Ҳулсанпес скелетининг қайта тикланган тасвири

Ҳулсанпес („Хулсан оёғи“ деган маънони англатади) — тахминан 75—72 миллион йил аввал Мўғулистоннинг ҳозирги Барун Гоёт тизилмаси ҳудудида кеч бўр даврида яшаган ҳалсзкарапторин динозаврлари туркуми вакили. Топилма қолдиқлар 1970-йилда аниқланган ва 1982-йилда Халска Осмóлска томонидан расман тавсифланган. Ҳулсанпес базал дромеозаврлари — ҳалсзкарапториноиласининг кенжа аъзоси ҳисобланади.

Тарихи

Мия корпусининг ўнг қисм девори

Ҳулсанпеснинг биринчи қазилма қолдиқлари 1970-йилда Гоби чўлидаги Хулсан шаҳрида учинчи Полша-Мўғул экспедицияси пайтида топилган. Ўн икки йил ўтгач эса ўрганилган тур Ҳулсанпес перлеи номини олди ва 1982-йилда полшалик палеонтолог Ҳалсзка Осмóлска томонидан тасвирланди. Ҳулсанпес Барун Гоёт қатламининг қумтош босқичидан топилган. Ушбу тур асоси ЗПАЛ МгД-И/173 ҳолотипли фотоалбом намунаси билан боғлиқ бўлиб, тахминан, кеч Кампаниян даврига бориб тақалади (тахминан 72 миллион йил олдин). Ҳолотип-намуна бош чаноқнинг бир бўлагидан ва ўнг метатарсдан иборат бўлиб, улар иккинчи, учинчи ва тўртинчи метатарсал суяклар ва учта педал бўғимдан иборат бўлиб, кўринишидан вояга етмаган жонзотга тегишли эканлиги кўриниб турарди. Осмóлска мия корпусини ҳолотипда сақланган дей таъкидлайди, аммо бу элемент ҳали бирор марта ҳам тасвирланмаган. У метатарсус ва иккинчи бўғимларинг ғайриоддий морфологиясига асосланиб, Ҳулсанпес деиноничосаур таксонини ифодалаб беради, деган хулосага келди. Бироқ етарлича манба йўқлиги сабабли ушбу турни дромеозаврлар таксони сифатида шартли равишда таснифлашади. Этимологик нуқтаи назардан, Ҳулсанпеснинг умумий номи „Хулсан пес“ деб таржима қилинади ва Хулсан номли жойнинг лотинча номидан ва лотинча пēс „оёқ“ (Ҳулсан + пēс) маъносидан олинган. Муайян ном, перлеи, фахрий мўғул палеонтологи Алтангерел Перле шарафига номланган[1].

Тузилиши

Рассомлар Ҳулсанпесни қайта тиклашди.
Суяклар ўрганилиш жараёни

Ҳолотип намунаси жуда кичик, балоғатга этмаган тур вакилига тегишлилиги сабабли ушбу завр ҳақидаги мавжуд маълумотлар бироз чекланган. Тахминларга кўра, текстурали суяклар ҳаётнинг дастлабки босқичидан дарак бермоқда, эҳтимол ушбу ҳолотип эгаси тухумдан энди чиққан „жўжазавр“ бўлган бўлиши ҳам мумкин. Турнинг ўзи олдинги кўринишида ИИИ ва ИВ метатарсалларнинг алоқа соҳаси ва ИВ метатарсалнинг пастки учи патерал томонга проексияланганлиги билан ажралиб туриши мумкин[2].

Умуман олганда, сақланиб қолган ўнг метатарс нозик ва ихчам қисмдир. Учта асосий метатарсалнинг фақат биринчисида етарли маълумотлар мавжуд. Барча метатарсалларда суякларнинг юқори учи бироз эрозияланган. ИИ, ИИИ ва ИВ метатарсаллар узунлиги ўхшаш (3.4 см (34мм), 3.9 см (39мм) ва 3.6 см (36 мм) мос равишда). Учала метатарсалда ҳам педал бўғимлар мавжуд. Аммо фақат биттаси тўлиқ намунага эга. ИИИ метатарсалнинг биринчи бўғим суяги жуда эрозияланган, унинг пастки қисми кўп эмас, аммо анчагина қисми сақланиб қолган[3][4].

Қисман мия чаноғи кичик элемент бўлиб, атиги 1 см (10мм) ўлчамга эга. Умуман олганда, ҳулсанпеснинг тана тузилиш морфологияси жуда мураккаб ва тартибсиз шаклга эга. Бошқа манирапторалар билан таққослаганда, сақланиб қолган қисмни мия корпусидаги опистотик суякларнинг ўнг ички томони сифатида ҳисоблаш мумкин[5].

Таснифлаш

ИИ метатарсалнинг биринчи ва иккинчи тузилмалари.

Илк маротаба 1982-йилда тасвирланганида, Осмóлска Ҳулсанпесни Дремеозаврлар туркумидаги динозавр дея эълон қилади. Осмолсканинг сўзларига кўра, намунанинг бир нечта хусусиятлари ҳақиқий қушлар таксони бўлиш учун жуда „ибтидоий“ эди. У бунга мисол сифатида метатарсаллар орасида бирлашиш йўқлигини келтиради. Аммо бу қисман шахснинг ёшлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин, дея қўшимча қили ҳам ўтади[6]. Унинг балоғатга етмагандаги кўриниши Велоcирапторминиатюрасини эслатади. Ундаги бу хусусиятлар плесиоморф ҳисобланади. Дремеозаврлар билан бир қаторда, бошқа, қушларга алоқаси бўлмаганманирапторлар турига тегишли бўлиши ҳам мумкинлиги олимлар томонидан эътироф этилади[7]. 2004-йилда дремеозарвлар бўйича олимлар Ҳулсанпесни дромеозавр вакили сифатида қайта тиклашади (Синовенатор учун кодлаш хатоси туфайли)[8]. Бироқ 2013-йилда Агнолин ва Новас уни Авераптора инcертаэ седисга дея ҳисоблай бошлашади. Улар Авераптора инcертаэ седис билан Ҳулсанпеснинг бўғим суяклари бир бирига жуда ўхшаш деган фикрга таянишган.Кейинчалик ушбу баёнот нотўғри эканлиги исботланади[9].

Биологиядаги ўрни

Ҳулсанпес турмуш тарзининг турли жиҳатлари қайта ўрганилиб, ҳалсзкарапторин таксони сифатида қайта таснифланади. Ҳулсанпес замонавий арратумшуқ қушлар ёки сув қушлариникига ўхшаш турмуш тарзига эга бўлган ҳамда кўп вақтини сув муҳитида (масалан, дарёлар) олд ва орқа оёқларда сузиш билан ўтказган. Аммо барча динозаврлар сингари, улар кўпайиш учун қуруқликка чиқишган ва ердаги уяларига тухум қўйишган[10]. Бироқ, Ҳулсанпес кўпроқ субкурсориал ҳаёт тарзи учун мослашувни ўз ичига олган ҳолотип метатарсусига асосланган ҳолда кўпроқ ер юзида ҳаёт кечирган бўлиши мумкин[11].

Экологиядаги ўрни

Ҳолотип намунаси Барун Гоёт қатламидан топилган. Ушбу суяклар тахминан 72—75 миллион йил аввал кеч бўр даврининг ўрта қисми, Кампаниян, босқичига тўғри келади. Мавжуд топилмаларнинг аксарияти сув ҳавзалари бўлган йирик дарёлар ва қумтепага ўхшаш релефлар топилган. Бу ерда Ҳулсанпес Багаcератопс, Гобиптерйх, Парвикурсор, Саичаниа, Тарчиа ва Тйлосефале каби турли динозаврлар билан бирга яшаган[12][13].

Манбалар

  1. ↑ Осмóлска, Ҳ. (1982). „Ҳулсанпес перлеи н.г. н.сп. (Деинонйчосауриа, Саурисчиа, Диносауриа) фром тҳе Уппер Cретаcеоус Барун Гоёт Форматион оф Монголиа“. Неуэс Жаҳрбуч фüр Геологиэ унд Палäонтологиэ, Монацҳефте. 1982-жилд, № 7. 440–448-бет.
  2. ↑ Cау, А.; Мадзиа, Д. (2018). „Редесcриптион анд аффинитиэс оф Ҳулсанпес перлеи (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Монголиа“. ПеэрЖ. 6-жилд. э4868-бет. дои:10.7717/пеэрж.4868. ПМC 5978397. ПМИД 29868277.
  3. ↑ Осмóлска, Ҳ. (1982). „Ҳулсанпес перлеи н.г. н.сп. (Деинонйчосауриа, Саурисчиа, Диносауриа) фром тҳе Уппер Cретаcеоус Барун Гоёт Форматион оф Монголиа“. Неуэс Жаҳрбуч фüр Геологиэ унд Палäонтологиэ, Монацҳефте. 1982-жилд, № 7. 440–448-бет.
  4. ↑ Cау, А.; Мадзиа, Д. (2018). „Редесcриптион анд аффинитиэс оф Ҳулсанпес перлеи (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Монголиа“. ПеэрЖ. 6-жилд. э4868-бет. дои:10.7717/пеэрж.4868. ПМC 5978397. ПМИД 29868277.
  5. ↑ Cау, А.; Мадзиа, Д. (2018). „Редесcриптион анд аффинитиэс оф Ҳулсанпес перлеи (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Монголиа“. ПеэрЖ. 6-жилд. э4868-бет. дои:10.7717/пеэрж.4868. ПМC 5978397. ПМИД 29868277.
  6. ↑ Осмóлска, Ҳ. (1982). „Ҳулсанпес перлеи н.г. н.сп. (Деинонйчосауриа, Саурисчиа, Диносауриа) фром тҳе Уппер Cретаcеоус Барун Гоёт Форматион оф Монголиа“. Неуэс Жаҳрбуч фüр Геологиэ унд Палäонтологиэ, Монацҳефте. 1982-жилд, № 7. 440–448-бет.
  7. ↑ Cурриэ, П. Ж. „Тҳероподс фром тҳе Cретаcеоус оф Монголиа“, . Тҳе Аге оф Диносаурс ин Руссиа анд Монголиа Бентон: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2000 — 434–455-бет. ИСБН 052154582Х (2006-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган). 
  8. ↑ Сентер, П.; Барсболд, Р.; Бритт, Б. Б; Бурнҳам, Д. А. (2004). „Сйстематиcс анд эволутион оф Дромаэосауридаэ (Диносауриа, Тҳеропода)“. Буллетин оф Гунма Натурал Ҳисторй Мусеум. 8-жилд. 1–20-бет.
  9. ↑ Cау, А.; Мадзиа, Д. (2018). „Редесcриптион анд аффинитиэс оф Ҳулсанпес перлеи (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Монголиа“. ПеэрЖ. 6-жилд. э4868-бет. дои:10.7717/пеэрж.4868. ПМC 5978397. ПМИД 29868277.
  10. ↑ Cау, А. (2020). „Тҳе бодй план оф Ҳалсзкараптор эсcуиллиэи (Диносауриа, Тҳеропода) ис нот а транситионал форм алонг тҳе эволутион оф дромаэосаурид ҳйперcарниворй“. ПеэрЖ. 8-жилд. э8672-бет. дои:10.7717/пеэрж.8672. ПМC 7047864. ПМИД 32140312.
  11. ↑ Cау, А.; Мадзиа, Д. (2018). „Редесcриптион анд аффинитиэс оф Ҳулсанпес перлеи (Диносауриа, Тҳеропода) фром тҳе Уппер Cретаcеоус оф Монголиа“. ПеэрЖ. 6-жилд. э4868-бет. дои:10.7717/пеэрж.4868. ПМC 5978397. ПМИД 29868277.
  12. ↑ Фанти, Ф.; Cантелли, Л.; Ангелиcола, Л. (2018). „Ҳигҳ-ресолутион мапс оф Кҳулсан анд Немегт лоcалитиэс (Немегт Басин, соутҳерн Монголиа): Стратиграпҳиc имплиcатионс“. Палаэогеограпҳй, Палаэоcлиматологй, Палаэоэcологй. 494-жилд. 14–28-бет. Бибcоде:2018ППП...494...14Ф. дои:10.1016/ж.палаэо.2017.10.015.
  13. ↑ Эбертҳ, Д. А. (2018). „Стратиграпҳй анд палеоэнвиронментал эволутион оф тҳе диносаур-рич Баруунгоёт-Немегт суccессион (Уппер Cретаcеоус), Немегт Басин, соутҳерн Монголиа“. Палаэогеограпҳй, Палаэоcлиматологй, Палаэоэcологй. 494-жилд. 29–50-бет. Бибcоде:2018ППП...494...29Э. дои:10.1016/ж.палаэо.2017.11.018.