Ibn Mammati
Асл исми Ал-Ас'ад ибн Муҳадзаб ибн Закарийя ибн Кудама ибн Мино Шарафиддин Абу'л-Макарим ибн Саид ибн Аби'л-Малиҳ ибн Маммати, оддийгина Ибн Маммати фамилияси билан машҳур бўлган Миср амалдори. Султон Салоҳуддин ва унинг вориси ал-Азиз Усмон даврида ҳукумат идоралари бошлиғи бўлиб ишлаган, шунингдек, таниқли шоир ва сермаҳсул ёзувчи бўлган.
Келиб чиқиши
Ал-Ас'ад ибн Маммати Асютдан келган қибтий насронийлар оиласидан чиққан[1]. У 1149-йилда Мисрда туғилган[2]. Унинг бобоси Абул-Малиҳ ўша пайтда ҳукмрон бўлган Фотимийлар халифалиги хизматига кирган ва 11-аср охирида Бадр ал-Жамолий вазирлиги даврида бош котиблик даражасига кўтарилган[1] . Отаси Муҳадзаб охирги Фотимий халифалари даврида армия бўлими котиби (диван ал-жайш) бўлиб хизмат қилган ва 1182-йилда вафотигача[1] Султон Салоҳуддиннинг (1169—1193) қўл остида ишлаган. Салоҳуддиннинг амакиси Ширкуҳ томонидан ўрнатилган анти-христианлик сиёсати туфайли Муҳадзаб ва унинг оиласи ўша пайтдаги Фотимийлар даврининг бир қанча амалдорлари каби ўз позицияларини сақлаб қолиш учун[3] Исломни қабул қилдилар. Бу „Ибн Маммати“ фамилиясини изоҳлайди, чунки қибтий шевасидаги Маҳомети, „Муҳаммадий“ нинг муқобили ҳисобланади[1].
Ҳаёти
Ибн Маммати отасининг девон ал-жайш бошлиғи бўлди, кейин эса Салоҳуддин ва унинг вориси ал-Азиз Усмон (1193—1198) даврида бу лавозимни сақлаб қолди[1]. У Салоҳидиннинг бош котиби Қоди ал- Фадилнинг яқин дўсти ва ҳамкори бўлган, аммо кейинроқ Ибн Мамматининг рақиби Сафииддин Абдуллоҳ ибн Али ибн Шукрга вазир этиб тайинланганида, Ибн Маммати назардан тушиб қолган. Унинг мол-мулки мусодара қилинди ва у оиласи билан Ҳалаб султони аз-Зоҳир саройига қочишга мажбур бўлди[1] . У ерда 1209-йил 29-ноябрда, 62 ёшида қашшоқликда вафот этди[1][4] .
Асарлари
Ибн Маммати маъмур сифатидаги фаолиятидан ташқари шоир ва ёзувчи сифатида ҳам танилган[1]. Қоди ал-Фадил унинг фасоҳатини қадрлаб, уни “кенгашларнинг булбули” деб улуғлаган[1]. У 23 та асар ёзгани маълум, бироқ аксарияти йўқолган[1]. Улардан энг асосийси Салоҳуддиннинг таржимаи ҳоли, « Калила ва-Димна »нинг назм нусхаси эди[4]. Ибн Халликон ўзининг машҳур биографик луғатида Ибн Мамматининг ўғли томонидан тузилган шеърий тўпламидан баъзи байтларни такрорлайди[4]. Бугунги кунда унинг энг машҳур асари Миср, унинг аҳоли пунктлари, қишлоқ хўжалиги ва суғориш тизимлари, саноат, солиқ, зарб, оғирлик ва ўлчовлар ҳақида тўрт жилдлик қўлланма ва замонавий тарихчилар учун қимматли бўлган бошқа кўплаб маълумотлар ҳақида ёзилган[1]" Китоб Қаванин ад-Дававийн" (арабча: كتاب قوانين الدواوين).
У шунингдек, “ Китаб ал-фашуш фи Аḥкам Қарақуш ” ёки “Қорақуш ҳукмидаги аҳмоқлик ҳақида китоб” номи билан машҳур бўлган сатирик латифалар тўпламининг биринчи муаллифи бўлиб, у ўзининг сиёсий рақиби Баҳоуддин Қорақушни қоралайди. Ибн Маммати томонидан бошланган, унинг ҳикоялари Мисрда кенг тарқалди ва Абу'л-Фадл Абдурраҳмон ас-Суютий (1445—1505) ва Абдул-Салом ал-Малкий (1564—1668) томонидан тўпланган ва қайта ёзилиб, шу қадар машҳур бўлдики, кейинги асрларда тарихий Қорақуш хотираси йўқ қилинди ва унинг номи „телба золимнинг тимсолига“ айланди[5].
Манбалар
Манбалар
- Доwаидар, Ибраҳим (2020). „Политиcал Ҳумор ин Ибн Маммāтī'с Китāб ал-Фāшūш фи Аḥкāм Қарâқûш (Тҳе Деcисионс оф Қарâқûш)“. Опен Лингуистиcс. 6-жилд, № 1. 482–511-бет. дои:10.1515/опли-2020-0029.