Ibrohim Edhem posho
İбраҳим Эдҳем Паşа (Иброҳим Эдҳем Пошо, 1818-йилда туғилган — 1893-йилда вафот этган) — ХИХ асрда яшаган давлат арбоби, вазир, садри а'зам, давлат кенгаши раҳбари ва Усмонли империясида элчи каби кўплаб юқори лавозимларда хизмат қилган.
| Иброҳим Эдҳем пошо | |
|---|---|
| туркча: İбраҳим Эдҳем Паşа' | |
 Иброҳим Эдҳем пошонинг биродари Абдуллоҳ томонидан чзилган сурати | |
| Усмонли садри а'зами | |
| Салтанат | 1877-1878 |
| Ўтмишдоши | Миҳат пошо |
| Давомчиси | Аҳмед Ҳамди пошо |
| Туғилиши |
1818 Сакиз адаси |
| Вафоти |
1893 Истанбул |
Ёшлиги
1818-йилда асли юнон оиласида туғилган деб тахмин қилинган Иброҳим Эдҳем пошо, баъзи манбаларга кўра, 1822-йилда Хиос қўзғолони бошланганда, можаролар чоғида қул сифатида сотилган. Баъзи манбаларга кўра эса у Измирга қочганидан кейин асраб олишган ва кейинчалик Кожа Меҳмет Ҳусревнинг садр вазирига айланди.
Болаларга меҳр-муҳаббати билан танилган Кожа Меҳмет Ҳусрев Пошо шу йўл билан 10 га яқин етим болани ўз паноҳига олиб, барчасини ўқитди. Бу болаларнинг кўпчилиги кейинчалик муҳим лавозимларда ишлаган. Қисқа вақт ичида ўзининг ақл-заковати билан эътиборни тортган Иброҳим Эдҳем Бейни биринчи бўлиб Хусрев Пошо ва султоннинг ўзи қўллаб-қувватлади[1]. У Маҳмут назорати остида Парижга ўқишга жўнатилган. Пошо дастлаб Институтион Барбетда рўйхатдан ўтган. Бу ерда унинг энг яқин синфдошларидан бири машҳур франсуз кимёгари ва олими Луи Пастер ҳам ўқиган. У Париждаги Минес ПарисТечни ўз синфидаги энг муваффақиятли талабалардан бири сифатида тамомлаган ва Туркиянинг биринчи замонавий кон муҳандиси бўлиш шарафига муяссар бўлган.
Иш фаолияти
Иброҳим Эдҳем пошонинг Усмонли давлат хизматидаги биринчи юқори лавозими 1856-йилнинг ноябридан 1857-йилнинг апрелигача бўлган даврда ташқи ишлар вазири бўлган. Бу вазифадан сўнг унга савдо вазири (1859-йил декабр — 1861-йил июл), савдо ва жамоат ишлари вазири (1863-йил феврал-май), маориф вазири (1863-йил март-май) ва яна савдо вазири (март) вазифалари юклатилди. 1865 - 1866-йил июн). Шундан сўнг у 1866-йил сентабрда Тирхала губернатори ва 1867-йил июн ойида Иоаннина губернатори бўлди ва 1868-йил мартгача бу лавозимда қолди.
Бу икки губернаторлик вазифаси яна бир қатор ҳукумат вазирликлари ҳам пошо томонидан бажарилди. Суд вазири (1870-йил август — 1871-йил июн), жамоат ишлари вазири (1871-йил июн — 1873-йил январ), савдо вазири (1871-йил сентабр — 1872-йил август) ва жамоат ишлари вазири (1874-йил феврал) лавозимларида ишлаган. Бу вазифани 1876-йил апрел-декабр ойлари орасида ўтказган Берлин элчихонаси ва 1876-йил 26-декабрдан 1877-йил 5-февралгача бўлган Давлат кенгаши бошлиғи кузатиб борди.
1877-йил 5-февралда Султон Абдулҳамид ИИ ўша пайтдаги вазири Мидҳат Пошони ишдан бўшатиб, ўрнига ўша пайтда Давлат Кенгаши раҳбари бўлган Иброҳим Эдҳем Пошони олиб келди. Бу сана 1877-1878-йиллардаги Усмонли-Россия уруши олдидан чақирилган кемасозлик конференсияси муваффақияциз якунланган ва 1877-йил 20-январда тарқатиб юборилган ва уруш муқаррар бўлиб қолган кунларга тўғри келади[2]. Султон бу омадсизликда Мидҳат пошони айблаб, уни нафақат вазирлик лавозимидан четлатибгина қолмай, балки чет элга сургунга ҳам жўнатади. Иброҳим Эдҳем пошо бош вазир бўлганидан икки-уч ой ўтгач, руслар Усмонлилар империясига ғарбдан ҳам, шарқдан ҳам ҳужум қилиб уруш бошладилар. Иброҳим Эдҳем пошо бу урушнинг аксарият қисмида садр вазирлигида қолди. Аммо уруш давомида қабул қилинган муҳим қарорлар нафақат Иброҳим Эдҳем пошо, балки у раҳбарлик қилган уруш қўмитаси томонидан ҳам қабул қилинди. Ниҳоят, 1877-йил 10-декабрда Плевна мудофааси муваффақияцизликка учраган ва уруш ютқазилиши аниқ бўлганида, султон 1878-йил 11-январда Иброҳим Эдҳем пошони ишдан бўшатиб, ўрнига Аҳмад Ҳамди пошони тайинлади[3].
Иброҳим Эдҳем пошонинг садр вазирлиги ўн бир ой тўрт кун давом этди. Бу вазифадан сўнг 1879-йилнинг мартидан 1882-йилнинг мартигача Вена элчиси, 1883-йилнинг мартидан 1885-йилнинг октабригача эса ички ишлар вазири бўлиб хизмат қилди. 1893-йилда Истанбулда вафот этди[4]. Иброҳим Эдҳем Пошонинг 2 қиз ва 4 ўғил-6 фарзанди бор эди. Унинг фарзандларидан бири Усмон Ҳамди Бей турк музейшунослигининг отаси сифатида танилган. Унинг бошқа ўғли Исмоил Галип турк нумизматикасининг асосчиси сифатида танилган. Яна бир ўғли Ҳалил Этҳем Элдем геология фанига катта ҳисса қўшган. У, шунингдек, 1990-йилда ўлдирилган МИТ маслаҳатчиси ўринбосари Хирам Абаснинг бобоси ҳисобланади.
| Ҳумкдорлик унвони | ||
|---|---|---|
| Ўтмишдоши: Митҳат пошо |
Усмонийлар садри а'зами 1877-йил 5-феврал-1878-йил 11-январ |
Вориси: Аҳмед Ҳамди пошо |
Манбалар
- ↑ ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/неwинтернатиона08ункнгоог
- ↑ ҳттпс://тр.амбафранcе.орг/спип.пҳп?артиcле838
- ↑ „архив нусхаси“. 2022-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июн.
- ↑ ҳттпс://www.истанбул.эду.тр/тр/_
Ҳаволалар
Чишолм, Ҳугҳ, эд. (1911) "Эдҳем Паша" Энcйcлопæдиа Британниcа (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс- Чамбер оф Мининг Энгинеэрс оф Туркей (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-03-09 санасида архивланган) (инглизча)