Huma xotun
Ҳума хатун (1449-йилда Бурсада вафот этган) — Усмонли Султони Мурод ИИ нинг канизи, Султон Меҳмед ИИ нинг онаси.
| Ҳума хотун | |
|---|---|
| Вафоти |
1449-йил Бурса, Усмонли империяси |
| Турмуш ўртоғи | Мурад ИИ |
| Болалари | Меҳмед ИИ |
Келиб чиқиши
Ҳуманинг келиб чиқиши ҳақида ишончли маълумотлар йўқ. Франс Бабингер шундай ёзади: "Ҳуманинг келиб чиқишини аниқлаб бўлмаслиги мутлақдир… бу унинг аслзода турк аёли эмаслигини ва, эҳтимол, қул бўлганлигини исботлайди. Акс ҳолда, замонавий ҳужжатларда у ҳақида камида битта ёзув бўлиши керак эди. Бабингернинг фикри, биринчи навбатда, Усмонли ҳукмдорларининг турк, Византия ва славян зодагон оилалари аёллари билан никоҳлари Усмонли манбаларида ёритилганлигига таянади; агар бу содир бўлмаса, у ҳолда аёл ҳарамга қул сифатида кирган оддий канизак эди. Бабингернинг хабар беришича, унинг исми аталиши мумкин бўлган замонавий Хум ҳужжатлари сақланиб қолмаган: барча ҳужжатларда у фақат хатун унвони билан аталади ва ҳатто Хумнинг Бурсадаги дафн маросими Хатуния деб аталади; ҳатто ҳужжатларда Хотун ибн Абдуллоҳнинг „Абдулланинг қизи, хоним“ варианти ҳам бор, бу ҳам келиб чиқиши мусулмон бўлмаганлигини тасдиқлайди. Ҳума номи (форс афсоналаридан „жаннат қуши“) кейинчалик тадқиқотчилар томонидан Меҳмед ИИ нинг онасига берилган. Бабингернинг фикрича, Меҳмед ИИ нинг энагаси Ҳунди хатун Ҳуманинг келиб чиқиши ҳақида билиши мумкин эди, лекин у бу маълумотни ҳеч кимга ошкор қилмади[1]. Бабингернинг қайд этишича, Султон Мурод ИИ Меҳмеднинг тўнғич ўғиллари Аҳмед ва Алауддин Алини афзал кўрган, бироқ уларнинг 1437 ва 1442/1443-йилларда тўсатдан вафот этиши сабабли Меҳмеднинг вориси деб аталган; Бабингернинг фикрича, Мурод ИИ нинг ўз ўғлига бу ёқмаслигига унинг онаси, хорижлик насроний канизак сабаб бўлиши мумкин. Хит Лоури Ҳума юнон ёки славян келиб чиқиши қул бўлган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Византия манбаларида Ҳуманинг чет эл келиб чиқиши ҳақида ҳам сўз боради. Анри Матё ўзининг „Турклар ва бошқа халқлар“ китобида шундай ёзади: "Фотиҳнинг онаси Стелла [Эстелла исмли италян бўлиб, бу қиз етти ёшида жазоирлик қароқчилар томонидан ўғирлаб кетилган ва ҳарамга жўнатилган канизаклар қаторида эди. У Муроднинг хотини ва онаси раҳбарлигида таълим олган ва унинг шарофати билан италян тилини ўрганган биринчи юксак интеллектуал шаҳзода Меҳмеднинг онаси бўлади Сакаўғлу ҳам, Бабингер ҳам бу воқеани ишончсиз деб ҳисоблайди. Сакаўғли нуқтаи назаридан у Маҳмуд ИИ нинг онаси Накшидил Султоннинг келиб чиқиши ҳақидаги кейинги ҳикояга ҳам ҳаддан ташқари ўхшайди; аммо, бу тадқиқотчи Ҳума, албатта, қароқчилар томонидан ўғирлаб кетилган бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди. Бабингер ХВИ асрда пайдо бўлган яна бир афсонани рад этади, Ҳума франсуз маликаси бўлган деган фикрни[2].
Биография
Меҳмед ИИ нинг онаси ҳаёти ҳақида жуда кам нарса маълум. Ҳума тахминан 1432-йилгача ҳарамга кирган, бунга сабаб қилиб бўлажак Султон Меҳмед ИИ нинг туғилганини сабаб қилиб кўрсатишади. Шу билан бирга Сакаўғлининг ёзишича, Меҳмед ИИ нинг туғилган санаси мунозарали бўлгани учун онасининг исми ҳам мунозарали. Марҳум Византия тарихчиси Михаил Критовул „Меҳмед тахтга ўтирганида 28 ёшда эди“ деб ёзган; бу маълумотларга кўра, бўлажак султон 1423-йилда туғилган. Бошқа манбаларда туғилишнинг мумкин бўлган саналари сифатида 1428-йил ва 1432-йил саналари келтирилган. Меҳмед ИИ туғилиши ҳақида ёзган илк Усмонли тарихчилари унинг онасининг исмини тилга олишмайди. Сакаўғлу, Меҳмед ИИ нинг онаси Ҳума хатундан ташқари, Ҳатиcе Ҳалиме хатун ҳам бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди; аммо бошқа олимлар, Хатиcе Ҳалиме ва Мара билан содир бўлганидек, Меҳмеднинг турмушга чиқиши ёки ўз онасини Сербияга юбориши даргумон деб ҳисоблайди. Кейинчалик тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Ҳума шубҳасиз Меҳмед ИИ нинг онаси бўлган, аммо унинг қаердан келганлиги ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ[3]. Бабингернинг ёзишича, кичкина шахзода туғилганидан бошлаб ўзининг ҳамшираси, Дае хатун (энага) номи билан ҳам танилган турк Ҳунди хатун қўлида тарбияланган, у Ҳума ҳам, унинг ўғлидан ҳам узоқ умр кўрган. 1434-йилнинг ёзида Меҳмед Амасияга жўнатилди, ўша пайтда унинг катта акаси Шахзода Аҳмед губернатор эди. Меҳмедга бу сафарда онаси ва энагаси ҳамроҳлик қилган. Меҳмед ўз вилоятида ҳукумат бўйича ўқиётганда, Ҳума анъанага кўра унга ҳамроҳ бўлган. Ҳуманинг 1470-йил августидан бошлаб Исо бейга, ундан олдин эса Караманўғли Иброҳим Бейга турмушга чиққан қизи бўлган бўлиши мумкин. Ҳума ўғлининг фақат биринчи ҳукмронлигида тилга олинган ва 1444-йилда тахтга чиқиши билан у кейинчалик пайдо бўлган амалдаги султон унвони билан тенг бўлган унвон олди. Ҳума хотун, турли манбаларга кўра, 1449-йил ёз охири — кузнинг бошида (сентабр / август - ўғлининг икки ҳукмронлиги ўртасида, Мурод ИИ ҳокимиятга қайтганида вафот этди. У Бурса шаҳридаги Ҳума Хотун номидаги ҳудудда жойлашган Мурадие масжидидаги ўзининг Хотуния турбасига дафн этилган[4].
Манбалар
- ↑ Сакаоğлу; Неcдет. Бу мüлкüн кадıн султанларı. АЛФА/Тариҳ, 2015. ИСБН 978-605-171-079-2.
- ↑ Ҳеубергер Валериа; Ҳумберт Геневиèве; Вйслонзил Элисабетҳ. Cултурес эн cоулеурс: л'ҳéритаге дес Эмпирес Оттоман эт Аустро-Ҳонгроис эн Ориэнт эт эн Оccидент (инглизча). Франкфурт ан Маин: П. Ланг, 2001 — 97-бет. ИСБН 0820454036. Қаралди: 13-июл 2022-йил.
- ↑ Пеирcе Леслиэ П.. Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире (инглизча). Охф.: Охфорд Университй Пресс, 1993 — 374-бет. ИСБН 0195086775. Қаралди: 13-июл 2022-йил.
- ↑ Тҳйс-Şэноcак Луcиэнне. Оттоман Wомен Буилдерс: Тҳе Арчитеcтурал Патронаге оф Ҳадиcе Турҳан Султан (инглизча). Алдершот: Ашгате, 2006 — 326-бет. ИСБН 0754633101. Қаралди: 13-июл 2022-йил.