Ziyosfera

Hurrayi Xuttaliy

Ҳуррайи Хутталий (حره ختلی (форс тили); фл. тах. 1006 – c. 1040) — Ғазнавийлар сулоласига мансуб малика ва Ғазна ҳукмдори Сабуктигиннинг қизи[1]. У Хоразмдаги Ма'мунийлар ҳукмдорлари — Абу ал-Ҳасан Али ва Ма'мун ИИга турмушга чиққан[2].

Ҳуррайи Хутталий
Мансаб даври
тах. 1008 – 1040-йилдан кейин
Шахсий маълумотлари
Таваллуди номаълум
Ғазна, Ғазнавийлар давлати
Вафоти 1040-йилдан кейин
номаълум (эҳтимол Ҳиндистон)
Турмуш ўртоғи
Абу ал-Ҳасан Али
(турм. 1008; вафот этган 1009)

Ма'мун ИИ
(турм. 1015; вафот этган 1017)
Болалари номаълум
Отаси Сабуктигин
Дини Ислом

1030-йилда Маҳмуд Ғазнавий вафотидан сўнг у жияни Мас'уд Ига мактуб ёзиб, уни ҳокимиятни эгаллашга ундаган[3].

Дастлабки ҳаёти ва никоҳлари

Ҳуррайи Хутталий Сабуктигиннинг қизи бўлиб, у Ғазна амири (ҳ. 977–997) ва Ғазнавийлар сулоласининг асосчиси эди[4]. Бу сулола туркий халқлар келиб чиқишига мансуб бўлиб, унинг ҳудуди ҳозирги Афғонистон, Шарқий Эрон, Покистон ва Шимоли-ғарбий Ҳиндистонни ўз ичига олган[5].

Ҳурранинг туғилган санаси ва жойи номаълум; Босwортҳ унинг Хутталон ҳудудида (ҳозирги Тожикистон) туғилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади[4]. Босwортҳга кўра, у опа-сингилларидан зийраклиги ва мулоҳазалилиги билан ажралиб турган бўлиб, бу унга давлат ишларида муҳим таъсир ўтказиш имконини берган. Аёллар таълими асосан илоҳиёт билан чекланган даврда у бошқа фанларни ҳам ўрганишга интилган[4].

У акаси Маҳмуд Ғазнавий (ҳ. 998–1030) билан яхши муносабатда бўлган ва унга бир неча бор қимматбаҳо совғалар юборган[4].

1008-йилда Ҳурра Абу ал-Ҳасан Алига турмушга чиқди — у Хоразм ҳукмдори бўлиб (бугунги Ўзбекистон ва Туркманистон ҳудудлари), Ма’мунийлар сулоласига мансуб эди[6][7]. Бу никоҳ икки давлат ўртасидаги иттифоқни мустаҳкамлади, чунки Маъмунийлар Маҳмуднинг Хоразмни босиб олишидан хавотирда эдилар[7].

Абу ал-Ҳасан эҳтимол 1008/9-йилларда вафот этган ва унинг ўрнига укаси Ма’мун ИИ келган[6]. У ҳам худди акаси каби сиёсий иттифоқни мустаҳкамлаш мақсадида 1015/16-йилларда Ҳуррага уйланган[6].

Маҳмуд янги қудасидан ўзини олий ҳукмдор сифатида тан олишни талаб қилди ва Маъмун бунга рози бўлди. Бироқ 1017-йилда у бу бўйсунишга қарши қўзғолон вақтида ўлдирилди[6].

Маҳмуд қудасининг ўлими учун қасос олишга қарор қилди ва бу режасининг бир қисми сифатида синглиси Ҳуррани воситачи сифатида ишлатмоқчи бўлди[8]. Ал-Беруний маълумотларига кўра, Маҳмуд синглисининг хавфсиз қайтарилишини талаб қилган, гўёки у икки давлат ўртасида воситачилик қилиши учун, аслида эса у армиясини тайёрлаётган эди[9].

Ҳурранинг Ғазнавийлар ҳудудига қайтиши таъминланмагунча юриш бошланмаган[9]. У хавфсиз қайтгач, Маҳмуд Хоразмга бостириб кириб, унинг пойтахти Гурганжни талон-тарож қилган[10].

Ҳурранинг икки никоҳидан фарзандлари бўлган-бўлмаганлиги номаълум[4].

Таржимаи ҳоли

Дастлабки ҳаёти ва никоҳлари

Tehrondan Lahorgacha choʻzilgan imperiyani koʻrsatuvchi Gʻarbiy Osiyo xaritasi
Ғазнавийлар империяси харитаси, Маҳмуд Ғазнавий ҳукмронлиги даврида — Ҳурранинг акаси

Ҳуррайи Хутталий Сабуктигиннинг қизи бўлиб, у Ғазна амири (ҳ. 977–997) ва Ғазнавийлар сулоласининг асосчиси эди[11] Бу сулола туркий халқлар келиб чиқишига эга бўлиб, унинг ҳудудлари ҳозирги Афғонистон, Шарқий Эрон, Покистон ва Шимоли-ғарбий Ҳиндистонни ўз ичига олган[12].

Ҳурранинг туғилган санаси ва жойи аниқ эмас; Босwортҳ унинг Хутталон (ҳозирги Тожикистон ҳудуди)да туғилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади[13]. У опа-сингилларидан зийраклиги ва сиёсий зукколиги билан ажралиб турган ҳамда давлат ишларида муҳим рол ўйнаган. Аёллар учун таълим асосан илоҳиёт билан чекланган даврда у бошқа фанларни ҳам ўрганишга интилган[14].

У акаси Маҳмуд Ғазнавий (ҳ. 998–1030) билан яхши муносабатда бўлиб, унга тез-тез қимматбаҳо совғалар юборган[15].

1008-йилда Ҳурра Абу ал-Ҳасан Алига турмушга чиқди — у Хоразм ҳукмдори бўлиб, Ма’мунийлар сулоласига мансуб эди.[16] Бу никоҳ икки давлат ўртасида иттифоқни мустаҳкамлади, чунки Маъмунийлар Маҳмуднинг Хоразмни босиб олишидан хавотирда эдилар[17].

Абу ал-Ҳасан 1008/9-йилларда вафот этган ва унинг ўрнига укаси Ма’мун ИИ келган[18]. У ҳам сиёсий иттифоқни сақлаш мақсадида 1015/16-йилларда Ҳуррага уйланган[19].

Маҳмуд янги қудасидан ўзини олий ҳукмдор сифатида тан олишни талаб қилди ва Маъмун бунга рози бўлди. 1017-йилда эса бу бўйсунишга қарши қўзғолон пайтида Маъмун ўлдирилди[20].

Маҳмуд қасос олишни режалаштирди ва бу режада синглиси Ҳуррани воситачи сифатида ишлатди. У синглисини хавфсиз қайтаришни талаб қилиб, армиясини тайёрлай бошлади[21]. Ҳурра Ғазнавий ҳудудига қайтгач, Маҳмуд Хоразмга юриш қилиб, пойтахт Гурганжни талон-тарож қилди[22].

Ҳурранинг икки никоҳидан фарзандлари бўлган-бўлмаганлиги номаълум[23].

Мас’уднинг тахтга чиқиши ва кейинги ҳаёти

Nishopurda zarb qilingan ikki oltin tanga
Мас’уд И Ғазнавий тангалари — Ҳурранинг жияни

Ғазнага қайтгач, Ҳурра сарой ишларида янада фаол иштирок эта бошлади[24]. У севимли жияни Мас’уд И Ғазнавий учун жосуслик қилган; у ўша пайтда Ҳирот ҳокими эди[25].

1030-йилда Маҳмуд вафот этгач, Ҳурра унинг беваси ва ҳарамдаги аёлларига ғамхўрлик қилиш вазифасини олди[26]. Маҳмуд ўз васиятида бошқа ўғли Муҳаммад Ғазнавийни ворис қилиб тайинлаган эди[27].

Аммо Ҳурра, унинг укаси Юсуф ибн Сабуктигин ва лашкар бошлиқлари Муҳаммадни заиф ҳукмдор деб ҳисоблаб, Мас’удни тахтни эгаллашга ундадилар. Ҳурра Мас’удга Исфаҳондаги юриши вақтида мактуб юбориб, отасининг вафотини маълум қилди ва тезда қайтиб тахтни эгаллашга чақирди[28].

Мас’уд Ғазнага қайтиб келиб, 1030-йилда тахтни эгаллади. Муҳаммад қамоққа ташланди ва эҳтимол кўзи кўр қилинди[29].

Мас’уд сиёсий жиҳатдан унчалик моҳир эмас эди ва кўплаб қарорларида Ҳурранинг таъсири сезилади[30]. Ҳурра унга Ғазнанинг стратегик аҳамиятини доимо эслатиб турарди, Хуросон эса иқтисодий жиҳатдан муҳим ҳудуд эди[31].

Бу даврда Салжуқийлар бошчилигидаги туркман қабилалари Хуросон ҳудудларига ҳужум қила бошлади. Мас’уд бу ҳудудни ҳимоя қила олмади ва натижада 1040-йилда Данданоқон жангида мағлубиятга учради[32].

Чекиниш вақтида Ҳурра уларга Ғазнага киришда кийиш учун кийим юборган[33]. Босқин хавфи туфайли Мас’уд Ҳуррани ва бошқа аёлларни Ҳиндистонга олиб кетмоқчи бўлди, аммо Ҳурра бу қарорга қарши чиқди.

Кейинчалик Мас’уд йўлда қўзғолончилар томонидан ўлдирилди, унинг ўрнига яна Муҳаммад қисқа муддат ҳукмронлик қилди, сўнгра Мавдуд Ғазнавий томонидан ағдарилди.

Ҳурранинг кейинги тақдири номаълум[34].

Тарихий аҳамияти

Ҳурранинг Маҳмуддан кейинги ворислик масаласига аралашуви Ғазнавийлар даврида аёл кишининг сиёсатда очиқ иштирок этишининг энг ёрқин мисолларидан бири ҳисобланади. Ҳурранинг ва Ғазнавийлар сулоласига мансуб аёлларнинг Мас’удни қайтаришга бўлган қатъий саъй-ҳаракатларисиз, у эҳтимол акасидан тахтни тортиб олиш учун қайтмаган бўларди[35].

Унинг мактуби Байҳақий асарида сақланиб қолган бўлиб, у Ғазнавийлар давридан бизгача етиб келган аёл томонидан ёзилган ягона матн, шунингдек Янги форс тилининг дастлабки даврига оид энг қадимги насрий асарлардан бири ҳисобланади[36].

Ҳурранинг мактубида унинг ҳокимияти яққол намоён бўлади: унинг ёзув услуби қатъий бўлиб, унда тез-тез буйруқ майли қўлланади, бу эса жияни Мас’уднинг ҳиссиётларига таъсир қилиб, уни тезроқ қайтишга ундайди[37].

Замонавий тарихчи Соҳеила Амирсолеимани Ҳурранинг Мас’уднинг ҳолдан тойган қўшинига кийим юборишини рамзий маънода уларнинг шармандалигини ёпиш сифатида талқин қилади. Ушбу ҳолатлар Ҳуррани Мас’уддан ҳам кучлироқ шахс сифатида кўрсатади, чунки Байҳақий асарларида маслаҳатчилар одатда рамзий жиҳатдан юқори мавқега эга сифатида тасвирланади[38].

Ҳурранинг Мас’удга берган огоҳлантиришлари вайронагарчилик ва ҳалокатни олдиндан айтиб берувчи башоратга ўхшатилади; бу Байҳақий асарларида тез-тез учрайдиган бадиий усуллардан биридир[39].

Манбалар

  1. ↑ „Гҳазнавид Дйнастй“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа.
  2. ↑ „Ғазнавийлар сулоласи“. Британниcа.
  3. ↑ „Абу'л-Фазл Байҳақи“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Фороузани 2014.
  5. ↑ Босwортҳ 2001.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Босwортҳ 2017.
  7. ↑ 7,0 7,1 Меисами 2003, с. 87.
  8. ↑ Ауэр 2023, сс. 16–17.
  9. ↑ 9,0 9,1 Ауэр 2023, с. 17.
  10. ↑ Меисами 2003, с. 88.
  11. ↑ Фороузани, 2014
  12. ↑ Босwортҳ, 2001
  13. ↑ Фороузани, 2014
  14. ↑ Фороузани, 2014
  15. ↑ Фороузани, 2014
  16. ↑ Босwортҳ, 2017
  17. ↑ Меисами, 2003
  18. ↑ Босwортҳ, 2017
  19. ↑ Босwортҳ, 2017
  20. ↑ Босwортҳ, 2017
  21. ↑ Ауэр, 2023
  22. ↑ Меисами, 2003
  23. ↑ Фороузани, 2014
  24. ↑ Пироути, 2010
  25. ↑ Босwортҳ, 1963
  26. ↑ Босwортҳ, 1963
  27. ↑ Босwортҳ, 1963
  28. ↑ Меисами, 2003
  29. ↑ Пироути, 2010
  30. ↑ Босwортҳ, 2001
  31. ↑ Босwортҳ, 1963
  32. ↑ Меисами, 2003
  33. ↑ Амирсолеимани, 2009
  34. ↑ Фороузани, 2014
  35. ↑ Меисами 2003, с. 86.
  36. ↑ Пироути 2010, с. 145.
  37. ↑ Моурад-Поур 2019, сс. 91, 97.
  38. ↑ Амирсолеимани 2009, с. 234.
  39. ↑ Амирсолеимани 2009, с. 243. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hurrayi_Xuttaliy" dan olindi