Hujayra fiziologiyasi
Hujayra fiziologiyasi — bu hujayrani tirik saqlash uchun unda sodir bo'ladigan jarayonlarni o'rganadigan biologik soha. Fiziologiya atamasi tirik organizmdagi normal funksiyalarni anglatadi.[1] Hayvon hujayralari, o'simlik hujayralari va mikroorganizm hujayralari tuzilishi jihatidan farq qilsa-da, funksiyalari bo'yicha o'xshashliklarga ega.[2]
Umumiy xususiyatlar
Hujayralarning ikki turi mavjud: prokariotlar va eukariotlar. Prokariotlar birinchi bo'lib rivojlangan va alohida yadroga ega emas. Ularning mexanizmlari hujayra DNKsi va ba'zi organoidlarni o'rab turuvchi yadroga ega bo'lgan keyinchalik rivojlangan eukariotlarga qaraganda soddaroqdir.[3]
Prokariotlar
Prokariotlarda DNK nukleoid deb ataladigan sohada joylashgan bo'lib, u hujayraning boshqa qismlaridan membrana bilan ajratilmagan. Prokariotlarning ikkita domeni mavjud: bakteriyalar va arxeylar. Prokariotlar eukariotlarga qaraganda kamroq organoidlarga ega. Ikkalasida ham plazma membranalari va ribosomalar (oqsillarni sintez qiluvchi[oydinlashtirilsin] va sitoplazmada erkin suzuvchi tuzilmalar) mavjud. Prokariotlarning ikkita o'ziga xos xususiyati — bu fimbriyalar (hujayra yuzasidagi barmoqsimon o'simtalar) va xivchinlar (harakatlanishga yordam beruvchi ipsimon tuzilmalar).[2]
Eukariotlar
Eukariotlarda DNK saqlanadigan yadro mavjud. Ular odatda prokariotlardan kattaroq va ko'proq organoidlarni o'z ichiga oladi. Eukariotni prokariotdan ajratib turadigan yadro yadro qobig'i, yadrocha va xromatinni o'z ichiga oladi. Sitoplazmada endoplazmatik to'r (ET) membranalarni sintez qiladi[oydinlashtirilsin] va boshqa metabolik faoliyatni amalga oshiradi. Uning ikki turi mavjud: donador ET (ribosomali) va silliq ET (ribosomasiz). Golji majmuasi oqsillar kabi moddalarni ishlab chiqarish va tashish uchun mas'ul bo'lgan ko'plab membranali xaltachalardan iborat. Lizosomalar fagositoz orqali moddalarni parchalash uchun fermentlardan foydalanadigan tuzilmalar bo'lib, bu jarayon endositoz va ekzositozni o'z ichiga oladi. Mitoxondriyalarda hujayra nafas olishi kabi metabolik jarayonlar sodir bo'ladi. Sitoskelet hujayra tuzilishini ushlab turuvchi va uning harakatlanishiga yordam beruvchi tolalardan iborat.[2]
Fiziologik jarayonlar
Hujayralar moddalarni hujayra membranasi orqali turli usullar bilan tashishi mumkin. Ikkita asosiy yo'l — bu passiv transport va faol transport. Passiv transport to'g'ridan-to'g'ri bo'lib, hujayra energiyasini talab qilmaydi. U yuqoridan pastga konsentratsiya gradientini saqlaydigan hududga tayanadi. Faol transport o'z konsentratsiya gradientiga qarshi harakatlanadigan moddani tashish uchun adenozintrifosfat (ATF) dan foydalanadi.[4]
Oqsillar harakati
Hujayralarda oqsillarning harakatlanish yo'li ETda boshlanadi. Lipidlar va oqsillar ETda sintezlanadi[oydinlashtirilsin] va glikoproteinlarni hosil qilish uchun ularga uglevodlar qo'shiladi. Glikoproteinlar Golji majmuasida keyingi sintez jarayonidan o'tib[oydinlashtirilsin], glikolipidlarga aylanadi. Glikoproteinlar va glikolipidlar vezikulalarda plazmatik membranaga tashiladi. Hujayra sekretor oqsillarni chiqaradi, bu jarayon ekzositoz deb ataladi.[2]
Ionlar transporti
Ionlar hujayra membranalari orqali kanallar, nasoslar yoki tashuvchilar yordamida harakatlanadi. Kanallarda ular elektr signallarini hosil qilish uchun elektrokimyoviy gradient bo'ylab pastga harakatlanadilar. Nasoslar elektrokimyoviy gradientlarni saqlab turadi. Asosiy nasos turi bu Na/K nasosidir. U 3 ta natriy ionini hujayradan tashqariga va 2 ta kaliy ionini hujayra ichiga o'tkazadi. Jarayon bitta ATF molekulasini adenozindifosfat (ADF) va fosfatga[oydinlashtirilsin] aylantiradi. Tashuvchida ionlar elektr signallarini hosil qilish uchun birdan ortiq gradientdan foydalanadilar.[3]
Hayvon hujayralarida endositoz
Endositoz faol transportning bir shakli bo'lib, unda hujayra plazmatik membranadan foydalangan holda molekulalarni qabul qiladi va ularni vezikulalarga joylaydi.[2]:139–140
Fagositoz
Fagositozda hujayra plazmatik membranada joylashgan soxta oyoqlarning (psevdopodiyalar) kengayishi orqali zarrachalarni, shu jumladan oziq-ovqat zarrachalarini o'rab oladi. So'ngra soxta oyoqlar zarrachalarni oziq-ovqat vakuolasiga joylaydi. Gidrolitik fermentlarni o'z ichiga olgan lizosoma oziq-ovqat vakuolasi bilan qo'shiladi. Hazm qilish fermentlari sifatida ham tanilgan gidrolitik fermentlar oziq-ovqat vakuolasi ichidagi zarrachalarni hazm qiladi.[2]:139–140
Pinositoz
Pinositozda hujayra hujayradan tashqari suyuqlikni ("yutadi") plazmatik membrana suyuqlikni o'rab olganda hosil bo'ladigan vezikulalarga qabul qiladi. Hujayra ushbu jarayon orqali har qanday molekula yoki erigan moddani qabul qilishi mumkin.[2]:139–140
Retseptorli endositoz
Retseptorli endositoz pinositozning bir shakli bo'lib, unda hujayra o'ziga xos molekulalar yoki erigan moddalarni qabul qiladi. Retseptor joylariga ega bo'lgan oqsillar plazmatik membranada joylashgan bo'lib, o'ziga xos erigan moddalar bilan bog'lanadi. O'ziga xos erigan moddalarga birikkan retseptor oqsillari qoplangan chuqurchalarga kirib, vezikula hosil qiladi. Keyin vezikulalar o'ziga xos erigan moddalarga birikkan retseptorlarni o'rab olib, ularning molekulalarini chiqaradi. Retseptor oqsillari xuddi shu vezikula orqali plazmatik membranaga qaytariladi.[2]:139–140
Manbalar
- ↑ Betts, J. Gordon; Young, Kelly A.; Wise, James A.; Johnson, Eddie; Poe, Brandon „3.5 Cell Growth and Division“, . Anatomy and Physiology. OpenStax, April 25, 2013 — 20-bet. ISBN 978-1-938168-13-0. Qaraldi: 2019-yil 23-oktyabr (2020-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Urry, Lisa A.; Cain, Michael L.; Wasserman, Steven A.; Minorsky, Peter V.; Reece, Jane B.. Campbell Biology, Eleventh, New York: Pearson, 2017. ISBN 978-0134093413. OCLC 956379308.
- ↑ 3,0 3,1 Landowne, David. Cell Physiology, Lange Physiology Series. New York: McGraw-Hill, 2006. ISBN 978-0071464741. OCLC 70047489.
- ↑ Clark, Mary Ann; Choi, Jung; Douglas, Matthew. Biology, Second, OpenStax, March 28, 2018. ISBN 978-1-947172-51-7.
Tashqi havolalar
- Umumiy ma'lumot Jorjiya tibbiyot kolleji saytida (arxivlangan)