Ibn Muoz al-Jayyoniy
Abu Abdulloh Muhammad ibn Muoz al-Jayyoniy[1] (arabcha: أبو عبد الله محمد بن معاذ الجياني; 989, Kordova, Al-Andalus — 1079, Xaen, Al-Andalus) arab matematigi, ulamo va Al-andaluslik qozi (hozirgi Ispaniya hududida)[2]. Al-Jayyoniy Yevklidning Negizlar asariga muhim sharhlar va sferik trigonometriyaga bagʻishlangan birinchi maʼlum risolani yozgan.
Hayoti
Uning hayoti haqida juda oz maʼlumot mavjud. 1183-yilda vafot etgan, Qurʼonshunos olim, arab filologi va meros qonunlari boʻyicha mutaxassis Ibn Bashkuval tilga olgan, shu nomli al-Jayyoniy shaxsi atrofida chalkashliklar mavjud. Ular bir shaxs ekanligi nomaʼlum[3]. Baʼzi dalillarga koʻra, u 1012/1013-yildan 1016/1017-yilgacha Qohirada yashagan[4].
Asarlari
Al-Jayyoniy Sferaning nomaʼlum yoylari kitobi nomli asar yozgan boʻlib, u „sferik trigonometriya boʻyicha birinchi risola“ hisoblanadi[5], Ammo qadimgi ellinistik shakldagi sferik trigonometriya undan avvalroq Iskandariyalik Menelay singari matematiklar tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, uning Sferikalar risolasiga Menelay teoremasi[6] kiritilgan edi. Bu teorema Al-Jayyoniy davrida ham sferik geometriya masalalarini yechish uchun asosiy vosita boʻlib xizmat qilgan. Biroq, E. S. Kennedy taʼkidlaganidek, islomgacha boʻlgan matematika davrida xordalar jadvali va Menelay teoremasidan foydalanib, nazariy jihatdan sferik figuraning kattaliklarini hisoblash mumkin boʻlgan boʻlsa-da, amalda bu teoremani sferik masalalarga qoʻllash juda qiyin edi[7]. Al-Jayyoniyning sferik trigonometriya boʻyicha ishida „toʻgʻri burchakli uchburchaklar uchun formulalar, umumiy sinuslar qonuni va sferik uchburchakni uning qutbiy uchburchagi yordamida yechish usuli“ bayon qilingan. Bu risola keyinchalik „Yevropa matematikasiga kuchli taʼsir koʻrsatgan“ va uning „nisbatlarning son sifatidagi taʼrifi“ hamda „barcha tomonlari nomaʼlum boʻlgan sferik uchburchakni topish usuli“ Regiomontanga taʼsir koʻrsatgan boʻlishi ehtimoldan xoli emas[5].
Tong qorongʻuligi davomiyligi va undan foydalanib atmosferaning qalinligini oʻlchashga bagʻishlangan qoʻlyozma muallifligini unga nisbat berish boʻyicha ilmiy doiralarda kuchli yakdillik mavjud[8]. Tong qorongʻuligi haqida nomli qisqa risola bir necha asrlar davomida notoʻgʻri ravishda Ibn al-Haysamga nisbat berib kelingan. Bunga uni lotin tiliga tarjima qilgan Cremonalik Gerar tomonidan qilingan ishora sabab boʻlgan. Uning tarjimasining (Allacen arabis uetustissimi liber de crepusculis, Gerardo Cremonensi interprete) birinchi bosma nashri 1542-yilda, portugaliyalik matematik va kosmograf Pedro Nunes tomonidan amalga oshirilgan[9].
Manbalar
- ↑ Latin forms include Abenmoat, Abumadh, Abhomadh, or Abumaad, corresponding to either Ibn Muʿādh or Abū … Muʿādh.
- ↑ Calvo 2007.
- ↑ Dold-Samplonius & Hermelink 1970.
- ↑ Smith, A. Mark (1992). "The Latin Version of lbn Mu c ādh's Treatise “On Twilight and the Rising of Clouds”". Arabic Sciences and Philosophy 2 (1): 83. doi:10.1017/s0957423900001570.
- ↑ 5,0 5,1 O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., „Abu Abd Allah Muhammad ibn Muadh Al-Jayyani“, MacTutor History of Mathematics archive (ingliz)
{{citation}}: CS1 maint: unrecognized language () - ↑ O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., „Menelaus of Alexandria“, MacTutor History of Mathematics archive (ingliz)
{{citation}}: CS1 maint: unrecognized language () „Book 3 deals with spherical trigonometry and includes Menelaus’s theorem.“ - ↑ Kennedy, E. S. (1969), „The History of Trigonometry“, 31st Yearbook, National Council of Teachers of Mathematics, Washington, D.C.: 337 (cf. Haq, Syed Nomanul, The Indian and Persian background, 68-bet, in Seyyed Hossein Nasr, Oliver Leaman (1996), History of Islamic Philosophy, Routledge, 52–70-bet, ISBN 0-415-13159-6)
- ↑ Sabra, A.I. (1967). "The Authorship of the Liber de crepusculis, an Eleventh-Century Work on Atmospheric Refraction". Isis 58 (1): 77–85. doi:10.1086/350185.
- ↑ Nunes, Pedro. Obras. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian, 2003. ISBN 972-31-1084-9.