Ibrohim Tarpi
Иброҳим Амет Тарпи (1874-йил, Боқчасарой, Таврид губернаторлиги – 1946-йил, Тошкент) – қрим-татар диний ва жамоат арбоби. Қрим муфтийси (1923–1924). Мусиқа ижроия қўмитаси аъзоси (1917).
| Иброҳим Амет Тарпи | |
|---|---|
![]() | |
| Таваллуди |
1874-йил Боқчасарой |
| Вафоти |
1946-йил (72 ёшда) Тошкент |
| Фуқаролиги |
|
| Дини | Ислом |
Ҳаёти
Иброҳим Тарпи 1874-йилда Боқчасаройда туғилган[1]. Отаси камбағал деҳқон Амет Тарпи бўлиб, мева ва сабзавотлар етиштирган. Катта акаси, китоб сотувчиси Али Тарпи Тержиман. У Исмоил Гаспирали асарларини тарқатишда фаол қатнашган. Иброҳим Тарпи Истанбул университетининг илоҳиёт факултетини тамомлаган[2].
Иброҳим Тарпи 1900-йилларнинг ўрталарида Бахчисаройдаги ҳукуматга қарши ҳаракат йиғинларида қатнашган[3]. У Исмоил Гаспирали тарафдорларидан бўлган. 1911-йилда Дерекой масжидига имом этиб тайинланган. Исмоил Гаспиралининг дафн маросимида Ялта жамоатчилиги номидан сўзга чиққан.
1917-йил 12-мартда Қрим хайрихоҳлик жамиятини тузган мусулмон инқилобий қўмитаси раҳбарларидан бири бўлган. Вақтинчалик Қрим мусулмонлари ижроия қўмитаси аъзоси этиб сайланган. 1917-йил 24-июлда „Нўмон Челебиджихонга қарши интригалар ва у ерда етакчи мавқега эга бўлишга уринишлари учун“ Мусийск Ижроия қўмитасидан чиқариб юборилди. У Мусийск Ижроия қўмитасига мухолиф бўлган руҳонийлар томонидан қўллаб-қувватланган диний-маданий „Уламолар иттифоқи“га раҳбарлик қилган.
1920-йил 16-майда Симферополда Россия қуролли кучлари бош қўмондони генерал Пётр Врангел раислигида ўтказилган биринчи Умумқрим мусулмонлар қурултойининг мажлисларида қатнашган[4].
1923-йил 10–15-январда мусулмонларнинг 1-қурултойи бўлиб, унда Қрим мусулмонлари диний ишлари бўйича халқ бошқармаси (НУРДМК) тузиш ва Иброҳим Тарпини муфтийликка сайлаш тўғрисида қарор қабул қилинган[3][5]. 1923-йил июн ойида Тарпи Уфада бўлиб ўтган ИИ Бутунроссия мусулмон руҳонийларининг қурултойига делегат сифатида юборилган[6]. 1924-йил Қозонда бўлиб ўтган мусулмонлар конференсиясида қатнашган.
Қрим мусулмонларининг навбатдаги қурултойи арафасида ОГПУ Тарпини муфтийликка қайта сайламасликни тавсия қилган ва 1924-йилда Аджи Халил Муслядин муфтийликка сайланган[3][5]. 1927-йил май ойида Иброҳим Тарпи ҳибсга олинган. У Ялта прокуратурасида икки ойга яқин ушлаб турилган, ҳеч қандай айблов эълон қилинмаган. Қўлларида плакатлар кўтариб, Тарпи озод этилишини талаб қилган юздан ортиқ Дерекой жамоатига мансуб аёлларнинг намойиши натижасида уч кундан кейин Тарпи озод қилинган. Бироқ, 1927-йил 8-ноябрда ОГПУнинг махсус йиғилиши томонидан Қримдан депортация қилишга ҳукм қилинган. Ҳукм натижасида Иброҳим Тарпи оиласи билан Мелитополга, кейинроқ Ўзбекистон ССРга кўчиб ўтган. Тошкентда Октябр бозоридаги киоскада сотувчи бўлиб ишлаган. Ёзувчи Абдулла Қодирий ва Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Совети раиси Файзулла Хўжаевлар билан мулоқотда бўлган.
1936-йил 3-июнда саккиз йилга қамоқ жазосига ҳукм қилинган. Жазони Карлагда (Қозоғистон ССР) ўтаган. 1945-йил июн ойида озод қилинган. Паркинсон касаллиги билан оғриб, 1946-йилда вафот этган. Тошкентдаги Қўйлиқ қабристонига дафн этилган[2].
Манбалар
- ↑ „Тарпи Ибраим Амет (1874)“ (ру). Открытый список. 2022-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
- ↑ 2,0 2,1 Возгрин В. Е. „Выдающиеся крымскотатарские вероучители: три судьбы“, . Исторические судьбы крымских татар.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Кая Сейран. „История - наука беспристрастных“ (ру). Голос Крыма (2012-йил 18-май). 2022-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
- ↑ „Протокол 1-го заседания Всекрымского мусульманского съезда“ (ру). исламперспеcтивес.орг. 2022-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
- ↑ 5,0 5,1 Аблязов Эмир. „Дело муллы Шейха“ (ру). Голос Крыма (2015-йил 14-август). 2022-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
- ↑ „Письма И.В. Сталину от председателя Народного управления религиозными делами мусульман Крымской АССР И. Тарпи с просьбой оказать помощь.“ (ру). исламперспеcтивес.орг. 2022-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
