Ich ketishi
 | Бу мақолада ички ҳаволалар жуда кам. |
Ич кетиши, ич суриши, диарея — тез-тез ич келиши билан кечадиган ичак касаллиги, ичак шиллиқ қаватининг яллиғланиши, ичакнинг ҳаракати, озиқ моддаларни сўрилиши ва шира чиқариш функсиялари бузилиши натижасида келиб чиқади. Ич кетишига кўпинча ингичка ёки йўғон ичакдаги яллиғланиш (колит) жараёнлари сабаб бўлади. Меъда ва меъда ости бези фаолиятининг бузилиши (ахилия, панкреатин), авитаминозлар, сурункали заҳарланишлар, нерв бошқарилишининг издан чиқиши ва бошқалар ҳам ич кетишига сабаб бўлиши мумкин. Ичак перисталтикаси (ҳаракати) кучайганда ич суюлиб, тез-тез келади, чунки ичакдаги суюқлик тез ҳаракатланади ва қонга сўрилиб улгурмайди. Киши ҳаддан ташқари ҳаяжонланганда ёки қўрққанда, шунингдек, ичак перисталтикасини кучайтирадиган овқат (сабзавот, ҳўл мева, кепакли нон ва ҳоказо) кўп ейилганда ич кетади. Баъзан меъдада овқат етарли ҳазм бўлмаганда, масалан, меъда ости бези ва жигарнинг секрет (шира, ўт) ишлаб чиқариш функсияси бузилганда овқат тузук ҳазм булмай, ич суриши мумкин.
Турли микроорганизмлар (масалан, дизентерия, хеликобактер пилори, ичак таёқчалари микроблари) ва уларнинг токсинлари (заҳарлари) таъсирида ичаклар, айниқса, ингичка ичак шиллиқ пардаси яллиғланиб, кўпинча ич кетиши га сабаб бўлади (қаранг Энтерит). Ич кетиши алоҳида касаллик бўлмай, дизентерия, овқатдан бўладиган токсикоинфексиялар, ич терлама, паратиф, вабо, сурункали ичак яллиғланиши (сурункали энтероколит, колит) каби бир қатор касалликлар белгисидир. Шу боис ич кетганда дарҳол врачга мурожаат килиш керак. Ичак яллиғланганда гоҳ бижғиш (ачиш), гоҳ чириш (сасиш) жараёни кучаяди, мас, ингичка ичак яллиғланганда бижғиш, юғон ичак яллиғланганда чириш устун бўлади. Ич кетишининг давоси ва парҳези ҳам шунга қараб белгиланади.
Мишяк, симоб, кислота, ишқор кабилардан заҳарланишда, шунингдек, баъзи сабабларга кура организмда ҳосил бўлиб, унда унлашиб қолган эндоген токсинлардан заҳарланишда ич кетиши мумкин (масалан, уремияда ич кетиши). Гижжалар ҳам ичакни яллиғлантириб, ич суриши мумкин.
Ич кетишини тўғри даволаш учун унинг сабабларини билиш ва уларни бартараф қилиш керак. Ич кетишининг хилига ва сабабига қараб парҳез қилишнинг аҳамияти катта. Мас, ичакда бижғиш жараёни устун бўлса, углеводли овқатлар (мас, хамир овқат, ширинлик) чекланиб, асосан, оқсилли овқат (творог, тухум, гушт ёки балиқ) буюрилади, чириш жараёни устун бўлса, оқсилли овқат (айниқса гўшт, тухум) ўрнига углеводли овқат (ширинлик, пишириб эзилган сабзавот), ҳўл мева, шовла, ширгуруч, ширқовоқ ва ш.к. овқатлар буюрилади. Дорилар ва парҳез ҳақида врачдан маслаҳат олиш ке-рак.
Қошимча
Диарея Ич кетиши ёки диарея (юнон-диия ҳаракатлари, рриё-муддати) — тез-тез дефексация (кунига 2 мартадан ортиқ), бунда ахлат массаси суюқ. Диарея одатда тезлаштирилган ичак перисталтикаси билан боғлиқ ва бу тез ҳаракатланиш натижасида ичаклар орқали ва ичак маҳсулларини тезлаштирилган эвакуация қилиш натижасида юзага келади. Диарея, шунингдек, ичакда сув ва электролитлар сўрилишининг камайиши, ичак бўшлиғига секрецияни кучайиши ва шилимшиқни ошириб юборишга асосланган. Агар бу ичак шиллиқ қаватининг яллиғланишига олиб келадиган бўлса, суюқ ахлатда турли хил о 'шимчалар пайдо бўлади. Диареянинг асосий сабаблари қуйидагича. Ошқозон-ичак трактининг касалликлари секретор этишмовчилиги ошқозон саратони, ошқозон яраси, носпесифик колит, панкреатит, гепатит, жигар сирози ва бошқалар билан гастрит. Ичак инфекциялари — дизентерия, холера ва бошқалар. Дисбактериоз. Заҳарланиш, жумладан, озиқ-овқат заҳарланиши. Эндокрин тизим ķасалликлари- тиротоксикоз, диабет ва бошқалар. Метаболик касалликлар — гиповитаминоз, амилоидоз ва бошқалар. Ятрогеник сабаблар орасида ични бўшаштирувчи ори воситалари, магнезий тузлари бўлган антасидлар ва бошқалар мавжуд. Алиментар сабаблари — ортиқча овқатланиш, шошилиб овқатни истеъмол қилиш,. Психоген сабаблар стрессли ҳолатларда. айиқ касаллиги деб аталиши мумкин; мумкин бўлган эрталаб диарея — „диарея-сигнал соатлари“. Паталогик жараённиг жойлашиш ўрнига кўра диарея энтерал (энтеритда- ингичка ичакнинг яллиғланиши) эа колитик (колитда- йўғон ичакнинг яллиғланиши) турлари фаргланади. Энтерал диареяда суткасига 3-6 марта жуда кўп, суюқ, сариқ-яшил тусли ич кетади. Колитик диарея учун суткасига 10 маротаба ва ундан ҳам кўпроқ ич кетиши характерли. Нажас одатда кам, кичик бўлакли, кўпинча шиллиқ аралаш, баъзи ҳолларда эса қон аралаш ҳам бўлиши „тупиксимон“, мумкин. Диарея билан ог 'риган беморлар парвариши. Бу биринчи навбатда бемор танаси, шунингдек ётоқ жойи ва кийимини тоза сақлашдан иборат. Бемор ҳожатини унитазда эмас, балки шифокор нажасни текшириши учун тувакда бажариши керак. Ҳар бир ҳожатдан сўнг беморнинг орқа чиқарув тешигини атрофи кучсиз дезенфиксияловчи моддалар билан оҳиста артиш керак. Узоқ давом этадиган оғи диарея организмнинг кўп миқдорда электролитламни (К, На, Мг ва бошқалар) ё қотишига, сувсизланишига ва артериал босимини тушушига олиб келади. Шунинг учун ҳамшира доимо бемор аҳволини, пулс сонини, артериал босимини, бемор қабул қилган суюқлик ҳажмини, бемомнинг неча маротаба ҳожатга чиққанини ва нажас кўринишини кузатиб бориши керак. Бемор оғирлиги ҳар кун ўлчаниб, қайд қилиб борилиши зарур. Кўпинча диареяга турли инфексиялар сабаб бўлади. Шунинг учун авваламбор диарея сабабчисини йўқотиш керак. Бундай беморларга палатада дераза олдидан жой ажратилади, беморга зарур буюмлар қолдирилади. Бемор палатаси кунига 2-3 маротаба нам ҳолда тозаланиши зарур. Пол иссиқ совунли васодали сув билан артилади, эшик ушлагичи, туалет ўтирғичи, унитаз ва туалет поли суюқ дезинфексияловчи эритма билан артилади. Бу тозалов учун алоҳида челак ва латтадан фойдаланилади. Бу челак ва латта ҳам вақти вақти билан дезинфексиялаб ёки қайнатиб тозаланиб турилади. Бундай беморларга тегишли вқат идишлари бошқа беморлар овқат ïидишларидан ажратилган ҳолда алоҳида совун ва содали иссиқ сувда ювилади, 15 мин қайнатилади ва алоҳида сақланади. Овқат қолдиқлари ҳам хлорли оҳак билан 1:2 нисбатда аралаштириб, 1 соатга қолдирилади ва сўнгра зарарсизлангандан сўнг канализацияга тўкилади. Агар бемор алоҳида тувакдан фойдаланган бўлса, тувак дезинфексия қилингандан сўнг, қўшимча скамейка устига, остига тоза қоғоз қўйган ҳолда қўйилади. Тувак ҳар гал алмаштирилганда остидаги қоғоз олиб ёқиб юборилади ва ўрнига бошқаси қўйилади. Тувакдаги сийдик ва нажас қуруқ хлорли оҳак билан 1:2 нисбатда аралаштириб 1 соатга қўйилади. Сўнгра канализацияга тўкиб ташланади. Бемор буюмлари ҳар куни дезинфексияловчи моддалар билан ювилиши, сўнгра камида 15 минут қайнатилиши зарур. Ифлос чойшаблар алоҳида йиғилади ва совун-содали сув солинган бакка 15 минутга солиб қўйилади. Нажас теккан чойшаблар сув билан ювилиб, қуруқ хлорли оҳак солинган идишга соат солиб қўйилади. Беморга қаровчи ҳамшира ҳам юқоридаги тозалов ишларини бажарганда устига халат кийиши, гигиэник қоидаларга риоя этиши зарур. Тозалов ишлари тугагач албатта қўлини. совунлаб ювиб, зарарланган халатни ечиши, оёқ кийимини дезинфексияловчи моддалар билан артиши зарур. Ҳамшира диарея бўлган беморга ҳар куни камида 1,5-2 1 суюқлик, яъни лимон чой, наъматак қайнатмаси ёки черник сокидан ичиб туриши лозимлигини тушунтириши зарур.
Олдини олиш
Тартиб билан тўғри овқатланиш (овқатни ҳар куни маълум соатларда, шошмасдан, меъёрида ейиш), озиқ-овқатни бузилиши ва ай-нишидан сақлаш, овқатни яхшилаб пишириш муҳим. Ҳаяжонланиш, қўрқишдан келиб чиқадиган (невроген) ич кетишининг олдини олиш учун нерв системасини чиниқтириш керак. Меъда фаолиятининг бузилишидан келиб чиқадиган ич кетишининг олдини олиш учун меъда касалликларини даволатиш ва олдини олиш зарур. Қўл, идиш-товоқни тоза тутиш, оғриган тишни ўз вақтида даволатиш каби шахсий профилактика чоралари кўрилади.