir tomondan, mualliflik huquqi qonunchiligining joriy etilishi salbiy taʼsir koʻrsatdi (chunki bu qonunlar ularni koʻplab holatlarda noqonuniy qilib qoʻydi), ikkinchi tomondan esa, XX asr oxiri va XXI asr boshlarida [[kopileft]] gʻoyasining keng tarqalishi ijobiy taʼsir koʻrsatdi<ref>{{Cite book|last=Grassmuck|first=Volker|title=Towards a New Social Contract: Free-Licensing into the Knowledge Commons|chapter=Towards a New Social Contract|date=2011|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt46mtjh.4|pages=21–50|editor-last=Guibault|editor-first=Lucie|series=From Theory to Practice|publisher=Amsterdam University Press|jstor=j.ctt46mtjh.4|isbn=978-90-8964-307-0|access-date=2020-11-21|editor2-last=Angelopoulos|editor2-first=Christina}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2011-01-01|title=I Borrow, You Steal: Plagiarism through centuries and across art forms|url=https://brill.com/view/journals/logo/22/4/article-p29_5.xml|journal=Logos|language=en|volume=22|issue=4|pages=29–40|doi=10.1163/095796512X625436|issn=0957-9656|url-access=subscription}}</ref><ref name="JemielniakPrzegalinska20202">{{cite book|author1=Dariusz Jemielniak|url=https://books.google.com/books?id=yLDMDwAAQBAJ|title=Collaborative Society|author2=Aleksandra Przegalinska|date=18 February 2020|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-35645-9}}</ref>.

„Hosila asar“ atamasi AQShda mualliflik huquqi qonunchiligini qayta koʻrib chiqish jarayonida vujudga kelgan va bu jarayon 1976-yildagi „[[AQSh mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonuni (1976)|Mualliflik huquqi toʻgʻrisida]]“gi qonunning qabul qilinishi bilan yakunlangan. Ushbu atama avvalgi mualliflik huquqi qonunida qoʻllanilgan tilni soddalashtirish uchun zarur edi, chunki eski qonunda ilgari mavjud boʻlgan asarlarni yangi asar sifatida mualliflik huquqi bilan himoya qilish mumkin boʻlgan qayta ishlash turlari birma-bir sanab oʻtilgan edi<ref name="samuelson-2012">{{Cite journal |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2138479 |title=The Quest for a Sound Conception of Copyright's Derivative Work Right |last=Samuelson |first=Pamela |author-link=Pamela Samuelson |journal=Georgetown Law Journal |date=2012-08-29 |access-date=2025-11-11}}</ref>.

== Hosila asarga nisbatan mualliflik huquqining tatbiq etilishi ==

=== Oʻziga xoslik talabi ===
Keyinroq yaratilgan va hosila asar deb daʼvo qilinayotgan obyekt mualliflik huquqi himoyasiga ega boʻlishi uchun unda maʼlum darajada oʻziga xoslik (originallik) aks etishi lozim. U avvalgi, asos qilib olingan asarning shunchaki mexanik va ijodiy boʻlmagan oʻzgarishi boʻlib qolmasligi kerak. Keyingi asar mualliflik huquqi qonunchiligining oʻziga xoslik talabiga javob berishi uchun, unda avvalgi asarda mujassamlashgan gʻoyalardan tashqari, yetarli darajada [[Originallik|yangi ifoda]] shakllari mavjud boʻlishi shart.

Garchi oʻziga xoslikka (kamida shunday nomlangan talabga) jiddiy eʼtibor qaratish Oliy sudning 1991-yildagi „[[Feist Publications, Inc. v. Rural Telephone Service Co.|Feist v. Rural]]“ ishi boʻyicha chiqargan qaroridan boshlangan boʻlsa-da, ushbu qarorgacha boʻlgan davrda ham quyi sudlar hosila asarlarga nisbatan ushbu talabni koʻrib chiqqan. Masalan, „Durham Industries, Inc. v. Tomy Corp.“<ref>630 F.2d 905 (2d Cir, 1980), available at http://www.altlaw.org/v1/cases/551553 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012115253/http://www.altlaw.org/v1/cases/551553 |date=12 October 2008 }} and http://cases.justia.com/us-court-of-appeals/F2/630/905/238194/</ref> va undan ham avvalroq „L. Batlin & Son, Inc. v. Snyder“ ishlarida Ikkinchi okrug sudi hosila asar oʻzi asoslangan birlamchi asarga nisbatan original boʻlishi kerak degan qarorga kelgan<ref>536 F.2d 486 (2d Cir.) (en banc), available at http://www.altlaw.org/v1/cases/554959 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221212734/http://www.altlaw.org/v1/cases/554959 |date=21 December 2008 }} and {{cite web |url=http://www.coolcopyright.com/cases/fulltext/batlinsnydertext.htm |title=CoolCopyright &#124; Chapter 3 &#124; L. Batlin & Son, Inc v. Snyder |access-date=2008-11-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905171453/http://www.coolcopyright.com/cases/fulltext/batlinsnydertext.htm |archive-date=2008-09-05 }}</ref>. Aks holda, u mualliflik huquqi himoyasidan foydalana olmaydi va undan nusxa koʻchirish ushbu hosila asarning oʻziga nisbatan hech qanday mualliflik huquqini buzgan hisoblanmaydi (garchi bunday nusxa koʻchirish, agar mavjud boʻlsa, hosila asar asoslangan birlamchi asarning mualliflik huquqini buzishi mumkin boʻlsa-da).

„Batlin“ ishi birinchi marta 1886-yilda mualliflik huquqi bilan himoyalangan „Sem togʻa“ (Uncle Sam) oʻyinchoq jamgʻarma qutisining mualliflik huquqiga loyiqligi masalasiga tayangan edi. Ushbu oʻyinchoqlarda Sem togʻaning choʻzilgan qoʻli va ochiq kafti tanga qabul qilishga moslashtirilgan boʻlib, foydalanuvchi richagni bosganda, Sem togʻa tangani gilamdan tikilgan sumkaga solayotgandek koʻrinadi. Bunday qutilarni ishlab chiqaruvchilardan biri Jeffrey Snyder Amerika mustaqilligining ikki yuz yilligi munosabati bilan ushbu oʻyinchoqlarni import qilishni rejalashtirib, 1975-yilda bunday qutiga nisbatan mualliflik huquqini roʻyxatdan oʻtkazgan edi. Koʻp oʻtmay, boshqa bir kompaniya — L. Batlin & Sons, Inc. ham Snyder variantiga asoslangan (va XIX asrdagi asl nusxaga emas) juda oʻxshash oʻyinchoq qutilarni ishlab chiqarishni boshladi. Ikkinchi kompaniya ushbu oʻyinchoq qutilarini import qilmoqchi boʻlganida, AQSh Bojxona xizmati ularni Snyderning mualliflik huquqini buzayotganlikda gumon qilib ogohlantirdi va oʻyinchoq qutilarini import qilishga ruxsat bermadi. Shundan soʻng, Batlin kompaniyasi Snyderga qarshi sud qarorini qoʻlga kiritdi, bu qaror Snyderning mualliflik huquqi roʻyxatga olinganini inkor etdi va ularga oʻz jamgʻarma qutilarini import qilishga imkon berdi. Ikkinchi okrug sudiga berilgan apellyatsiyada Snyder oʻzining jamgʻarma qutilari XIX asrdagi asl nusxadan hajmi va shakli boʻyicha qanchalik farq qilishini koʻrsatish uchun koʻp harakat qildi va uning qutilari eski asarga oʻxshash boʻlsa-da, bir qator muhim jihatlari bilan farq qilishini hamda yangi mualliflik huquqi ostida himoyalanishga loyiqligini taʼkidladi. Biroq uning apellyatsiyasi rad etildi va Snyderning mualliflik huquqiga qarshi chiqarilgan taqiq oʻz kuchida qoldi (sudning olti nafar aʼzosi rad etish uchun ovoz berdi, qolgan uch nafari esa norozilik fikrini bildirdi). Ushbu sud qarorining katta qismi Snyder talqinidagi deyarli barcha oʻzgarishlar faqat obyektni metalldan emas, balki plastikdan osonroq ishlab chiqarish imkonini berish uchun qilingani, shuning uchun ham ular badiiy yoki ijodiy emas, balki funksional xarakterga ega ekani faktiga qaratildi<ref>''Snyder'', 536 F.2d at 488.</ref><ref>For a visual comparison, see http://coolcopyright.com/contents/chapter-2/l-batlin-son-v-snyder</ref>. „Mualliflik huquqiga loyiqlikni arzimas oʻzgarishlarga ham tatbiq etish, jamoat mulki hisoblangan asarlarni oʻzlashtirib olish va monopollashtirish niyatida boʻlgan gʻarazli nusxa koʻchiruvchilar qoʻliga shunchaki tazyiq oʻtkazish qurolini berib qoʻygan boʻlar edi“.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* Bellefonds, Xavier Linant de, ''Droits d'auteur et Droits Voisins'', Dalloz, Paris, 2002

== Havolalar == 
* [http://www.copyright.gov/title17/ US Copyright Act (Hosted by the Copyright Office)]
* [https://web.archive.org/web/20051228180915/http://www.copyright.gov/circs/circ14.html US Copyright 'Derivative Works' (Hosted by the Copyright Office)]
* [http://www.copyright.gov/circs/circ14.pdf "Copyright in Derivative Works and Compilations" (Hosted by the U.S. Copyright Office)]
* [http://chillingeffects.org/derivative/faq.cgi Frequently Asked Questions (and Answers) about Derivative Works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709161638/http://www.chillingeffects.org/derivative/faq.cgi |date=9 July 2014 }}, [[Chillingeffects.org]]
* Article "[https://web.archive.org/20130127213249/http://linuxjournal.com/article.php?sid=6366 Geek Law: Derivative Works]" by [[Lawrence Rosen (attorney)|Lawrence Rosen]], Linuxjournal.com
* Article "[https://web.archive.org/web/20040815124629/http://www.artslaw.org/DERIV.HTM DERIVATIVE WORK RIGHTS]" by David M. Spatt, Artslaw.org
* Article "[http://docs.law.gwu.edu/facweb/claw/Lhooq0.htm L.H.O.O.Q.--Internet-Related Derivative Works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819013902/http://docs.law.gwu.edu/facweb/claw/lhooq0.htm |date=19 August 2018 }}" by [[Richard H. Stern]]
* Article "[https://web.archive.org/web/20041019144646/http://funnystrange.com/copyright/derivative.htm Derivative Works]" by Sarah Ovenall, Funnystrange.com

[[Turkum:Intellektual mulk huquqi]]
[[Turkum:Hosila asar]]