Ziyosfera

Hosila asar

Асар асл нусхадан тури жиҳатидан фарқ қилувчи кўплаб турдаги ҳосила асарлар учун манба бўлиши мумкин. Ушбу тасвирда комикс маҳсулотлар видеоўйин, журнал ва филм учун манба сифатида хизмат қилмоқда.

Ҳосила асар — илгари яратилган биринчи асл асарнинг (асос қилиб олинган асарнинг) муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимояланадиган асосий элементларини ўз ичига олган ижодий маҳсулот. Ҳосила асар биринчисидан мустақил бўлган иккинчи, алоҳида асарга айланади. Асарнинг ўзгартирилиши, модификация қилиниши ёки мослаштирилиши сезиларли даражада бўлиши ҳамда унинг ўзига хос бўлиши ва шу тариқа муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимояланиши учун ўз муаллифининг шахсиятини етарлича акс эттириши лозим. Таржималар, киноадаптациялар ва мусиқий аранжировкалар ҳосила асарларнинг кенг тарқалган турларидир.

Аксарият мамлакатларнинг ҳуқуқий тизимлари ҳам асл, ҳам ҳосила асарларни муҳофаза қилишга интилади[1]. Улар муаллифларга ўз асарларининг дахлсизлигини ҳамда муаллифнинг тижорий манфаатларини ҳимоя қилиш ёки бошқача тарзда назорат қилиш ҳуқуқини беради. Ҳосила асарлар ва уларнинг муаллифлари, ўз навбатида, асл асар муаллифининг ҳуқуқларига путур етказмаган ҳолда, муаллифлик ҳуқуқининг тўлиқ ҳимоясидан фойдаланадилар.

Берн конвенсиясидаги таъриф

Адабий ва бадиий асарларни муҳофаза қилиш бўйича Берн конвенсияси гарчи „ҳосила асар“ атамасини тўғридан-тўғри ишлатмаган бўлса-да, бундай асарларнинг ҳимоя қилинишини белгилайди, яъни: „Адабий ёки бадиий асарнинг таржималари, мослаштирилган вариантлари (адаптациялари), мусиқий аранжировкалари ва бошқа ўзгартиришлари, асл асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқига путур етказмаган ҳолда, асл асарлар билан бир қаторда муҳофаза қилинади“[2].

Аҳамияти, тарихи ва ижтимоий контексти

Ҳосила асарлар инсониятнинг маданий, илмий ва технологик меросининг асосий қисмини ташкил этади, бунга „гигантларнинг елкасида туриш“ ҳақидаги халқ мақоли яққол мисол бўла олади[3]. Ҳосила асарлар сонига, бир томондан, муаллифлик ҳуқуқи қонунчилигининг жорий этилиши салбий таъсир кўрсатди (чунки бу қонунлар уларни кўплаб ҳолатларда ноқонуний қилиб қўйди), иккинчи томондан эса, ХХ аср охири ва ХХИ аср бошларида копилефт ғоясининг кенг тарқалиши ижобий таъсир кўрсатди[4][5][6].

„Ҳосила асар“ атамаси АҚШда муаллифлик ҳуқуқи қонунчилигини қайта кўриб чиқиш жараёнида вужудга келган ва бу жараён 1976-йилдаги „Муаллифлик ҳуқуқи тўғрисида“ги қонуннинг қабул қилиниши билан якунланган. Ушбу атама аввалги муаллифлик ҳуқуқи қонунида қўлланилган тилни соддалаштириш учун зарур эди, чунки эски қонунда илгари мавжуд бўлган асарларни янги асар сифатида муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимоя қилиш мумкин бўлган қайта ишлаш турлари бирма-бир санаб ўтилган эди[7].

Ҳосила асарга нисбатан муаллифлик ҳуқуқининг татбиқ этилиши

Ўзига хослик талаби

Кейинроқ яратилган ва ҳосила асар деб даъво қилинаётган обект муаллифлик ҳуқуқи ҳимоясига эга бўлиши учун унда маълум даражада ўзига хослик (оригиналлик) акс этиши лозим. У аввалги, асос қилиб олинган асарнинг шунчаки механик ва ижодий бўлмаган ўзгариши бўлиб қолмаслиги керак. Кейинги асар муаллифлик ҳуқуқи қонунчилигининг ўзига хослик талабига жавоб бериши учун, унда аввалги асарда мужассамлашган ғоялардан ташқари, етарли даражада янги ифода шакллари мавжуд бўлиши шарт.

Гарчи ўзига хосликка (камида шундай номланган талабга) жиддий эътибор қаратиш Олий суднинг 1991-йилдаги „Феист в. Рурал“ иши бўйича чиқарган қароридан бошланган бўлса-да, ушбу қароргача бўлган даврда ҳам қуйи судлар ҳосила асарларга нисбатан ушбу талабни кўриб чиққан. Масалан, „Дурҳам Индустриэс, Инc. в. Томй Cорп.“[8] ва ундан ҳам аввалроқ „Л. Батлин & Сон, Инc. в. Снйдер“ ишларида Иккинчи округ суди ҳосила асар ўзи асосланган бирламчи асарга нисбатан оригинал бўлиши керак деган қарорга келган[9]. Акс ҳолда, у муаллифлик ҳуқуқи ҳимоясидан фойдалана олмайди ва ундан нусха кўчириш ушбу ҳосила асарнинг ўзига нисбатан ҳеч қандай муаллифлик ҳуқуқини бузган ҳисобланмайди (гарчи бундай нусха кўчириш, агар мавжуд бўлса, ҳосила асар асосланган бирламчи асарнинг муаллифлик ҳуқуқини бузиши мумкин бўлса-да).

„Батлин“ иши биринчи марта 1886-йилда муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимояланган „Сем тоға“ (Унcле Сам) ўйинчоқ жамғарма қутисининг муаллифлик ҳуқуқига лойиқлиги масаласига таянган эди. Ушбу ўйинчоқларда Сем тоғанинг чўзилган қўли ва очиқ кафти танга қабул қилишга мослаштирилган бўлиб, фойдаланувчи ричагни босганда, Сем тоға тангани гиламдан тикилган сумкага солаётгандек кўринади. Бундай қутиларни ишлаб чиқарувчилардан бири Жеффрей Снйдер Америка мустақиллигининг икки юз йиллиги муносабати билан ушбу ўйинчоқларни импорт қилишни режалаштириб, 1975-йилда бундай қутига нисбатан муаллифлик ҳуқуқини рўйхатдан ўтказган эди. Кўп ўтмай, бошқа бир компания — Л. Батлин & Сонс, Инc. ҳам Снйдер вариантига асосланган (ва ХИХ асрдаги асл нусхага эмас) жуда ўхшаш ўйинчоқ қутиларни ишлаб чиқаришни бошлади. Иккинчи компания ушбу ўйинчоқ қутиларини импорт қилмоқчи бўлганида, АҚШ Божхона хизмати уларни Снйдернинг муаллифлик ҳуқуқини бузаётганликда гумон қилиб огоҳлантирди ва ўйинчоқ қутиларини импорт қилишга рухсат бермади. Шундан сўнг, Батлин компанияси Снйдерга қарши суд қарорини қўлга киритди, бу қарор Снйдернинг муаллифлик ҳуқуқи рўйхатга олинганини инкор этди ва уларга ўз жамғарма қутиларини импорт қилишга имкон берди. Иккинчи округ судига берилган апелляцияда Снйдер ўзининг жамғарма қутилари ХИХ асрдаги асл нусхадан ҳажми ва шакли бўйича қанчалик фарқ қилишини кўрсатиш учун кўп ҳаракат қилди ва унинг қутилари эски асарга ўхшаш бўлса-да, бир қатор муҳим жиҳатлари билан фарқ қилишини ҳамда янги муаллифлик ҳуқуқи остида ҳимояланишга лойиқлигини таъкидлади. Бироқ унинг апелляцияси рад этилди ва Снйдернинг муаллифлик ҳуқуқига қарши чиқарилган тақиқ ўз кучида қолди (суднинг олти нафар аъзоси рад этиш учун овоз берди, қолган уч нафари эса норозилик фикрини билдирди). Ушбу суд қарорининг катта қисми Снйдер талқинидаги деярли барча ўзгаришлар фақат обектни металлдан эмас, балки пластикдан осонроқ ишлаб чиқариш имконини бериш учун қилингани, шунинг учун ҳам улар бадиий ёки ижодий эмас, балки функсионал характерга эга экани фактига қаратилди[10][11]. „Муаллифлик ҳуқуқига лойиқликни арзимас ўзгаришларга ҳам татбиқ этиш, жамоат мулки ҳисобланган асарларни ўзлаштириб олиш ва монополлаштириш ниятида бўлган ғаразли нусха кўчирувчилар қўлига шунчаки тазйиқ ўтказиш қуролини бериб қўйган бўлар эди“.

Манбалар

  1. ↑ Ин тҳе УС, 17 У.С.C. § 106(2) протеcц деривативе wоркс. Фор тҳе УК, сеэ УК Cопйригҳт Сервиcе, "Фаcт Шеэт П-22: Деривативе wоркс" (Wайбаcк Мачине сайтида 21 Април 2017 санасида архивланган) (Ласт упдатед: 10 Деcембер 2012). Френч лаw протеcц деривативе wоркс ас "œуврес cомпоситес" ор ас "уне œувре дéривéэ." Сеэ Артиcле Л. 112–13 оф тҳе Френч Интеллеcтуал Пропертй Cоде (CОДЕ ДЕ ЛА ПРОПРИÉТÉ ИНТЕЛЛЕCТУЭЛЛЕ, Арт. Л.112–13). Тҳе Герман Cопйригҳт Аcт, УрҳГ, сеc. 3, 23, анд 69c Но. 2, протеcц транслатионс (Üберсетзунген) анд отҳер адаптатионс (андере Беарбеитунген), ас wелл ас отҳер тйпес оф элаборатионс суч ас драматизатионс, орчестратионс, анд неw версионс оф wоркс. Ин Спаин, Арт.11 ТРЛПИ гранц протеcтион то деривативе wоркс суч ас транслатионс, адаптатионс, ревисионс, мусиcал аррангеменц анд анй трансформатион оф а литерарй, артистиc, ор сcиэнтифиc wорк. Арт. 4 оф тҳе Италиан Cопйригҳт Аcт аффордс протеcтион то cреативе элаборатионс оф wоркс, суч ас транслатионс ин анотҳер лангуаге, трансформатионс фром а литерарй ор артистиc форм инто анотҳер оне, модифиcатионс ор аддитионс тҳат cонституте а субстантиал ремаке оф тҳе оригинал wорк, адаптатионс, "редуcтионс" (интендед ас шортер версионс оф протеcтед wоркс), cомпендиа, анд вариатионс wҳич до нот cонституте оригинал wоркс. Ин тҳе Нетҳерландс, Артиcле 10-2 оф тҳе Дутч Cопйригҳт Аcт статес тҳат репродуcтионс ин а модифиэд форм оф а wорк оф литературе, сcиэнcе ор арт, суч ас транслатионс, мусиcал аррангеменц, адаптатионс, анд отҳер элаборатионс, cан бе протеcтед ас оригинал, wитҳоут прежудиcе то тҳе примарй wорк. Тҳе Берне Cонвентион, Арт. 2, § 3 статес: "Транслатионс, адаптатионс, аррангеменц оф мусиc анд отҳер алтератионс оф а литерарй ор артистиc wорк шалл бе протеcтед ас оригинал wоркс wитҳоут прежудиcе то тҳе cопйригҳт оф тҳе оригинал wорк." Тҳис провисион ис инcорпоратед инто тҳе ТРИПС Агреэмент. Фор а cомпарисон оф дифферент cоунтриэс' регимес фор протеcтинг деривативе wоркс, сеэ Даниэл Герваис, Тҳе Деривативе Ригҳт, ор Wҳй Cопйригҳт Лаw Протеcц Фохес Беттер тҳан Ҳедгеҳогс, 15 ВАНДЕРБИЛТ Ж. ОФ ЭНТ. АНД ТЕCҲ. ЛАW 785 2013; Институте (Wайбаcк Мачине сайтида 27 Деcембер 2016 санасида архивланган) фор Информатион Лаw, Унив. оф Амстердам, Тҳе дигитисатион оф cултурал ҳеритаге: оригиналитй, деривативе wоркс, анд (нон) оригинал пҳотограпҳс.
  2. ↑ Берне Cонвентион фор тҳе Протеcтион оф Литерарй анд Артистиc Wоркс, Парис Аcт оф Жулй 24, 1971, ас амендед он Септембер 28, 1979 Артиcле 2, параграпҳ 3. Аccессед 25 Оcтобер 2013
  3. ↑ Сcотчмер, Сузанне (Марч 1991). "Стандинг он тҳе Шоулдерс оф Гианц: Cумулативе Ресеарч анд тҳе Патент Лаw" (эн). Жоурнал оф Эcономиc Перспеcтивес 5 (1): 29–41. дои:10.1257/жеп.5.1.29. ИССН 0895-3309. ҳттпс://www.аэаwеб.орг/артиcлес?ид=10.1257/жеп.5.1.29. 
  4. ↑ Грассмуcк, Волкер „Тоwардс а Неw Соcиал Cонтраcт“, . Тоwардс а Неw Соcиал Cонтраcт: Фреэ-Лиcенсинг инто тҳе Кноwледге Cоммонс, Фром Тҳеорй то Праcтиcе. Амстердам Университй Пресс, 2011 — 21–50-бет. ИСБН 978-90-8964-307-0. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр. 
  5. ↑ "И Борроw, Ёу Стеал: Плагиарисм тҳроугҳ cентуриэс анд аcросс арт формс" (эн). Логос 22 (4): 29–40. 2011-01-01. дои:10.1163/095796512Х625436. ИССН 0957-9656. ҳттпс://брилл.cом/виэw/жоурналс/лого/22/4/артиcле-п29_5.хмл. 
  6. ↑ ; Александра ПрзегалинскаCоллаборативе Соcиэтй. МИТ Пресс, 18 Фебруарй 2020. ИСБН 978-0-262-35645-9. 
  7. ↑ Самуэлсон, Памела (2012-08-29). "Тҳе Қуэст фор а Соунд Cонcептион оф Cопйригҳт'с Деривативе Wорк Ригҳт". Георгетоwн Лаw Жоурнал. ҳттпс://паперс.ссрн.cом/сол3/паперс.cфм?абстраcт_ид=2138479. Қаралди: 2025-11-11. Ҳосила асар]]
  8. ↑ 630 Ф.2д 905 (2д Cир, 1980), аваилабле ат ҳттп://www.алтлаw.орг/в1/cасес/551553 (Wайбаcк Мачине сайтида 12 Оcтобер 2008 санасида архивланган) анд ҳттп://cасес.жустиа.cом/ус-cоурт-оф-аппеалс/Ф2/630/905/238194/
  9. ↑ 536 Ф.2д 486 (2д Cир.) (эн банc), аваилабле ат ҳттп://www.алтлаw.орг/в1/cасес/554959 (Wайбаcк Мачине сайтида 21 Деcембер 2008 санасида архивланган) анд „CоолCопйригҳт | Чаптер 3 | Л. Батлин & Сон, Инc в. Снйдер“. 2008-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 15-ноябр.
  10. ↑ Снйдер, 536 Ф.2д ат 488.
  11. ↑ Фор а висуал cомпарисон, сеэ ҳттп://cоолcопйригҳт.cом/cонтенц/чаптер-2/л-батлин-сон-в-снйдер

Адабиётлар

  • Беллефондс, Хавиэр Линант де, Дроиц д'аутеур эт Дроиц Воисинс, Даллоз, Парис, 2002

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hosila_asar" dan olindi