Ibrohimbek
Иброҳимбек Лақай ёки Мулла Муҳаммад Иброҳимбек Чақабой тўқсабо ўғли (1889-йил – 1931-йил 31-август) – Туркистонда (Ўзбекистон ва Тожикистонда), 1921-йилдан эса амирликнинг шимолида, кейинроқ Афғонистон подшоҳлигида болшевикларга қарши курашган миллий истиқлолчилик ҳаракатининг раҳнамоларидан бири.
| Иброҳимбек Лақай | |
|---|---|
| Асл исми | Мулла Муҳаммад Иброҳимбек Чақабой тўқсабо ўғли |
| Ҳаёт даври | 1889-йил — 31.08.1931-йил (42 ёш) |
| Тахаллус(лар)и | "Шарқ Напалеони"[1], "Лақайлик Робин Гуд"[2] |
| Таваллуди |
1889-йил Кўктош қишлог'и, Бухоро амирлиги |
| Вафоти |
31-август 1931-йил Тошкент |
| Фуқаролиги | Бухоро амирлиги |
| Қўшин турлари | пиёда қўшинлар |
| Хизматдаги йиллари | 1920–1931-йиллар |
| Унвони |
Полковник |
| Лавозими | Дала қўмондони |
| Жанг/уруш | Шарқий Бухорода болшевикларга қарши қуролли ҳаракатларга бошчилик қилади |
| Отаси | Чақабой тўқсабо |
Ҳаёти
Кўктош қишлоғининг Лақай қабиласидан бўлган, баъзи маълумотларга кўра, Бухоро қўшинининг тўқсоба (Амир даражаларига кўра полковник рутбасига тўғри келадиган, бошқаларга кўра, Бухоро амирининг амалдори) зобити бўлган, Кўктош қишлоғи оқсоқол (боши) оиласида туғилган. Чақобаевлар оиласи тўрт хотин, олти қиз ва олти ўғилдан иборат эди.
Иброҳимбек ўғилларнинг энг кичиги эди. У бир ярим йил мактабда ўқиди, озгина ўқийди, лекин ўзининг тан олишича, у ҳеч қачон ёзишни ўрганмаган.
Баъзи манбалар уни от ўғриси ёки ҳатто қароқчилар тўдасининг раҳбари деб аташади. Шунингдек, унинг амирлик мансабига эга бўлганлиги ва солиқ (закот) йиғиш билан шуғуллангани ҳақида ҳам маълумотлар борки, уни амир амалдорлари қаторига киритиш мумкин. Фуқаролар уруши йилларида Бухоро амирини қўллаб-қувватлаган, 1920-йилда Шарқий Бухорода қизилларга қарши курашган.
1920-йилда ўз қабиласининг беки бўлиб, Бухоро амири Саид Олимхон хизматига киради, у 1920-йил сентабрда Туркистонда совет ҳокимияти ўрнатилгач, Афғонистонга қочиб кетади.
Иброҳимбек болшевикларга қарши курашда турли хил қабилаларни (вилоятдаги барча босмачиларнинг ярмигача) бирлаштириб, Вахшнинг чап қирғоғида, Душанбе яқинида ва Ҳисорда бир неча бор ғалаба қозониб, маълум ҳарбий муваффақиятларга эришди. Усмон Хўжаев ва РСФСР бош консули билан олиб борилган музокаралар натижасида Нагорний Шарқий Бухоронинг бутун ҳудудини ўз назоратига олди. 1921-йил охирида у амир қўшинининг қоровул қўшини (капитан) унвонини эгаллаган.
1921-1925-йилларда Иброҳимбек ағдарилган Бухоро амири Сайид Олимхоннинг тахтга қайтиши учун қуролли курашга раҳбарлик қилди. Унинг қўмондонлиги остидаги қўшинлар Бухоро Халқ Совет Республикасига (БХСР) доимий босқинлар уюштириб турди.
1921-йил кузида Бухоро амири қўшинлари билан биргаликда Шарқий Бухорода мағлубиятга учради ва Афғонистонга чекинди. Бухоро амири Саид Олимхон унга Анвар пошо ва унинг тарафдорлари отрядларини Исмоилни қўллаб-қувватлаш учун юборади. Анвар пошонинг ўзи бутун босмачилар ҳаракатига бошчилик қилиб, бирлаштирмоқчи бўлди, бироқ Иброҳимбек ундан шубҳаланиб, ҳатто ҳибсга олди. Кейинчалик у 1922-йил баҳор ва ёз ойларида Қизил Армияга қарши курашдаги қисқа муддатли муваффақиятлари пайтида Анвар пошшони қўллаб-қувватлашдан бош тортди (август ойида Анвар пошшо жангда деярли бутун отрядни йўқотди ва Афғонистонга кетмоқчи бўлганида Қизил Армия отряди билан жангда ҳалок бўлди).
Афғонистондаги ҳаракатлар
Афғонистонда тикиш Унинг раҳбарлигидаги босмачиликнинг биринчи босқичи 1922-йил декабрдан бошлабниб, у Афғонистондан келиб, Ҳисор водийсининг Ҳисор қишлоғида қўрбошиларнинг қурултойини (йиғилиши) чақириб, аслида уларнинг мувофиқлаштирувчисига айланганидан сўнг давом этади.
Қўрбоши Иброҳимбекнинг Совет Ўрта Осиёсида таъсир зонаси Вахш дарёсининг чап қирғоғи ва Жиликўл вилояти (Тожикистоннинг жануби)да эди. 1926-йил июн ойида Совет ҳудудида Иброҳимбек тузуми мағлубиятга учрагач, у ўз қўшинларининг асосий таъминот пунктларини Афғонистоннинг шимолига кўчирди ва у ердан Ўзбекистон ва Тожикистон Республикалари ҳудудларида доимий равишда қуролли босқинларни амалга оширди.
Афғонистонда Иброҳимбекнинг асосий қароргоҳи дастлаб Хонободда (Қундуз вилояти) жойлашган бўлиб, кейин Алиободга кўчирилган. Иброҳимбекнинг катта отрядлари оилалари билан Толукон (Толикон), Хонобод, Чордор, Оқтубе, лекин асосан Алиободда жойлашдилар. Иброҳимбекнинг оилалари билан ташкил топиши билан ўзлаштирилган чўл Алиободда йигирма мингдан ортиқ аҳоли ва тўрт минг хонадон бўлган. 1924-1925-йилларда Иброҳимбек Шарқий Бухоро ҳудудига босмачилар отрядининг янги юришини қо'л остидаги ҳарбий командирлари [[Салом Калта[3]]] ва Хуррамбеклар билан биргаликда уюштирди ва бошқаради, аммо 1926-йил июнига келиб у мағлубиятга учради ва Афғонистонга чекинишга мажбур бўлди. СССРдан қочган босмачиларнинг асосий манзили Вахш дарёсининг чап қирғоғи ва Хатлон вилоятининг Жиликўл тумани бўлиб, у оиласи билан Афғонистон ҳукмдори Омонуллахоннинг тарафдорларини зиёрат қилиш тақиқига тушиб қолди.
Қизил армия билан жанглар
1929-йилда подшоҳ Омонуллахон тахтдан ағдарилиши билан Иброҳимбек янги афғон ҳукмдори Хабибулла Калакани (Бача-и Сакао) тарафини олди. Ҳабибулла Калакани қўллаб-қувватлаш учун Кобулда бўлган Иброҳимбек шимолга йўл олади ва у ерда 20 минг ўзбек билан қўшин тузади. Шунингдек, Чордара графлигида – Қундуз атрофида 400 нафар туркман, 500 нафар ўзбек-қўнғирот, ўзбек-дурман ва ўзбек-лақайлардан иборат отряд йиғилган. Бача-и Сакаонинг қисқа муддатли ҳукмронлиги тугагач, қироллик Баракзай оиласига мансуб пуштунлар Кобулда амир ҳокимиятини қайтариб олдилар ва монархия тахтига тахтдан ағдарилган қирол Омонуллахоннинг қариндоши Нодиршоҳ Муҳаммад ўтирди.
Афғонистоннинг янги амири (қироли) Муҳаммад Нодиршоҳ Иброҳимбекни мамлакат яхлитлигига ҳақиқий таҳдид деб ҳисобларди. Амир Нодиршоҳнинг буйруғи билан Қатағон ва Бадахшон вилояти ҳокими Сафархон Иброҳимбек билан жанг қилиш учун 1930-йил март ойида Андараб водийсида милиция сафига сафарбар этилган. Совет разведкаси маълумотларига кўра, Иброҳимбек Афғонистоннинг шимоли-шарқида Бухоронинг тахтдан ағдарилган амири Сайид Олимхон бошчилигида мустақил ўзбек-тожик давлатини тузишни режалаштирган. Бу режани амалга ошириб, 1930-йил июн ойи бошида Қатағон ва Бадахшон вилоятида Иброҳимбек халқ қўзғолони кўтаради. Таъсир зонасида у Афғонистоннинг давлат яхлитлигига путур етказган ўз маъмуриятини тузди. Шу жиҳатни ҳисобга олган ҳолда, 1930-йил июн ойининг охирида Афғонистон ҳукумати бригада командири Яков Мелкумов бошчилигидаги Қизил Армиянинг Афғонистон шимолий ҳудудларида рейд ўтказишга рози бўлди. Ўша йилнинг май ойида у 3000 та қиличга эга бўлиб, Афғонистонга бостириб кирган совет-афғон экспедиция қўшинлари билан жангга кирди, аммо Мозори Шариф яқинида мағлубиятга учради.
1930-йил ёзида Қизил Армия отряди Афғонистон ҳудудига бостириб кирди ва Босмачининг орқа инфратузилмасини вайрон қилди (уларнинг 3 та энг йирик базалари вайрон қилинди, кўплаб қурол омборлари эгаллаб олинди, 900 тагача босмачи ўлдирилди). Иброҳимбек одамларни қутқаришга уриниб, орқа таянчларини қўриқсиз қолдириб, тоғлардаги тўқнашувдан яширинди. Қизил Армиянинг ҳужумлари Иброҳимбек тузилмасининг мағлубиятига олиб келмади, шундан сўнг, 1930-йилнинг кузида амир Нодиршоҳ Лақай отрядларини ўзи йўқ қилишга қарор қилди ва шимоли-шарқда ҳарбий вазир Шоҳ Маҳмудхон бошчилигидаги мунтазам қўшин бўлинмаларини юборди. Жанглар Майменедан Рустакгача бўлган кенг фронтни қамраб олди.[4]
Афғон армиясининг мунтазам тузилмалари билан жанглар
Афғон ўзбеклари ва тожиклари Иброҳимбек тарафига ўтиб, умумий сони 2,5 мингга яқин аскардан иборат йигирмата милиция бўлинмасидан иборат гуруҳ туздилар, улардан 2150 нафари ўзбек ва 300 нафари тожиклар эди. Унинг тузилмаси аъзолари Иброҳимбек маҳаллий аҳолининг хайр-эҳсонлари ҳисобидан ойлик маош тўларди. Қўшиннинг энг фидойи жангчилари Лақай ўзбеклари билан бир қаторда Қатағон ўзбеклари эди. 1931-йил март ойининг биринчи кунларида мудофаа вазири Ш. Маҳмудхон ҳукумат гуруҳини кучайтирди ва 6-мартда Толукан вилоятида Иброҳимбекнинг энг йирик отрядига зарба берди, 315 киши ҳалок бўлди. Ш. Маҳмудхон Хонободдан чегара зонасигача Иброҳимбек қўшинларини сиқиб чиқаргандан сўнг, исён кўтарган ҳудудда марказий ҳокимиятни тиклади. 16-март куни Хонободда Иброҳимбекнинг асирга олинган 35 нафар йигитлари омма олдида қатл этилди. Айни дамда Иброҳимбек отрядига афғон ҳукумати пора олган туркман қўрбошиларидан бирининг отлиқ қўшинлари хиёнаткорона ҳужум қилди. 1931-йил март ойининг ўрталарига келиб ҳукумат қўшинлари ва пуштун қабила тузилмалари Иброҳимбек отрядларини бутун шимол бўйлаб таъқиб қилиб, уларнинг соғайиб кетишига тўсқинлик қилди. Афғон Туркистони аҳолиси ва бир пайтлар босмачиларни қўллаб-қувватлашда фаол қатнашган ўзбеклар урушдан чарчаган, Иброҳимбекнинг заҳиралари тугаб қолган эди. Иброҳимбек Ўрта Осиё республикалари ҳудудини қўшимча трамплин сифатида кўриб, минтақадаги ижтимоий ва ҳарбий-сиёсий вазиятни диққат билан кузатиб борди, алоҳида ҳудудларда тўлиқ коллективлаштириш олиб борилиши билан боғлиқ кескинликнинг кучайиши ҳолатларини яхши билди. Афғонистон ҳудудидан ҳукумат қўшинлари ва совет дипломатияси томонидан босим ўтказилиб, у ўз ватанида деҳқонларнинг ёрдамини олишга умид қилди.
СССРга охирги қаршилик
1931-йил 21–22-март ва 31-март – 1-апрелда Иброҳимбек отрядлари (турли маълумотларга кўра) сони 600-800 дан 1500 кишигача бўлиб, советлар ҳудудига бостириб кириб, СССР ҳудудининг анча қисмига кириб боришди. У ерда улар тезда маҳаллий аҳоли билан тўлдирилиб, совет тузумига содиқ шахсларга қарши шафқациз террор уюштирдилар. 1931-йил май ойининг бошига келиб, унинг отрядларида 2500 дан ортиқ „бошмачилар“ бор эди. Юзага келган таҳдидни бартараф этиш учун 3-Туркистон тоғ милтиқ дивизияси, 9 ва 10-тоғ милтиқ дивизиялари таркибида тожик қўшинлари гуруҳи тузилди.

1931-йил май ойининг боши билан ҳарбий ҳаракатларда Совет қўшинлари фойдасига бурилиш даври кузатила бошланди. Аввалига Утанбек бошчилигидаги 500-600 босмачиларнинг Иброҳимбекка ёрдам бериш мақсадида Афғонистондан Тожикистонга ўтиб кетишга уриниши муваффақияциз тугади. Кейинчалик Иброҳимбекнинг Қўрбоши Алик, Мулла Один, Ҳусайнбек ва Абду Самат қўмондонлиги остидаги қўшинлари мағлубиятга учради (барчаси жангларда ҳалок бўлди). 1931-йил май ойининг иккинчи ярмида бир қатор кўчма зарбалар, Босмачини парчалаш бўйича ташвиқот ишлари билан биргаликда Совет ҳукумати ниҳоят ҳарбий ҳаракатлар тўлқинини ўзгартирди. 1931-йил июн ойининг бошларида Қизил Армия билан бўлган жангларда Иброҳимбек отрядларидан 1224 киши ҳалок бўлди, 75 киши асирга олинди, 314 киши ўз ихтиёри билан қуролини ташлади.[5]
Асирга тушиши ва қамалиши
Шахсий жасорат ва ишончли одамларга таяниш Иброҳимбекни қайта-қайта қутқарди: фақат май ойида у 6 марта қамалдан чиқиб кетди. Аммо ой охирига келиб унинг қўшинлари сони 900 кишига қисқарди. Сурхондарё водийсига бостириб киришга қилган сўнгги уриниши муваффақияцизликка учради ва Афғонистонга қайтишга қарор қилди. Аммо 16-июнда унинг қишлоқлардан бирида бир кунлик сафарда бўлган отряди қизил отлиқлар томонидан босиб олинди ва мағлубиятга учради, бу сафар Иброҳимбек бир неча қўриқчи билан қочиб қутулишга муваффақ бўлди. Уни қўлга олиш операциясига Тожикистон ССР бўйича ваколатли А. Н. Валишев раҳбарлик қилган. 1931-йил 23-июндаги жангда Иброҳимбек Муқум Султонов қўмондонлигидаги ОГПУнинг махсус отряди томонидан Кофирнигон дарёсидан ўтаётганда асирга олинади, буни маҳаллий аҳоли чекистларга кўрсатган. Кузатув остида уни Тошкентга олиб кетишди (Сталинободгача бўлган йўлнинг бир қисмини озод қилишга уринишларнинг олдини олиш учун уни ҳатто самолётда ҳам олиб кетишди), у ерда судга келтирилди ва 1931-йил 31-августда суд томонидан ўлим жазоси – отув ҳукми эълон қилинди. Ҳукм эълон қилингандан сўнг, у отиб ташланди. 1931-йилда Иброҳимбек отрядларини мағлуб этиш бўйича ҳарбий операцияда қатнашган таниқли саркарда Собир Раҳимов асирга олинишида кўрсатган жасорати учун "Қизил Юлдуз" ордени билан тақдирланган.

Иброҳимбекнинг отрядлари таркибига кирган кўплаб босмачилар 1931-йилда қатл этилганидан кейин қуролли курашни давом эттирдилар. Аммо бу кучли ва харизматик раҳбарнинг йўқлигида уюшган қаршиликнинг охири тезда барҳам топди: 1931-йил июн ойининг охирида янги Совет-Афғон шартномаси имзоланди, унга кўра Совет ва Афғонистон қўшинлари Афғонистон шимолида босмачилик ҳаркатларига қарши қўшма операцияларни бошладилар.
Август ойининг охирида йирик отрядлар мағлубиятга учради, фақат Иброҳимбекнинг собиқ иттифоқчиси Утанбек декабр ойининг бошигача қаршилик кўрсатди, лекин у ҳам мағлубиятга учради, оғир ярадор бўлиб, жангни тўхтатиб қочиб кетди. Бу билан босмачиликнинг уюшган куч сифатида тарихи моҳиятан якунланди.
Реабилитацияси
2021-йил 25-август куни Ўзбекистон Республикаси Олий судида мустабид совет даврида қатағон қилинган 115 нафар шахсни оқлаш юзасидан 6 та жиноят иши қайта кўриб чиқилди.
Уларнинг орасида Иброҳимбек ва унинг 15 нафар издошига алоқадор иш ҳам бор эди. Олий суд мазкур жиноят иши суд томонидан кўриб чиқилмагани, жиноят ишида суд ҳукми ёки баённомаси мавжуд эмаслигини аниқлади ва Жиноят процессуал кодексининг 83-моддасига асосан Иброҳимбек ва у билан бирга отиб ташланган 15 нафар шахсни оқлаш ҳақида ҳукм чиқарди. Уларнинг исми-шарифи: Абдуқаюм Парвоначи Улаев, Эшон Исохон Мансурхонов, Алимардон Додҳоҳ Муҳамедов, Сулаймон Салоҳиддинов, Кўр Ортиқ Аширов, Мулла Ниёз Парвоначи Ҳакимов, Мулла Аҳмадбей Саидов, Тошмат Хўжа Бердиев, Азим Марка Остонақулов, Қувганбек Шералиев, Шоҳасан Имонқулов, Мирзақаюм Черов, Қувган Кенжаев, Олот Полвон Элмирзаев, Эшон Полвон Баҳодирзода [6] [7] [8].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ ҳттпс://дарё.уз/2021/05/24/шарқ-наполеони-иброҳимбек-лақай-ҳақида
- ↑ ҳттпс://кун.уз/уз/62222455
- ↑ Бойсунлик қо'рбоши қизил армияга қарши самарали ҳаракатлари билан ном чиқарган Абдулла Набиевни о'лдирилишида асосий ролда бо'лган (1900-1925)
- ↑ Амир Саййид Олимхон, Бухоро халқининг ҳасрати тарихи, Т., 1991; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб, [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале ХХ века: К истории истоков националной независимости, Т., 2000; Ўзбегим, Т., 1992; Ражабов К,., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002. Қаҳрамон Ражабов.
- ↑ Павел Густерин. История Ибрагим-бека. Басмачество одного курбаши с эго слов. Саарбрюккен: ЛАП ЛАМБЕРТ Аcадемиc Публишинг, 2014. – 60 с. – ИСБН 978-3-659-13813-3.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ ҳттпс://кун.уз/уз/62222455
- ↑ ҳттпс://дарё.уз/2021/05/24/шарқ-наполеони-иброҳимбек-лақай-ҳақида
Ҳаволалар
- „Шарқ Наполеони“ – Иброҳимбек Лақай ҳақида[сайт ишламайди]
- "Лақайлик Робин Гуд" тарихи[сайт ишламайди]
- Доххимнинг Иброҳимбек қўрбошига атаб айтилган қўшиғи Видео ЁуТубеда