Ziyosfera

Ibn Sabin

Ибн Сабин (арабча: محمدبن عبدالحق بن سبعين‎‎ ʿАбд ал-Ḥаққ б. Сабʿīн ал-Мурсīй) араб[1][2] сўфий файласуф, ғарбдаги ислом оламининг Андалусия ерларидаги охирги[манба керак] файласуфи эди. У 1217-йилда Испанияда туғилган ва Сеутада яшаган. У неоплатончи файласуф, перипатетизм файласуфи, пифагорчилик файласуфи, гирмесийлик тарафдори, алкимёгар, ғайри анъанавий сўфий, пантеист бўлган, деган фикрлар айтилган, бироқ буларнинг бирортаси Ибн Сабинни етарлича тавсифлаб бера олмайди[3]. У, шунингдек, ботинийлик ҳақидаги билимлари билан танилган бўлиб, ислом ва бошқа динлар илмларини чуқур ўрганган эди[4].

Абд ал-Ҳаққ ибн Саб'ин ал-Мурсий
محمدبن عبدالحق بن سبعين
Таваллуди 1216/1217

Ўз давридан бошлаб то бугунги кунгача Ибн Сабин қарашлари учун танқид қилиб келинади; бироқ кўпинча буни унинг асарларини чуқур билмаган мухолифлари қилган, чунки Ибн Сабин ҳақидаги кўп айбловлар унинг ўз ёзма мероси билан рад этилади ва айрим танқидчиларнинг умуман унинг асарлари билан таниш бўлмаганини кўрсатади.

Сицилия саволлари

Ибн Сабин энг кўп машҳур бўлиб, унга Муқаддас Рим императори Фридрих ИИ юборган саволларга ёзган жавоблари билан ёдда қолган; бу жавоблар الكلام على المسائل الصقلية ал-Калам ʻала ал-Масаъил ас-Сиқилийя (Сицилия саволлари ҳақида нутқ)[5] номи билан нашр қилинган. Ушбу асар Ғарбда дастлаб 1853-йилда сицилиялик шарқшунос Мичеле Амари[6]. томонидан оммалаштирилган бўлиб, у Сицилия саволларига жавоб берган муаллифлар орасида Ибн Сабинни ҳам таниб олган.

Асарлари

Сицилия саволларидан ташқари, унинг бошқа йирик ва энг узун асари بد العارف Будд ал-Ариф (Орифнинг заруриёти) бўлиб, у қўлёзма ва таҳрир қилинган нашр ҳолида бизгача етиб келган. Унинг ёзиш услуби аралаш ва тушунарсиз деб таърифланган, бу эса баъзи замонавий нашриётчиларга уни тушунишда қийинчилик туғдирган. У бир қатор рисолалар ва китоблар ёзган, уларнинг айримларини, бошқалар қаторида, Абдураҳмон Бадавий нашр қилган.

Ибн Рушдни танқид қилиши

Буд ал-Ариф (Орифнинг заруриёти) асарида Ибн Сабин Ибн Рушдни қаттиқ танқид қилади ва уни ҳар доим ҳам ақлга тўғри келмаган бўлса ҳам Аристотел ғояларини тасдиқлашга интиладиган ашаддий аристотелчи деб ҳисоблайди. Ушбу асарда Ибн Сабин шундай дейди:[7].

وهذا الرجل بن رشد مفتون بارسط ومعظم له ويكاد أن يقلده في الحس والمعقولات الأولى. ولو سمع الحكيم يقول إن القائم قاعد في زمان واحد لقال به وإعتقده. واكثر تواليفه من كلام ارسط إما يلخصها أو يمشي معها. وهو في نفسه قصير الباع قليل المباع بليد التصور غير مدرك, غير أنه إنسان جيد وقليل الفضول ومنصف وعالم بعجزه. ولا يعول عليه في إجتهاده فإنه مقلد لأرسط.
Ва бу киши, Ибн Рушд, Аристотелга ошуфта ва уни улуғловчи бўлиб, деярли ҳиссиётлар ва бирламчи ақлий тушунчаларда ҳам унга тақлид қилади; агар у файласуф “тик турган киши билан ўтирган киши бир вақтнинг ўзида бир хил” деса, бунга ҳам иймон келтирган бўлар ва уни даъво қилган бўларди. Унинг ёзганларининг кўпи Аристотел сўзларидан иборат бўлиб, уларни ёки ихчамлайди, ёки улар билан бир хил ёзади. У ўзи табиатига кўра имконияти тор, таклифи оз, тасаввури суст, англашдан йироқдир. Шунга қарамай, у яхши инсон, адолатли ва ўз ожизлигини биладиган кишидир. Ижтиҳодида унга ишониб бўлмайди, чунки у Аристотелга тақлид қилувчидир.

Вафоти

Тахминан ҳижрий 668/ милодий 1270-йилларда Ибн Сабин Маккада шубҳали шароитда вафот этган[8]. Унинг ўлими ҳақида икки хил ривоят мавжуд: улардан бирида у заҳарланган дейилади, бошқасида эса у ўз жонига қасд қилгани хабар қилинади[3]. Бироқ Ибн Сабиннинг ўз жонига қасд қилгани ҳақидаги ривоят тўқима эканини кўрсатувчи далиллар мавжуд. Касвит шундай ёзади: „…унинг гўёки ўз жонига қасд қилгани ҳақидаги даъво, биринчидан, Ибн Сабин душманларидан бири томонидан ривоят қилингани, иккинчидан эса, ўз жонига қасд қилиш ислом қонунларига ҳам, Ибн Сабиннинг фалсафий эътиқодларига ҳам мутлақо зидлиги боис эътироф этиб бўлмайди“[9]. Бир-бирини инкор этадиган бу ривоятларга қарамай, Массинён ва Корбен томонидан қабул қилинган, янада баҳсли бўлган ўз жонига қасд қилиш ҳақидаги талқин қайта-қайта зикр этилади ва Бенсалем Ҳиммич томонидан Мусулмоннинг ўз жонига қасд қилиши асарида ҳатто бадиийлаштирилади[10].

Манбалар

  1. ↑ Леаман, Оливер. Ҳисторй оф Исламиc Пҳилосопҳй (эн). Роутледге, 2013-03-07. ИСБН 9781136780448. 
  2. ↑ Леаман, Оливер. Тҳе Биограпҳиcал Энcйcлопедиа оф Исламиc Пҳилосопҳй (эн). Блоомсбурй Публишинг, 2015-07-16. ИСБН 9781472569455. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Cоок, Бенжамин Г. (2012-07-01). "Ибн Сабʿīн анд Исламиc Ортҳодохй: А Реассессмент" (эн). Жоурнал оф Исламиc Пҳилосопҳй 8: 94–109. дои:10.5840/исламиcпҳил201288. ҳттпс://www.аcадемиа.эду/34489975. 
  4. ↑ С. Ҳ. Наср (2006), Исламиc Пҳилосопҳй фром Иц Оригин то тҳе Пресент: Пҳилосопҳй ин тҳе Ланд оф Пропҳеcй, Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, пп. 156-157.
  5. ↑ Луиса Арвиде, Лас Cуэстионес Сиcилианас де Ибн Сабин, ГЕУ, Гранада 2009 (ин Арабиc анд Спаниш).
  6. ↑ Мичеле Амари, Қуэстионс пҳилосопҳиқуэс адрессéэс аух саванц мусулманс пар л’Эмпереур Фрéдéриc ИИэ, ин Жоурнал асиатиқуэ, Вэ сериэ, 1, Парис, 1853, пп. 240-274.ҳттп://галлиcа.бнф.фр/арк:/12148/бпт6к931611/ф240.пагинатион.р=Мичеле+Амари.лангеН.
  7. ↑ Аоуад, Мароун; Ди Винcензо, Силвиа; Фадлаллаҳ, Ҳамидé. Аверроэс' Миддле Cомментарй он Аристотле'с Метапҳйсиcс Cритиcал Эдитионоф тҳе Арабиc Версион, Френч Транслатион анд Энглиш Интродуcтион. Брилл, 2023 — 539–540-бет. 
  8. ↑ Акасой, Анна Айşэ (2008-06-30). "Ибн Саб'īн'с Сиcилиан Қуэстионс: тҳе Техт, иц Соурcес, анд тҳеир Ҳисториcал Cонтехт". Ал-Қанṭара 29 (1): 115–146. дои:10.3989/алқантара.2008.в29.и1.51. ИССН 1988-2955. ҳттп://ал-қантара.ревистас.cсиc.эс/индех.пҳп/ал-қантара/артиcле/виэw/51/45. 
  9. ↑ Cасеwит, Ёусеф (2008). "Тҳе Обжеcтиве оф Метапҳйсиcс ин Ибн Сабʿīн'с Ансwерс то тҳе Сиcилиан Қуэстионс". Иқбал Ревиэw 49: 102. ҳттпс://традитионалҳикма.cом/wп-cонтент/уплоадс/2015/08/Тҳе-Обжеcтиве-оф-Метапҳйсиcс-ин-Ибн-Сабинс-Ансwерс-то-тҳе-Сиcилиан-Қуэстионс-бй-Ёусеф-Cасеwит.пдф. 
  10. ↑ „Муслим Суиcиде, А – Сйраcусе Университй Пресс“ (эн-УС). Қаралди: 2023-йил 12-сентябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ibn_Sabin" dan olindi