Ibn al-Quff
Амин ад-Давла Абул-Фараж ибн Яъқуб ибн Исоқ Ибн ал-Қуфф ал-Каракий (арабча: أمين الدولة أبو الفرج بن يعقوب بن إسحاق بن القف الكركي; милодий 1233–1286‑йиллар) – араб табиб ва жарроҳ, шунингдек фақат жарроҳлар учун мўлжалланган, ўрта асрлардаги араб тилидаги энг қадимги ва энг йирик рисола муаллифи бўлган[1].
Ҳаёти
Ибн ал-Қуфф, „ал-Маликий ал-Масиҳий“ (яъни мелкит насронийси) номи билан ҳам танилган, Иорданиядаги Ал Карак шаҳрида туғилган[2]. Унинг отаси Муваффақиддин Яъқуб бўлиб, мелкит насроний арабларидан бўлган. Отаси яхши иш имконияти топиб, оиласини Суриядаги Сархад шаҳрига кўчиради, у ерда Ибн ал-Қуффга Ибн Абу Усайбиъа дарс беради ва уни тиббий таълим билан таништиради. У Ибн Абу Усайбиъа билан бирга ўқиб, кўп тиббий маълумотларни ўрганади, аввалги табиблар ҳақидаги кўплаб таржимаи ҳолларни мутолаа қилади ва ўрганган материалларини тафаккур қилиб, уларга кўп вақт сарфлайди.
Кейинчалик Ибн ал-Қуфф Дамашқга кўчиб ўтди, у ерда билимини оширди ва метафизика, фалсафа, тиббиёт, табиий фанлар ва математикани ўрганди. Бу фанларнинг барчасини унга аниқ ким ўргатгани маълум эмас, бироқ барибир у ўз фаолияти учун жуда фойдали бўлган катта ҳажмдаги билимларни эгаллаган. У бир муддат таҳсил олиб, билимдон табиб ва жарроҳ эканини исботлагач, Иорданияда жойлашган қўшин таркибида табиб-жарроҳ лавозимига тайинланган[3]. Айнан қўшин сафида хизмат қилаётган пайтида у табиб ва жарроҳ сифатида шуҳрат қозона бошлайди.
У беморларига чин дилдан ғамхўрлик қилувчи ва ишини ҳалоллик билан бажарувчи насроний араб сифатида мусулмон империясида шуҳрат қозонади[4]. Унинг шуҳрати пасайгач, у Дамашққа юборилади ва у ерда эллик икки ёшида вафот этгунига қадар дарс беради[3].
Асарлари
Иорданияда табиб-жарроҳ бўлиб ишлаган даврида Ибн ал-Қуфф кўплаб китоблар ёзар ва одамларга дарс берар эди. У, аслида, амалий табибликдан кўра, тиббий мавзуларда ёзувчи ва ўқитувчи сифатида кўпроқ танилган. У ҳаёти давомида камида ўнта шарҳ ва китоб ёзган. Шулардан еттитаси бугунги кунда, тўлиқ ҳолда ёки парча-парча тарзда, бизгача етиб келган. Унинг энг машҳур асарларидан бири Ибн Сино (Ибн Сино)нинг „Ишорот“ига ёзган шарҳи бўлган, бироқ бугунги кунда бу ҳақда ҳеч қандай далил йўқ, у йўқолган деб тахмин қилинади ёки Ибн ал-Қуфф уни тугатмаган ва нашр этмаган бўлиши мумкин. Қуйида унинг энг машҳур сақланиб қолган айрим асарлари қисқача тавсифи билан келтирилади.
- Китоб ал-ʻУмда фи-л-жароҳа (كتاب العمدة في الجراحة) ёки „жарроҳлик санъатининг асослари“: умумий тиббий қўлланма бўлиб, унда анатомия ва дори воситалари билан даволаш, шунингдек жарроҳлик мавзуси қамраб олинган, асосан жароҳатлар ва ўсимталарга эътибор қаратилган, бироқ у офталмологияни алоҳида соҳа, ўзига хос техник адабиётга эга мутахассислик деб ҳисоблагани учун бу китобга киритмаган[1]. Асар 1937‑йилда Ҳайдарободда нашр этилган. Бу бутун ўрта асрлар давридаги жарроҳлик бўйича энг йирик арабча матн эди. Ушбу китобда Ибн ал-Қуфф артериялар ва веналар орасидаги боғланишларни тушунтириб берган бўлиб, бу кейинчалик капиллярлар деб аталадиган тузилманинг энг дастлабки таърифи ҳисобланади. У буни микроскоп ихтиро қилинишидан олдин қилган ва, шунингдек, клапанларнинг қандай ишлашини ҳамда уларнинг очилиш-ёпилиш йўналишини тушунтириб берган.
- Аш‑Шофий фит-тибб (Шифо санъатларининг тўлиқ баёни): унинг биринчи тиббий энсиклопедияси бўлиб, милодий 1272‑йил бошларида якунланган.
- Жомиʻ ал-ғараз фи ҳифз ас-сиҳҳа ва дафʻ ал-мараз (جامع الغرض في حفظ الصحة ودفع المرض): профилактик тиббиёт ва соғлиқни сақлашга оид 60 бобдан иборат асар бўлиб, тахминан 1275‑йилда ёзиб тугатилган. У бир неча қўлёзма нусхаларда сақланган.
- Ал-усул фи шарҳ ал-фусул: Гиппократ асарларига икки жилдлик шарҳ.
- Рисала фи манофиʻ ал-аъдо: тана аъзоларининг анатомияси ҳақида рисола.
- Зубад ат-Табиб: амалиётдаги шифокорлар учун маслаҳатлар китоби.
- Шарҳ ал-Куллиёт: Ибн Синонинг Қонун фит-тибб асарига ёзилган шарҳ.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Порманн, Петер Э.; Саваге-Смитҳ, Эмилиэ. Медиэвал Исламиc Медиcине. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2007 — 61-бет. ИСБН 978-0-7486-2066-1.
- ↑ Бриcе, Wиллиам. Ан Ҳисториcал Атлас оф Ислам, 1981 — 391-бет. ИСБН 9004061169.
- ↑ 3,0 3,1 Ҳамарнеҳ, Сами К. „Ибн Ал-Қуфф, Амīн Ал-Даwлаҳ Абū Ал-Фараж Ибн Муwаффақ Ал-Дīн Я‘Қūб Ибн Исḥāқ Ал-Масīҳī Ал-Каракī“, . Cомплете Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй. Детроит: Чарлес Сcрибнер'с Сонс, 2008 — 238–239-бет.
- ↑ . Ревиэw бй: Алберт Т. Аwад"Тҳе Пҳйсиcиан, Тҳерапист анд Сургеон, Ибн ал-Қуфф. Ан Интродуcторй Сурвей оф ҳис Тиме, Лифе анд Wоркс бй Сами К. Ҳамарнеҳ". Пҳармаcй ин Ҳисторй 17 (2): 77-78. 1975. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/41108909.