Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Hosilani hisoblash

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

ҲОСИЛАНИ ҲИСОБЛАСҲ ҚОИДАЛАРИ

1. Икки функсия йиғиндиси, айирмаси, кўпайтмаси ва нисбатининг ҳосиласи. Айтайлик ф (х) ва г (х) функсиялари (а, б)⊂{\дисплайстйле \субсет} Р да

берилган бўлиб, х0{\дисплайстйле х_0}∈{\дисплайстйле \ин}(а, б) нуқтада ф′(х0){\дисплайстйле ф'(х_0)} ва г′(х0){\дисплайстйле г'(х_0)} ҳосилаларга эга бўлсин.

Ҳосила таърифига кўра

лимн→∞⁡{\дисплайстйле \лим_{н \то \инфтй}}ф(х)−ф(х0)х−х0=ф′(х0){\дисплайстйле {ф(х)-ф(х_0)\овер х-х_0}=ф'(х_0)}, (1)


лимн→∞⁡{\дисплайстйле \лим_{н \то \инфтй}} г(х)−г(х0)х−х0=г′(х0){\дисплайстйле {г(х)-г(х_0) \овер х-х_0}=г'(х_0)} (2)

бўлади.

1) ф(х)±г(х){\дисплайстйле ф(х)\пм г(х)} функсия х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ҳосилага эга бўлиб,

(ф(х)±г(х))х′=ф′(х0)±г′(х0){\дисплайстйле (ф(х)\пм г(х))'_х=ф' (х_0)\пм г'(х_0)}

(ф(х)±г(х))х′=ф′(х0)±г′(х0){\дисплайстйле (ф(х)\пм г(х))'_х=ф' (х_0)\пм г'(х_0)}

бўлади.

Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглелефт): {\дисплайстйле \блаcктрианглелефт Ф(х)=ф(х)\пм г(х)} деб топамиз:

Ф(х)−Ф(х0)х−х0=ф(х)−ф(х0)х−х0±г(х)−г(х0)х−х0.{\дисплайстйле {Ф(х)-Ф(х_0) \овер х-х_0}={ф(х)-ф(х_0) \овер х-х_0}\пм {г(х)-г(х_0)\овер х-х_0}.}


Бу тенгликда х→х0{\дисплайстйле х\ригҳтарроw х_0} да лимитга ўтиб, юқоридаги муносабатларни эътиборга олсак. Унда


лимн→х0⁡Ф(х)−Ф(х0)х−х0=лимн→х0⁡=ф(х)+ф(х0)х−х0±{\дисплайстйле \лим_{н \то х_0}{Ф(х)-Ф(х_0) \овер х-х_0}=\лим_{н \то х_0}={ф(х)+ф(х_0) \овер х-х_0}\пм}


±лимн→х0⁡г(х)−г(х0)х−х0=ф′(х0)±г′(х0){\дисплайстйле \пм\лим_{н \то х_0}{г(х)-г(х_0) \овер х-х_0} =ф'(х_0)\пм г'(х_0)}


бўлиши келиб чиқади. Демак,


Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглеригҳт): {\дисплайстйле Ф'(х_0)=(ф(х)\пм г(х))'_х=ф'(х_0)\пм г'(х_0).\блаcктрианглеригҳт}


2) ф(х)⋅г(х){\дисплайстйле ф(х)\cдот г(х)} функсия х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ҳосилага эга бўлиб,


(ф(х)⋅г(х))х′=ф′(х0)⋅г(х0)±ф(х0)⋅г′(х0){\дисплайстйле (ф(х)\cдот г(х))'_х=ф'(х_0)\cдот г(х_0)\пм ф(х_0)\cдот г'(х_0)}


бўлади.


Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглелефт): {\дисплайстйле \блаcктрианглелефт} Ф(х)=ф(х)⋅г(х){\дисплайстйле (х)=ф(х)\cдот г(х)} деб


Ф′(х)−Ф(х0)х−х0{\дисплайстйле {Ф'(х)-Ф(х_0) \овер х-х_0}}

нисбатини қуйидагича


Ф(х)−Ф(х0)х−х0=ф(х)−ф(х0)х−х0⋅г(х0)+г(х)−г(х0)х−х0⋅ф(х){\дисплайстйле {Ф(х)-Ф(х_0)\овер х-х_0}={ф(х)-ф(х_0) \овер х-х_0}\cдот г(х_0)+{г(х)-г(х_0) \овер х-х_0}\cдот ф(х)}


ёзиб оламиз. Сўнг х⟶х0{\дисплайстйле х\лонгригҳтарроw х_0} да лимитга ўтиб топамиз.


лимн→х0⁡Ф(х)−Ф(х0)х−х0=г(х0)⋅лимн→х0⁡ф(х)−ф(х0)х−х0+лимн→х0⁡г(х)−г(х0)х−х0⋅ф(х)={\дисплайстйле \лим_{н \то х_0}{Ф(х)-Ф(х_0) \овер х-х_0}=г(х_0)\cдот \лим_{н \то х_0}{ф(х)-ф(х_0) \овер х-х_0}+\лим_{н \то х_0}{г(х)-г(х_0) \овер х-х_0}\cдот ф(х)=}


=ф′(х0)⋅г(х0)+ф(х0)⋅г′(х0).{\дисплайстйле =ф'(х_0)\cдот г(х_0)+ф(х_0)\cдот г'(х_0).}


Демак,


Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглеригҳт): {\дисплайстйле Ф'(х_0)=(ф(х)\cдот г(х))'_{х0}=ф'(х_0)\cдот г(х_0)+ ф(х_0)\cдот г'(х_0) \блаcктрианглеригҳт}


3) ф(х)г(х){\дисплайстйле {ф(х) \овер г(х)}} функсия (г(х0)≠0){\дисплайстйле (г(х_0)\неқ0)} х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ҳо силага эга бўлиб,


(ф(х)г(х))х0′=ф′(х0)⋅г(х0)−ф(х0)⋅г′(х0)г2(х0){\дисплайстйле \биггл({ф(х) \овер г(х)}\биггр)'_{х0}={ф'(х_0)\cдот г(х_0)-ф(х_0)\cдот г'(х_0) \овер г^2(х_0)}}


бўлади.


Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглелефт): {\дисплайстйле \блаcктрианглелефт} Модомики, г(х0)≠0{\дисплайстйле г(х_0)\неқ0} экан, унда х0{\дисплайстйле х_0} нуқтанинг бирор атрофидаги х{\дисплайстйле х} ларда г(х)≠0{\дисплайстйле г(х)\неқ0} бўлади.

СҲуни этиборга олиб топамиз:


<матҳ хмлнс="ҳттп://www.w3.орг/1998/Матҳ/МатҳМЛ" алттехт="{\дисплайстйле {{ф(х) \овер г(х)}f(x_0) \over g(x_0)} \over x-x_0}={f(x)\cdot g(x_0)-f(x_0)\cdot g(x_0)+f(x_0)\cdot g(x_0)-f(x_0)\cdot g(x) \over g(x)\cdot g(x_0)\cdot (x-x_0)}=}">f(x)g(x)−f(x0)g(x0)x−x0=f(x)⋅g(x0)−f(x0)⋅g(x0)+f(x0)⋅g(x0)−f(x0)⋅g(x)g(x)⋅g(x0)⋅(x−x0)={\displaystyle {{f(x) \over g(x){ф(х_0) \овер г(х_0)} \овер х-х_0}={ф(х)\cдот г(х_0)-ф(х_0)\cдот г(х_0)+ф(х_0)\cдот г(х_0)-ф(х_0)\cдот г(х) \овер г(х)\cдот г(х_0)\cдот (х-х_0)}=}


Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cентердот): {\дисплайстйле ={1 \овер г(х)\cдот г(х_0)}\лефт [ \фраc{ф(х)-ф(х_0)}{х-х_0}\cентердот г(х_0)-ф(х_0)\cдот \фраc{г(х)-г(х_0)}{х-х_0} \ригҳт ].}


Бу тенгликда х⟶х0{\дисплайстйле х\лонгригҳтарроw х_0} да лимитга ўтиб, Ушбу


(ф(х)г(х))х0′=ф′(х0)⋅г(х0)−ф(х0)⋅г′(х0)г2(х0){\дисплайстйле \лефт ( \фраc{ф(х)}{г(х)} \ригҳт )'_{х0}={ф'(х_0)\cдот г(х_0)-ф(х_0)\cдот г'(х_0) \овер г^2(х_0)}}


тенгликка келамиз.Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглеригҳт): {\дисплайстйле \блаcктрианглеригҳт}

1-натижа. Агар ф(х){\дисплайстйле ф(х)} функсия х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ф′(х0){\дисплайстйле ф'(х_0)} ҳосилага эга бўлса, c⋅ф(х){\дисплайстйле c\cдот ф(х)} функсия (c=cонст){\дисплайстйле ( c=cонст)} х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ҳосилага эга бўлиб,


(c⋅ф(х))х0′=c⋅ф′(х0){\дисплайстйле (c\cдот ф(х))'_{х0}=c\cдот ф'(х_0)}


бўлади, яъни ўзгармас сонни ҳосила ишорасидан ташқарига чиқариш мумкин.

2-натижа. Агар ф1(х),ф2(х),...,фн(х){\дисплайстйле ф_1(х), ф_2(х),...,ф_н(х)} функсиялар х0{\дисплайстйле х_0} нуқтада ҳосилаларга эга бўлиб, c1,c2,...,cн{\дисплайстйле c_1, c_2, ...,c_н} ўзгармас сонлар бўлса

у ҳолда

(c1ф1(х)+c2ф2(х)+...+cнфн(х)х0′=c1ф1′(х0)+c2ф2′(х0)+...+cнфн′(х0){\дисплайстйле (c_1ф_1(х)+c_2ф_2(х)+...+c_нф_н(х)'_{х0}=c_1ф_1'(х_0)+c_2ф_2'(х_0)+...+c_нф_н'(х_0)}

бўлади.

Мураккаб функсиянинг ҳосиласи

20{\дисплайстйле 2^0}. Мураккаб функсиянинг ҳосиласи. Фараз қилайлик, й=ф(х){\дисплайстйле й=ф(х)} функсия Х⊂Р{\дисплайстйле Х\субсет Р} тўпламда, г(й){\дисплайстйле г(й)} функсия {ф(х)|х∈Р}{\дисплайстйле {\{ф(х)|х\ин Р\}}} тўпламда

берилган бўлиб, х0∈Х{\дисплайстйле х_0\ин Х} нуқтада ф′(х0){\дисплайстйле ф'(х_0)} ҳосилага, й0∈{ф(х)|х∈Х}{\дисплайстйле й_0\ин \{ф(х)|х\ин Х\}} нуқтада (й0=ф(х0)){\дисплайстйле (й_0=ф(х_0))} г′(й0){\дисплайстйле г'(й_0)} ҳосилага эга бўлсин. У ҳолда

г(ф(х)){\дисплайстйле г(ф (х))} мураккаб функсия хо{\дисплайстйле х_о} ҳосилага эга бўлиб,


(г(ф(х)))х0′=г′(ф(х0))⋅ф′(х0){\дисплайстйле (г(ф(х)))'_{х0}=г'(ф(х_0))\cдот ф'(х_0)}

бўлади.

Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглелефт): {\дисплайстйле \блаcктрианглелефт г(й)} функсиянинг й0{\дисплайстйле й_0} нуқтада г′(й0){\дисплайстйле г'(й_0)} ҳосилага эга бўлганлигидан


г(й)−г(й0)=г′(й0)⋅(й−й0)+α⋅(й−й0){\дисплайстйле г(й)-г(й_0)=г'(й_0)\cдот (й-й_0)+\алпҳа\cдот(й-й_0)}

бўлиши келиб чиқади. Бунда


й=ф(х),й0=ф(х0){\дисплайстйле й=ф(х), й_0=ф(х_0)} ва й⟶й0{\дисплайстйле й\лонгригҳтарроw й_0} да α⟶0{\дисплайстйле \алпҳа\лонгригҳтарроw 0} .

Кейинги тенгликнинг хар икки томонини х−х0{\дисплайстйле х-х_0} га бо'либ топамиз;

г(ф(х))−г(х0))х−х0=г′(ф(х0))⋅ф(х)−ф(х0)х−х0+аф(х)−ф(х0)х−х0{\дисплайстйле {г(ф(х))-г(х_0)) \овер х-х_0}=г'(ф(х_0))\cдот{ф(х)-ф(х_0) \овер х-х_0}+а{ф(х)-ф(х_0) \овер х-х_0}}

Бундан х−х0{\дисплайстйле х-х_0} да лимитга о'тиб,

(г(ф(х)))х0′=г′(ф(х0))⋅ф′(х0){\дисплайстйле (г(ф(х)))'_{х0}=г'(ф(х_0))\cдот ф'(х_0)}

тенгликга келамизФаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \блаcктрианглеригҳт): {\дисплайстйле \блаcктрианглеригҳт}

ҲОСИЛАЛАР ЖАДВАЛИ

Қуйидаги содда функсияларнинг ҳосилаларини ифодаловчи формулаларни келтирамиз

  1. (C)′,C=cонст.{\дисплайстйле (C)', C=cонст.}
  2. (ха)′=а⋅ха−1,{\дисплайстйле (х_а)'=а\cдот х^{а-1},} а∈Р,х>0{\дисплайстйле а\ин Р, х>0} (хн)′=нхн−1{\дисплайстйле (х^н)' =нх^{н-1}} н∈Н,х∈Р{\дисплайстйле н\ин Н, х\ин Р}
  3. (ах)=ахлна,а>0,а≠1,х∈Р{\дисплайстйле (а^х)=а^х лна, а>0, а\неқ 1, х\ин Р} (эх)′=эх,х∈Р{\дисплайстйле (э^х)'=э^х , х\ин Р}
  4. (логах)′=1хлна,{\дисплайстйле (лог_а х)' ={1 \овер х лн а},} а>0,а≠1,х≠0{\дисплайстйле а>0, а\неқ1, х\неқ0} (лога|х|)′=1хлна{\дисплайстйле (лог_а \лефт\верт х \ригҳт\верт)' ={1\овер хлн а}} а>0,а≠1,х≠0.{\дисплайстйле а>0, а\неқ 1, х\неқ 0.} (лнх)′=1х{\дисплайстйле (лн х)' ={1\овер х}} х>0.{\дисплайстйле х>0.} (лн|х|)′=1х{\дисплайстйле (лн\лефт\верт х \ригҳт\верт)' ={1 \овер х}} х≠0{\дисплайстйле х\неқ 0}
  5. (синх)′=cосх{\дисплайстйле (син х)' =cос х} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}
  6. (cосх)′=−синх,{\дисплайстйле (cос х)' =-син х,} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}.
  7. (тгх)′=1cос2х,{\дисплайстйле (тгх)' ={1 \овер cос^2х},} х≠π2{\дисплайстйле х\неқ {\пи \овер 2}} н∈Р{\дисплайстйле н\ин Р}
  8. <матҳ хмлнс="ҳттп://www.w3.орг/1998/Матҳ/МатҳМЛ" алттехт="{\дисплайстйле (cтг х)' -{1 \овер син^2х}}">(cтгх)′−1син2х{\дисплайстйле (cтг х)' -{1 \овер син^2х}} х≠нπ{\дисплайстйле х\неқ н\пи} н∈Р{\дисплайстйле н\ин Р}
  9. (арcсин⁡х)′=1⁡\сқрт{1-х^2}⁡{\дисплайстйле (\арcсин х)' ={\операторнаме{1}\!\овер\операторнаме{\сқрт{1-х^2}}\!}}, |х|<1{\дисплайстйле \лефт\верт х \ригҳт\верт<1}
  10. (арccос⁡х)′=−11−х2{\дисплайстйле (\арccос х)' =-{1 \овер \сқрт{1-х^2}}}, |х|<1{\дисплайстйле \лефт\верт х \ригҳт\верт<1}
  11. (арcтан⁡х)′=11+х2,{\дисплайстйле (\арcтан х)' ={1 \овер \сқрт{1+х^2}},} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}
  12. (арccот⁡)′=−11+х2{\дисплайстйле (\арccот)' =-{1\овер \сқрт{1+х_2}}} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}
  13. (сҳх)′=cҳх,{\дисплайстйле (шх)' =чх,} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}
  14. (cҳх)′=сҳх,{\дисплайстйле (чх)' =шх,} х∈Р{\дисплайстйле х\ин Р}
  15. (тҳх)′=1cҳ2х,{\дисплайстйле (тҳх)' ={1\овер ч^2 х},} х∈Р{\дисплайстйле х \ин Р}
  16. (cтҳх)′=−1сҳ2х,{\дисплайстйле (cтҳх)' =-{1\овер ш^2 х},} х≠0{\дисплайстйле х\неқ 0}

МАНБАЛАР


{Худойберганов_Г_ва_бошқалар_Математик_анализдан_маърузалар_1 тўплами} дан олинди