Ibn Isfandiyor
Bahouddin Muhammad ibn Hasan ibn Isfandiyor (forscha: بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار)- XIII asrda yashagan eronlik[1] tarixchi, asli Tabaristondan chiqqan. Asosan, Ibn Isfandiyor (ابن اسفندیار) nomi bilan mashhur. Oʻz vatani tarixiga bagʻishlangan mashhur „Tarixi Tabariston“ („Tabariston tarixi“) asarining muallifi. Hayoti haqida juda kam maʼlumot saqlanib qolgan boʻlib, mavjud maʼlumotlarning deyarli barchasi aynan shu asarning muqaddimasidan maʼlumdir[2].
| Ibn Isfandiyor | |
|---|---|
| Tavalludi |
XIII asr |
| Vafoti | tax. 1220 |
| Kasbi | Tarixchi |
| Akademik maʼlumot | |
| Akademik faoliyat | |
| Davr | Bavandiylar davri |
| Asosiy sohasi | Tarix, Geneologiya |
| Mashhur ish(lar)i | „Tarixi Tabariston“ |
Tarjimai holi
Ibn Isfandiyor Tabariston poytaxti Amoldagi nufuzli amaldorlar oilasidan chiqqan. Otasi Hasan Tabaristonda hukmronlik qilgan Bavandiylar sulolasining yuqori martabali saroy amaldorlaridan biri boʻlgan[3]. Faoliyatining dastlabki davrida Ibn Isfandiyor ham Bavandiylar saroyida xizmat qilgan va hukmdor Ardashir I (1206-yilda vafot etgan) unga homiylik qilgan. 1206-yilda oʻz tarixiy asari uchun materiallar toʻplashni boshlagan. Oʻsha paytda asosiy manbasi bugungi kungacha yetib kelmagan, ehtimol fors tilida yozilgan „Bavandnoma“ asari boʻlib, Ibn Isfandiyor uni Bavandiylar haqidagi afsonaviy-romantik rivoyat sifatida baholagan[4]. 1209-yilda qisqa muddatga Bagʻdodga safar qilgan. Qaytishda esa ikki oy Ray shahrida toʻxtab, Rustam ibn Shahriyor kutubxonasida Abulhasan Muhammad al-Yazdadiyning keyinchalik yoʻqolib ketgan arab tilidagi „Uqidu sihr va-qalaʼidu durar“ nomli Tabariston tarixiga bagʻishlangan asarini topgan[5]. Ibn Isfandiyor ushbu kitobni fors tiliga tarjima qilib, unga Bavandiylar haqidagi genealogik hamda tarixiy maʼlumotlarni qoʻshib, oʻzining mashhur „Tarixi Tabariston“ asarining asosini yaratgan. Keyingi yillarda, ayniqsa, Xorazmda 5 yil yashagan davrida asarini yangi maʼlumotlar bilan boyitishda davom etgan. Shundan keyingi taqdiri qanday kechgani nomaʼlum. Ehtimol, vatani Tabaristonga qaytib, shu yerda vafot etgan boʻlishi mumkin. Yoki 1220-yilda moʻgʻullar tomonidan Xorazmning vayron qilinishi chogʻida halok boʻlgan boʻlishi ham ehtimoldan xoli emas[6].
1216—1217-yillarda Ibn Isfandiyor „Čahār maqāla“ asaridagi Mahmud Gʻaznaviy va Firdavsiy haqidagi butun rivoyatni oʻzining „Tarixi Tabariston“ kitobiga kiritgan[7]. Tarixiy asari 1210-yilda Bavandiylar sulolasining birinchi hukmronlik davri yakun topishi bilan tugaydi. Keyinchalik nomaʼlum muallif bu tarixni, asosan, Avliyulloh Amuliyning „Tarixi Ruyan“ asariga tayangan holda davom ettirib, Bavandiylar sulolasining ikkinchi davri tugagan 1349-yilgacha boʻlgan voqealarni bayon qilgan. Ibn Isfandiyorning asari koʻplab noyob tarixiy, biografik va geografik maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Jumladan, unda tabariy tilidagi sheʼrlar hamda muhim pahlaviy adabiy yodgorliklardan biri boʻlgan „Tansar maktubi“ning forscha tarjimasi ham saqlanib qolgan. Bu maktubni Sosoniylar davlati hukmdori Ardashirning bosh ruhoniysi Tansar Tabariston shahzodasi Gushnaspga yoʻllagan boʻlib, qadimgi Eron siyosiy va diniy tafakkurini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi[2][6].
Manbalar
- ↑ Van Donzel 1994, s. 151.
- ↑ 2,0 2,1 Yarshater 1971, s. 810.
- ↑ Ghereghlou 2021.
- ↑ Edward G. Browne. An Abridged Translation of the History of Tabaristan. Leiden: Brill, 1905. 3.
- ↑ Browne, 3. Ibn Isfandiyor bu kitobni „muallifi oʻzining arab tilidagi mahoratini namoyish etishga maʼlumot berishdan koʻra koʻproq ahamiyat bergan asar“ deya tanqid qiladi.
- ↑ 6,0 6,1 Melville 1997, ss. 20–23.
- ↑ Yūsofī 2015.
Adabiyotlar
- Madelung, W. (1984). "Āl-e Bāvand". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume I/7: Ahriman–Alafrank. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 747–753 b. ISBN 978-0-71009-096-6. https://iranicaonline.org/articles/al-e-bavand.
- Melville, Charles (1997). "Ebn Esfandīār, Bahāʾ-al-Dīn Moḥammad". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume VIII/1: Ebn ʿAyyāš–Economy V. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 20–23 b. ISBN 978-1-56859-050-9. https://iranicaonline.org/articles/ebn-esfandiar.
- Ghereghlou, Kioumars (2021). "Ibn Isfandiyār". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill Online. ISSN 1873-9830. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ibn-isfandiyar-COM_30831.
- Van Donzel, Emeri Johannes. Islamic Desk Reference. Leiden: E. J. Brill, 1994. ISBN 978-90-04-09738-4.
- Yarshater, E. (1971). "Ibn-i Isfandiyār". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 810. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Ibn-i+Isfandiy%C4%81r&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Yūsofī, Ḡolām-Ḥosayn (2015). "ČAHĀR MAQĀLA". Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/cahar-maqala/.