Ibrohim Donishmand
Sayyid Ibrohim Donishmand (bengalcha: সৈয়দ ইব্রাহীম দানেশমন্দ, forscha: سید ابراهیم دانشمند) XVI asr zamindori va islom olimi boʻlib, Qodiriya soʻfiy tariqatiga mansub edi. Hayoti davomida juda hurmat qilingan Donishmand islomiy va dunyoviy bir qancha fanlar boʻyicha mutaxassis hisoblangan. U Bengalda faoliyat yuritgan va targʻibot olib borgan Qodiriya tariqatining dastlabki namoyandalaridan biri boʻlgan, deb hisoblanadi.
Malik al-Ulamo, Qutb al-Ashiqin Sayyid Ibrohim Donishmand | |
|---|---|
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Vafoti | |
| Dargabariy Shohi qabristoni | |
| Dini | Islom |
| Farzandlari | Muso, Yusuf, Iso, Ishoq, Fotima |
| Mazhab | sunniy |
| Yurisprudensiya | hanafiy |
| Tariqat | Qodiriy |
| Boshqa nomlari | Donishmand |
| Qarindoshlar | Sayyid Muhammad Toyfur (avlodi) |
Nasabi
Sayyid oilasida tugʻilgan Donishmandning asl kelib chiqishi borasida turli qarashlar mavjud. Taklif etilgan fikrlardan biriga koʻra, u XVI asrda Bengalga koʻchib kelgan asli Forslardan boʻlgan[1]. Shunday ekan, u oʻz saltanati boshqaruviga koʻmaklashish uchun Bengal sultoni Alouddin Husayn Shoh tomonidan Markaziy Osiyo va Forsdan taklif etilgan koʻplab sayyidlardan biri boʻlishi ham mumkin[2].
Boshqa bir farazga koʻra, tarixchi Achyut Charan Choudhuriy uning soʻfiy lashkarboshi Sayyid Nosiruddinning evarasi boʻlganini va XIII asrdan beri Bengalda faoliyat yuritib kelgan yer egalari sulolasi – Taraf sayyidlariga mansubligini taʼkidlaydi[3].
Hayoti
Sermahsul muallif boʻlgan Sayyid Ibrohim islom ilmlarining koʻp sohalarini egallagan edi, ammo ayniqsa tasavvufga (islomiy irfon) alohida eʼtibor qaratgan. Ilmidagi chuqurligi uchun unga eng koʻp bogʻlanadigan unvon – „Donishmand“ (dono) taxallusi berilgan[1]. Donishmand rahbarligida hind rajput zodagoni Kalidas Gazdaniy islomni qabul qilgan[4]. Gazdaniy Sulaymonxon ismini olib, keyinchalik mashhur Iso Xonning otasi boʻlgan. Iso Xon esa Baro-Bhuyan lashkarlarini boshqarib, Boburiylar davlatiga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan[5].
Sayyid Ibrohim shuningdek, fors va arab tillari boʻyicha ham mashhur olim edi[4]. U ushbu yutuqlari uchun Dehli imperatori tomonidan „malik al-Ulamo“ (olimlar podshosi) unvoni bilan taqdirlangan va „Qutb al-Osheqin“ (Oshiqlar qutbi) faxriy taxallusi bilan ham tanilgan[6][1]. Maʼlum bir vaqtda Donishmandga Bengal sultoni tomonidan Sonargaonda soliqdan ozod yerlar inʼom qilingan va u oʻzining avvalgi Katta Siletdagi Taraf mulklaridan koʻchib kelib shu yerga joylashgan. U yerda u islom targʻiboti bilan shugʻullangan xonqoh barpo etgan. Bu anʼana keyinchalik uning avlodlari va maʼnaviy vorislari tomonidan ham davom ettirilgan[1].
U Sonargaonda, XV asrga oid Fotih Shoh masjidi yonidagi, oʻzi bilan birga qarindoshlari va boshqa islom arboblari dafn etilgan maqbaralar majmuasida koʻmilgan. Bu maskan muqaddas joy hisoblanadi va ziyoratchilar tomonidan tez-tez ziyorat qilinadi[7].
Oilasi
Koʻplab manbalarda aytilishicha, Sayyid Ibrohim Bengal sultonining toʻngʻich qiziga uylangan boʻlib, uning ismi Ravshan Axtar Bonu boʻlgan, degan taxmin mavjud[8]. Biroq bu sultonning aniq shaxsiga doir fikrlar turlicha: taklif etilgan nomlar orasida soʻnggi Ilyosiylar hukmdori Jaloliddin Fotih Shoh, shuningdek, Husayniylar sulolasi vakillari boʻlgan Alouddin Husayn Shoh yoki uning oʻgʻli Gʻiyosiddin Mahmud Shoh ham bor[9][1]. Ushbu nikohdan Sayyid Ibrohimning toʻrt oʻgʻli tugʻilgan: Muso, Iso, Yusuf va Is’hoq[10]. Uning Fotima Bibi ismli qizi (yoki nabirasi) ham boʻlib, u keyinchalik Iso Xonning rafiqasiga aylangan va ehtimol uning oʻgʻli Muso Xonning onasi boʻlgan[11][12].
Uning avlodlari Sonargaonda muhim zamindorlar sifatida qolishgan va ular orasida tarixchi Sayyid Muhammad Toyfur ham bor edi[13].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Khan (2014).
- ↑ Taifoor (1965), s. 333.
- ↑ Choudhury (2000), s. 228.
- ↑ 4,0 4,1 Hussainy Chisti (1999), s. 600.
- ↑ Sarkar, Ray & Chakrabarty (1991), s. 114.
- ↑ Curley & Das (1999), s. 140.
- ↑ Rashid (1997), s. 85.
- ↑ Bhaduri (2001), s. 128.
- ↑ Curley & Das (1999), s. 141.
- ↑ Choudhury (2000), s. 503.
- ↑ Taifoor (1965), s. 94.
- ↑ Karim (1954), s. 129.
- ↑ Huda (2012).
Adabiyotlar
- Bhaduri, Reena (2001), Oʻrta asr Bengalidagi ijtimoiy tuzilma, Bibhasa, ISBN 978-81-87337-11-9
- Choudhury, Achyut Charan (2000) [1910], Srihatter Itibritta: Purbangsho (Bengali), Kolkata: Kotha
- Curley, David L.; Das, Rahul Peter (1999), Oʻrta asr bengal adabiyoti boʻyicha maqolalar, Firma KLM, ISBN 978-81-7102-085-0
- Huda, Shahnaz (2012), „Taifoor, Syed Muhammed“, Banglapedya: Bangladesh milliy ensiklopediyasi, Bangladesh Osiyo jamiyati
- Hussainy Chisti, Syed Hasan Imam (1999), Sharif Uddin Ahmed (muh.), „Siletidagi arab va fors tillari“, Silet: Tarix va meros, Bangladesh Itihas Samiti, ISBN 978-984-31-0478-6
- Karim, Nurul (1954), S. Moinul Haq (muh.), „Sharqiy Pokiston tarixida Iso Xonning roli“, Pokiston Tarix jamiyati jurnali, Pakistan Historical Society
- Khan, Muazzam Hussain (2014), „Ibrohim Donishmand, Sayyid“, Banglapedya: Bangladesh milliy ensiklopediyasi (Second-nashr), Bangladesh Osiyo jamiyati
- Rashid, M. Harunur (1997), Sonargaon–Panam: Bangladeshdagi tarixiy yodgorliklar va obʼyektlar tadqiqi, Bangladesh Osiyo jamiyati, ISBN 978-984-512-344-0
- Sarkar, Jagadish Narayan; Ray, Nisith Ranjan; Chakrabarty, Phanindranath (1991), Hindiston madaniy taraqqiyoti boʻyicha tadqiqotlar: prof. Jagadish Narayan Sarkar sharafiga maqolalar toʻplami, Punthi Pustak, ISBN 9788185094434
- Taifoor, Syed Muhammed (1965), Eski Dakkaga nazar: Sharqiy Bengal va Ossamning qisqacha tarixiy bayoni, S. M. Perwez