Hox genlari
Ҳох генлари (гомеобокс генларининг бир қисми) — бу ҳайвонлар эмбрионининг бош-дум ўқи бўйлаб тана тузилиши ҳудудларини белгилаб берувчи ўзаро боғлиқ генлар гуруҳи. Ҳох оқсиллари жойлашув хусусиятларини кодлайди ва белгилайди, бу эса тананинг керакли қисмларида тўғри тузилмалар шаклланишини таъминлайди. Масалан, ҳашаротлардаги Ҳох генлари муайян сегментда қайси аъзолар (масалан, мева пашшаларида оёқлар, мўйловлар ва қанотлар) шаклланишини белгилайди. Умуртқалиларда эса улар шаклланадиган умуртқаларнинг тури ва кўринишини белгилаб беради. Сегментлашган ҳайвонларда Ҳох оқсиллари сегментар ёки позицион ўзига хосликни беради, бироқ сегментларнинг ўзини ҳосил қилмайди.
Кирпикли личинкаларда Ҳох генлари устида ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, улар фақат келажакдаги вояга етган тўқималарда намоён бўлади. Босқичма-босқич метаморфозга эга личинкаларда Ҳох генлари личинка танасининг тўқималарида, одатда метаморфоздан кейин ҳам сақланиб қоладиган тана соҳасида фаоллашади. Тўлиқ метаморфозга эга личинкаларда эса Ҳох генлари асосан ёш куртакларда намоён бўлади ва вақтинчалик личинка тўқималарида мавжуд бўлмайди. Счизоcардиум cалифорниcум (яримхордалилар тури) ва Немертеанинг пилидиум личинкаларида Ҳох генлари умуман намоён бўлмайди[1][2].
Ҳох генларини спектакл режиссорига ўхшатиш мумкин: режиссор актёрлар қайси саҳнани ижро этиши кераклигини белгилайди. Агар режиссор саҳналар тартибини адаштириб юборса, бутун спектакл нотўғри тартибда намойиш этилади. Худди шунингдек, Ҳох генларидаги мутациялар тана қисмлари ва аъзоларнинг тана бўйлаб нотўғри жойларда шаклланишига олиб келиши мумкин. Режиссор каби, Ҳох генларининг ўзи спектаклда рол ўйнамайди ёки аъзоларнинг бевосита шаклланишида қатнашмайди.
Ҳар бир Ҳох генининг оқсил маҳсулоти транскрипсия омили ҳисобланади. Ҳар бир Ҳох гени гомеобокс деб номланувчи, яхши сақланиб қолган ДНК кетма-кетлигини ўз ичига олади (аслида „Ҳох“ атамаси айнан шу сўзнинг қисқартмасидан келиб чиққан). Бироқ, ҳозирги кунда „Ҳох“ атамаси „гомеобокс“ тушунчаси билан эквивалент эмас, чунки гомеобокс кетма-кетлигига эга бўлган ягона генлар фақат Ҳох генлари эмас; масалан, одамларда 200 дан ортиқ гомеобокс генлари мавжуд бўлиб, уларнинг фақат 39 таси Ҳох генларидир[3][4]. Шундай қилиб, Ҳох генлари гомеобокс транскрипсия омиллари генларининг бир қисмидир. Кўпгина ҳайвонларда Ҳох генларининг хромосомадаги тартиби ривожланаётган организмнинг олдинги-орқа ўқи бўйлаб уларнинг экспрессия тартиби билан бир хил[5][6]. Бу ҳодиса коллинеарлик деб аталади. Ҳох гени маҳсулотларининг тананинг нотўғри қисмида ишлаб чиқарилиши метаплазия билан боғлиқ ва онкологик касалликларга мойиллик яратади. Масалан, Барретт қизилўнгачи Ҳох кодланишининг ўзгариши натижасида юзага келади ва қизилўнгач саратонининг даракчиси ҳисобланади[7].
Ҳох оқсилларининг синтези
Ҳох генларининг маҳсулотлари Ҳох оқсилларидир. Ушбу оқсиллар транскрипсия омилларининг бир тури бўлиб, улар ДНКдаги энхансерлар деб аталадиган махсус нуклеотид кетма-кетликлари билан боғланиш хусусиятига эга. Шу орқали улар юзлаб бошқа генларни ё фаоллаштиради (активатор), ёки уларнинг ишини тўхтатади (репрессор). Шуниси қизиқки, айнан бир хил Ҳох оқсили бир ген учун репрессор, бошқаси учун эса активатор вазифасини бажариши мумкин. Ҳох оқсилларининг ДНК билан боғланиш қобилияти оқсилдаги гомеодомен деб аталадиган қисм орқали таъминланади. Гомеодомен — бу 60 та аминокислотадан иборат ДНК билан боғланувчи домен бўлиб, у тегишли 180 жуфт асосли ДНК кетма-кетлиги (гомеобокс) томонидан кодланади. Ушбу аминокислоталар кетма-кетлиги „спирал-бурилиш-спирал“ мотифига букланади ва учинчи спирал ёрдамида барқарорлашади[8]. Ҳох оқсиллари кўпинча гомеобокс генларининг бутунлай бошқа турлари томонидан кодланадиган ПБC ва Меис оқсиллари каби кофакторлар билан ҳамкорликда ишлайди[9].
Ҳелих 1 Ҳелих 2 Ҳелих 3/4
______________ __________ _________________
РРРКРТАЙТРЙҚЛЛЕЛЕКЕФЛФНРЙЛТРРРРИЭЛАҲСЛНЛТЕРҲИКИWФҚНРРМКWККЕН
....|....|....|....|....|....|....|....|....|....|....|....|
10 20 30 40 50 60.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ "Ларвал Эволутион: И'лл Таил Ёу Латер…". Cуррент Биологй 27 (1): Р21–Р24. Жануарй 2017. дои:10.1016/ж.cуб.2016.10.057. ПМИД 28073016.
- ↑ "Ҳох гене эхпрессион дуринг девелопмент оф тҳе пҳоронид Пҳоронопсис ҳармери". ЭвоДево 11 (2). 10 Фебруарй 2020. дои:10.1186/с13227-020-0148-з. ПМИД 32064072. ПМC 7011278. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7011278.
- ↑ "Cлассифиcатион анд номенcлатуре оф алл ҳуман ҳомеобох генес". БМC Биологй 5. Оcтобер 2007. дои:10.1186/1741-7007-5-47. ПМИД 17963489. ПМC 2211742. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2211742.
- ↑ "Ҳомеодомаин протеинс: ан упдате". Чромосома 125 (3): 497–521. Жуне 2016. дои:10.1007/с00412-015-0543-8. ПМИД 26464018. ПМC 4901127. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4901127.
- ↑ "Модулатинг Ҳох гене фунcтионс дуринг анимал бодй паттернинг". Натуре Ревиэwс. Генетиcс 6 (12): 893–904. Деcембер 2005. дои:10.1038/нрг1726. ПМИД 16341070.
- ↑ "Ҳомеотиc генес анд тҳе эволутион оф артҳроподс анд чордатес". Натуре 376 (6540): 479–485. Аугуст 1995. дои:10.1038/376479а0. ПМИД 7637779. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1995-08-10_376_6540/паге/478.
- ↑ "ҲОХА13 ин этиологй анд онcогениc потентиал оф Барретт'с эсопҳагус". Натуре Cоммуниcатионс 12 (1). Жуне 2021. дои:10.1038/с41467-021-23641-8. ПМИД 34099670. ПМC 8184780. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8184780.
- ↑ „Ҳелих 1, Ҳелих 2, Ҳелих 3/4“. cсб.ки.се. Департмент оф Биосcиэнcес анд Нутритион, Каролинска Институте. 2011-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-март.
- ↑ "Тҳе ТАЛЕ фаcе оф Ҳох протеинс ин анимал эволутион". Фронтиэрс ин Генетиcс 6: 267. 2015. дои:10.3389/фгене.2015.00267. ПМИД 26347770. ПМC 4539518. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4539518.
Қўшимча ўқиш учун
- „Тҳе Фунcтион оф Ҳох Генес“, Девелопментал Биологй. Элсевиэр, 1998. ИСБН 978-1-55938-816-0.