I Saadet Gerey
| И Саадет Герей | |
|---|---|
қрим татарча: I Saadet Geray | |
| 11-Ҳукмдор, Падиша ва Буюк Қрим хони | |
|
Мансаб даври 1524 – 1532 | |
| Ўтмишдоши | И Ғази Герей |
| Вориси | И Ислом Герей |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди | 1492 |
| Вафоти | 1538 |
| Дафн қилинган жойи |
Истанбул Истанбул |
| Болалари | Аҳмад Герей (+1537) |
| Отаси | И Менгли Герей |
| Дини | Ислом |
И Саадет Герей (қрим татарча: I Saadet Geray; 1492— 1538)— 1524—1532 йилларда Герейлар сулоласидан бўлган Қрим хони. Менли Герейнинг ўғли И.
Биография
1511/1512 йилларда Қрим хони И Менгли Герей акалари билан султон тахти учун курашган куёви Усмонли шаҳзодаси Салим Явузга ёрдам бериш учун ўғли Саадет бошчилигидаги катта татар қўшинини юборди[1]. Шаҳзода Салим татар қўшини билан Истанбулга келди, у ерда унинг ёнига янги ҳамроҳлар ўтди. Кекса султон Боязид ИИ ўз ўғли Салим фойдасига тахтдан воз кечишга мажбур бўлди. Кейин Саад Герей И татар отлиқлари билан турк қўшини билан бирга исёнкор ака-ука Салимларга қарши жанг қилди, Анадолудаги халқ ғалаёнларини бостиришда қатнашди[2]. Саадет Герей янги султоннинг энг ишончли кишиларидан бири эди, ҳатто қизини ҳам турмушга берди[3].
Кейинчалик,Истанбулда узоқ вақт фахрий гаров сифатида яшаган Қрим шаҳзодаси Саадет Герей Усмонли султони Салимнинг, кейин эса унинг ўғли Сулаймоннинг марҳаматига сазовор бўлди.
1523-йил март ойида Қрим хони Меҳмет Герей ва унинг тўнғич ўғли ва вориси Баҳодур Герей Астраханни муваффақиятли эгаллаганидан сўнг, уларнинг иттифоқчилари бўлмиш Мамай ва Агиш Ноғай хўжайинлари жангда уларни ўлдирди, сўнгра Қрим қўшини мағлубиятга учради.Наврўз байрами охирида нўғайлар Қрим хонлигига бостириб киришди, татар қишлоқларини талон-торож қилишди ва вайрон қилишди.Ноғайлар қишлоқларни ёқиб юбордилар, чорва молларини ҳайдаб юбордилар, маҳаллий аҳолини ўлдирдилар ва асирга олдилар.Фақат мустаҳкамланган шаҳарлар ва олис тоғли ҳудудлар сақланиб қолган. Қримнинг буюк бекалари 12 минглик қўшин тўплаб, нўғайларга қарши юриш қилдилар, аммо мағлубиятга учрадилар ва турк гарнизони ҳимоясида Ўркапига паноҳ топдилар. Ўша пайтда казак қўшинлари билан Очаков қалъасини қуршаб олган ва вайрон қилган Канев раҳбари Евстафий Дашкевич Қрим зодагонларига ҳужум қилди.
1523-йилнинг кузида Нўғай Ўрдаси кетганидан сўнг Қрим оқсуяклари хон тахтига марҳум Меҳмет Герейхоннинг тирик қолган ўғилларининг энг каттаси Ғози Герей И ни ўтқазди. Бироқ Қрим беклари номзод борасида Истанбул билан келишмаган.Усмонли Султон Сулаймон бу номзодни қабул қилмади ва бир қанча вақтдан сўнг Истанбулдаги Султон саройида узоқ вақт яшаган укаси Саадет Герейни хон этиб тайинлади.Бундан ташқари,Қримнинг бош хўжайини Мемиш Ширин бей ёш Ғози Герейхоннинг ҳокимиятидан норози бўлиб, Истанбулга боради ва у ерда султондан Саад Герейни янги хон этиб тайинлашни илтимос қилади[4].
1524-йилнинг апрелида Саад Герей И янги турк ҳамроҳлари билан Истанбулдан Қримга сузиб борди ва Кефеда тўхтади. Султон томонидан тасдиқланган янги Қрим хони укаси Ғози Герейни қасамёд қилиш учун келишини талаб қилади.20 ёшли Ғози Герей акалари Баба ва Шобан Герейлар билан Кефега келди. О.Гайворонскийнинг ёзишича, Ғози Герейхон билан биринчи учрашувида ўлдирилган, унинг акалари Бобо ва Шобан Герейлар қамоққа ташланган[5]. Султон Ҳалим Герейнинг ёзишича, Қрим хони Саадет Герей ўзининг кенжа укаси Ғози Герейга қалғайлик унвонини беган. Аммо уч ойдан кейин хон унинг содиқлигига ишонмай, Ғози Герейни чақириб, уни ўлдиришни буюради. Биринчи Қрим хони Ҳожи Герей И нинг набираси Ўзбек Герей янги қалғай этиб тайинланди.
Саадет Герай ҳокимият тепасига келгач, Қозон И Меҳмет Герай билан иттифоқ шартномаси асосида бошлаган Қозон ва Москва ўртасидаги уруш ва унинг Астраханга қарши юриши давом этди. Саадетнинг ташқи сиёсатдаги илк қадамларидан бири тинчликка воситачилик қилиш эди, лекин Москва буни рад этди.Саадет айни пайтда Астрахан хонлиги билан тинч муносабатлар ўрнатишга, имкони бўлса, ўша пайтда ҳукумати бўлмаган Нўғай Ўрдасининг алоҳида хўжайинлари билан ҳам тинч-тотув муносабатлар ўрнатишга ҳаракат қилди.
Саадет Герей И тахтга келгач, мамлакат Шонжарлар жангидан заифлашиб, нўғайлар босқинидан вайронага айланди. У давлатда тартиб ўрнатди ва бир қанча муҳим ислоҳотларни амалга оширди. Хусусан, Усмоний моделида вассал давлатни ташкил қилди, артиллерия бўлинмаларини яратди, армияни модернизация қилди (бундан олдин Қрим қўшини фақат отлиқлардан иборат эди).
Қрим хони билан татар зодагонлари ўртасидаги муносабатлар кескинлашган.Қрим беклари Саадет Герейнинг туркий сиёсатидан норози эдилар. Хон турк амалдорлари ва ишончли одамлари билан ўзини ўраб олди.Ширин уруғидан мадад олиш мақсадида хон укаси Аҳмет Герейнинг беваси бўлган Шйрйнбекка уйланади[6]. 1524-йил баҳорининг охирида Саадет Герей кўпчилик татар зодагонлари билан ярашди.
Қрим хони Саадет Герей (1524-1532) босқин уюштирди ва Москва, Полша ва Литва эрларининг жанубий мулкларига ҳужум қилди. 1524-йил июн ойида Саадет Герей Буюк Литва империясига қарши юриш бошлади. Тўрт шаҳзода: Ўзбек Герей Қалғай, Ислом Герей, Бушек Герей ва Жантур Герей бошчилигидаги Қрим татарларининг ўрдаси Литва чегараларидаги мулкларга бостириб кирди[7]. Сафар муваффақияциз тугади. Кузда, қайтишда қримликлар Днепрни кесиб ўтишда Семен Полозович ва Криштоф Кмитиц бошчилигидаги украин казаклари томонидан мағлубиятга учрадилар.
1524-йилнинг кузида Саадет Герей И Меҳмет Герей И нинг тирик қолган ўғилларининг каттаси Ислом Герей И билан хон тахти учун кураш бошлайди. Ислом Герей ўзининг хонликка бўлган ҳуқуқини эълон қилди ва кўплаб йирик Бейлик уруғлари томонидан қўллаб-қувватланди. Саад Герейхоннинг туркий сиёсатидан норози бўлган кўплаб Қрим беклари Ислом Герей И ни қўллаб-қувватладилар. Хон кенжа укасини[8] ўлдиришни буюрди. Шериклари томонидан огоҳлантирилган Ислом Герей Қримдан Нўғай аҳоли пунктларига қочиб кетган. Кўп ўтмай, Ислом Герей Қримга қайтганида, кўп лордлар унинг тарафини олдилар. Аввал Ислом Герей Орқапи яқинида хоннинг сурувини, кейин Саадет Герейнинг онаси Маҳмут Султонни[9] қўлга олди. Ислом Герей ўз қўшини билан Қрим шаҳрини эгаллаб олди, у ерда унинг издошлари уни хон деб эълон қилдилар.
Тахтидан айрилган Хон Саадет Герей шимолга қочиб,Орқапидан паноҳ топади. 1524-йил ноябрда Ислом Герей ўз қўшини билан Орқапи қалъасини қамал қилди. Қамал уч ой давом этди.Натижада Саадет Герей кўпчилик татар бекларини Ислом Герейни тарк этиб, унинг тарафига ўтишга ишонтира олди. 1525-йил январда Ислом Герей Орқапидан Ноғай Улусга, Сутана дарёсига қочиб кетди. У тахтга қайтгач, Саадет Герей ўзининг укаси Соҳиб Герейни, илгари Қозон хони бўлган, лейтенант этиб тайинлади.
1525-йилнинг баҳорида Ислом Герей янги кучларни тўплаб, Қримга бостириб кирди ва у ерда Қирқ Ор деворлари этагидаги жангда Саадет Герейни мағлуб этди. Турк отряди (1700 киши) билан хонга ёрдамга келган Кефе подшоси ҳам мағлубиятга учради.Ислом Герей рақиб укасини қувиб, иккинчи марта пойтахтни эгаллади. 1525-йилнинг кузида буюк Қрим бейлари жаноб Бахтиёр Ширин ва Даулет Бахит Барин жаноблари Ислом Герейхонга қарши чиқиб, уни Қримни тарк этишга мажбур қиладилар. Саадет Герейхон тахтга қайтди. Ислом Герей бир неча тарафдорлари билан Нўғайлар манзилгоҳларига чекинди.
1526-йил бошида Ислом Герей яна Оркақига яқинлашди. Ака билан ука муросага келишди ва ярашишди. Саадет Герейхон тахтини сақлаб қолди,Ислом Герей эса қалғаи унвонини олди[10]. Қрим хони Саад Герай Очаков (Ақшакум) ва унга туташ ҳудудни укаси Ислом Герайга берди. Собиқ қўриқчи Қуйи Днепрдаги чегара қалъаларини Соҳиб Герейхондан олган.
1526-1527-йиллар қишида 30 минг кишилик Қрим татарларининг қўшини Полша ва Буюк Литванинг жанубий эрларига бостириб кирди, улар кўплаб асирларни ва бой ўлжаларни қўлга олдилар. 1527-йил 27-январда ортга қайтишда қримликлар Киев яқинидаги Олшаница дарёсидаги жангда буюк литвалик ҳетман Константин Иванович Острожский бошчилигидаги Литва армияси томонидан бутунлай мағлубиятга учради.
1527-йилнинг кузида 40 минг кишилик татар қўшинининг бошида турган Ислом Герей Калгай жанубий рус ерларига қарши катта юриш қилди, бироқ рус губернаторлари уларни Ока дарёси қирғоғидан қайтардилар.Москва воэводлари чекинаётган қўшинни Дон дарёси томон кузатиб боришди ва йўлда бир нечта йирик татар отрядларини мағлуб этишди
1528-йил бошида Қрим хони Саадет Герейнинг укаси Ислом Герей Қалғай билан курашни қайта бошлади. Наврўзда хон кенжа укасини мағлуб этди. Жангда кўплаб Дегдар татар хўжайинлари, Ислом Герейнинг издошлари ҳалок бўлди. Улар орасида жаноб Ширин Бей Мемеш ҳам бор эди. 1528-йил кузида Ислом Герей Литва жанубидаги мулкларга этиб келди, Шеркеси яқинида лагер қурди ва у ердан Полша қироли ва Литванинг буюк ҳукмдори Сигисмунд оқсоқолдан ёрдам сўради. Сигисмунд Казимирович Украина казакларига Ислом Герейга ҳарбий ёрдам беришни буюрди.1529-йил баҳорида Ислом Герей Оркапи шаҳрига кўчиб ўтди ва украин казаклари дарё кемаларида Днепр бўйлаб сузиб кетишди.Қрим хони Саадет Герей кўпчилик татар хўжайинлари акасининг ёнига ўтиб кетишидан қўрқиб, унга сулҳ тузиш таклифи билан хат юборади. Ислом Герей Саадет Герейни хон деб тан олди ва қўшни улуслар билан бирга Очаков қалъасини қайтариб олди.
1531-йилнинг кузида Қрим хони Саадет Герай ва йирик татар уруғи Ширин ўртасидаги муносабатлар кескинлашди[11].Ширинларнинг бош хўжайини Бахтиёр Бейхонга қарши фитна уюштирди.Фитначилар орасида хоннинг жиянлари Ширинбек (Саадет Герейнинг хотини) ва Бушак ва Юсуп Герейлар ҳам бор эди.Бахтиёр Ширин бек хонни ширинларнинг ота-боболари бўлмиш Қримда (Эски Қримда) ўлдиришни режалаштириб, уни ўша ерга таклиф қилади.Қрим хони Саадет Герей ўзи билан Соҳиб Герейни олиб,Шириндарга йўл олди.Хон милтиқ билан қуролланган янги турк ҳамроҳлари ва сарой аъёнлари билан чиқди.Икки зодагон-Докузак ва Юнис хон ҳузурига қочиб, унга фитна ҳақида хабар беришди[12].Хон ўз қўшини билан Қримни ва бутун Ширин Улусни эгаллаб олди. Саадет Герей буйруғи билан Бушак ва Юсуп Герейлар шаҳзодалар,Бахтиёр Ширин бекнинг ўғиллари ва акалари билан бирга ҳибсга олиниб, ўлимга ҳукм қилинди. Хон ўзининг содиқ жаноблари Докузакни Шириннинг янги беки қилиб тайинлади. Шерйнбек шаҳзода Қриқор қалъасига қамалган. Омон қолган Ширин лордларининг бир қисми Ислом Герейга қочиб кетди.
1531-йил охирида Ислом Герей тахт учун укаси билан рақобатни давом эттирди.Шаҳзода Ширин жаноблари билан Орқапи яқинида эди.1532-йил феврал ойида Ислом Герей Шеркеси ва Каневга келди ва у ерда буюк Литва ҳукмдори Сигисмунд Оқсоқолдан ёрдам ва ҳимоя сўради.
1532-йил баҳорида Татар Ўрдасининг бошида Қрим хони Саадет Герей янги турк қўшинлари (1500 киши) ва артиллерия билан биргаликда Литва чегарасидаги мулкларга қарши юриш қилди.Саадет Герей Шеркесни қамал қилди, унинг мудофаасига Шеркеси ва Канев устаси Евстафий Дашкевич бошчилик қилди.Шеркеси қамалида бир ой давом этди.Эустафий Дашкевич бошчилигидаги Литва гарнизони душманнинг барча ҳужумларини қайтарди.Айни пайтда шаҳзода Ислом Герей ва унинг тарафдорлари Дон ташқарисидаги даштда Москва ҳукумати билан музокаралар олиб боришган
1532-йил май ойида Қрим хони Саадет Герейхон ўз ихтиёри билан тахтдан воз кечди ва Истанбулга йўл олди[13].Кейинчалик Саадет Герей Султон Сулаймонга Сафавийлар Эронига қарши юришида ҳамроҳлик қилди.Саадет Герей султондан катта нафақа (йилига 300 минг шиллинг) олган
1538-йилда 46 ёшли И Саадет Герей тахтдан воз кечганидан олти йил ўтиб вафот этди ва Истанбулда дафн қилинди
Манбалар
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 95 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 155 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 96 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 154 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 157 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 158 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 169 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 170 б.
- ↑ Р. Ю. Почекаэв. Орда пацҳалари. Санкт-Петербург, Еуразия, 2010
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 178 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 179 б.
- ↑ О. Гайворонский. Екі құрлиқ билеушілері, том 1, Киэв-Бақшасарай, 2007 ж. 181 б.