Iesuitlar

Иэсуитлар

Иэсуит илоҳиётчилари „мақсад воситаларни оқлайди“ тамойилига асосланган „адаптив“ахлоқнинг махсус тизимини яратдилар. Иэсуитларга бир — бирларини тан олиш ва ўзаро „гуноҳларни озод қилиш“ — „муқаддас иш“, яъни Папа ҳокимияти ва католик черкови манфаати учун қилинган ҳар қандай жиноятларни кечириш учун рухсат берилди. Темир интизом билан боғланган, ўзларининг „генерали“ орқали тўғридан-тўғри папага бўйсунган иэсуитлар тезда кучли кучга айланди, бу нафақат Папа мухолифлари орасида, балки ҳаддан ташқари ғайрат қурбони бўлишдан қўрққан баъзи папаларда ҳам қўрқувни келтириб чиқарди. Жамиятнинг турли қатламларига янада муваффақиятли кириш учун, иэсуитлар, бошқа монастир буйруқларидан фарқли ўлароқ, Папа томонидан черков хизматига бориш, монастир кийим кийиш, монастирларда яшаш, қашшоқлик ваъдасига риоя қилиш мажбуриятидан озод қилинган ва баъзи ҳолларда озод қилинган. Уларнинг аксарияти „Исо жамияти“га тегишли бўлган нарсаларни диққат билан яшириб, дунёвий ҳаёт тарзини олиб борди.

Иэсуитлар протестантизмга қарши қаратилган „аксил-ислоҳот“ ҳаракатининг асосий илҳомига айланди. Бу ХВИ — ХВИИ асрларнинг иккинчи ярмидаги черков-сиёсий ҳаракат. ислоҳот ғолиб бўлган мамлакатларда католикликнинг мавқеини тиклашга ва протестантизмнинг янада тарқалишини олдини олишга интилди. Папа ҳокимияти ва ҳокимиятдан фойдаланган ҳолда, иэсуитлар Испания, Португалия, Франсия, Австрия, Венгрия, Полша ва бошқа мамлакатларда тезда кучайишга муваффақ бўлишди. Улар халқ анти-феодал ҳаракатларини бостиришда фаол иштирок этдилар. Франсуз маърифатчиси д’алемберт (1717 — 1783) иэсуитларнинг таъкидлашича, бу „фанатизм ва муросасизлик гренадалари“ илғор олимлар ва маданият арбобларини доимий равишда таъқиб қилиб, заҳарлаган. Папа инквизициясини бошқарган кардинал Жесуит Жоржано Брунонинг ўлим жазосини имзолади ва Галилей Галилейни оловга юборишга интилди. Иэсуитлар Папа инквизициясида цензура билан шуғулланишган, бу католик диндорлари учун мажбурий бўлган " тақиқланган китоблар индекси "(„Инквизиция“ бўлимига қаранг). Иэсуитлар уларга ёқмайдиган монархларни йўқ қилишга интилиб, ўз иродасини итоаткорлик билан бажаришдан бош тортган ҳукмдорларнинг золимларини ҳисобга олиб, „золим“ бўлиш ҳуқуқини ҳимоя қилдилар. 1589-йилда иэсуит саҳналаштирувчиси франсуз қироли Генрих ИИИ ни ўлдирди, унинг вориси Генрих ИВ 1610-йилда яна бир иэсуит фанатикининг қурбони бўлди. 1584й-йилда голландиялик буржуа инқилобининг этакчиси Вилгелм Оранге ҳам худди шундай тақдирга дуч келди. Иэсуитлар мустамлака истилоларининг фаол шериклари эдилар. Буюртма ташкил этилгандан сўнг, миссионерлар сифатида унинг аъзолари Американинг испан ва португал колонияларига, Африка ва Осиёнинг кўплаб мамлакатларига, хусусан Ҳиндистон, Япония, Хитой ва Филиппинга кириб келишди. Иэсуитлар Парагвайда кенг ҳудудларни эгаллаб олишди ва ҳатто у ерда ўзларининг қул давлатини (1610 — 1768-йиллар) яратдилар, бу ерда Волтернинг аниқ сўзларига кўра, улар ҳамма нарсага эга эдилар ва уларнинг фуқаролари, ҳиндулар, ҳеч нарса йўқ эди. Иэсуитлар йирик судхўрлар эдилар ва қул савдосида катта иштирок этдилар. Ўзининг судхўрлик ва савдо-тадбиркорлик фаолиятини яхшироқ ташкил этиш учун иэсуитлар ХВИИИ асрда очилган. Дунёвий савдогарлар ва банкирлар „Исо жамиятида“ кучли ва хоин рақибни кўрдилар. Таъсир ва куч учун курашда ваъзгўйлик, тан олиш ва мактаб иэсуитларнинг синовдан ўтган қуроли бўлиб хизмат қилди. Иэсуит воизлари моҳир нутқлар билан имонлиларни тинчлантирдилар ва бўйсундирдилар. Иэсуит руҳонийлари конфессор конфессия сирини муқаддас сақлашга мажбур бўлган қонунни буздилар ва дарҳол тан олиш пайтида улар олган қимматли маълумотларни буюртма раҳбарларига топширдилар. Шу тарзда, буюртма кўпинча муҳим сиёсий сирларни ўзлаштирди, бу унга давлат ишларига аралашишга ва фитна уюштиришга ёрдам берди. Иэсуит томонидан яратилган мактабларда, бошқалардан фарқли ўлароқ, талабалар бу ерда энг яхши ва билимдон ўқитувчилар томонидан ўқитилган ва ўқитилган. Иэсуит мактабининг талабалари асосан зодагонлар ва бой савдогарларнинг ўғиллари бўлишган, аммо таълим бепул бўлганлиги сабабли, энг иқтидорли болалар ҳам халқ муҳитидан чиқиб кетишлари мумкин эди. Жесуит мактаблари озчилик учун мўлжалланган эди. Улар ўқимишли ва фанатик тарафдорлари ва католиклик ва тартибнинг арбобларини тайёрладилар. Папанинг дунё ҳукмронлигини ўрнатишни орзу қилган иэсуит ордени Россиянинг католикликка бўлган мурожаатига алоҳида ўрин ажратди. Иэсуит ордени аъзолари 1596 Брест иттифоқини тайёрлашда иштирок этишди, бунинг натижасида Украина православ черкови папага бўйсунди. Улар сохта Дмитрий И ва сохта Дмитрий ИИ орқасида турдилар ва Россия давлати чегараларига бостириб кирган полшалик босқинчиларни илҳомлантирдилар. Россияни забт этиш режалари қулаб тушганда, иэсуитлар рус суд доираларига киришга ҳаракат қилишди. Гап шундаки, 1820-йилда иэсуит ордени Россияда тақиқланган ва унинг аъзолари мамлакатдан чиқариб юборилган. Иэсуитларнинг интригалари, бойитиш учун ташналик, фанга бўлган нафратлари ХВИИИ-асрда пайдо бўлган. катта ғазаб. Франсуз маърифатпарварлари ва энциклопедистлари, айниқса Волтер, Дидерот ва Холбах иэсуитларни фош қилишда катта рол ўйнаган. Бу маърифатли абсолютизм даври эди, чунки Европа қироллари ўз кучларини кенгайтиришга интилишган ва иэсуитлар уларга тўсқинлик қилишган. 1759-йилда иэсуит ордени Португалияда ва унинг мустамлака мулкларида, 1764-йилда — Франсияда, 1767-йилда — Испания ва унинг колонияларида тақиқланган. 1773-йил да Папа Клемент ХИВ уни „абадий“ тарқатиб юборишга мажбур бўлди. Бироқ, қирқ йил ўтгач, 1814-йилда Наполеон мағлубиятга учраганидан кейин ва Европада реакция даврининг бошланиши билан Папа Пиус ВИИ иэсуит буйруғини тиклади. Иэсуитлар реакцион ҳукуматларнинг ҳомийлигидан фойдаланиб, яна кучая бошладилар. Реакция қайтарилган жойда, иэсуит қочиб кетиши керак эди. Иэсуит ордени ХИХ-асрда бир неча бор тақиқланган. Бугунги кунга қадар унинг фаолияти Мексикада ва бошқа мамлакатларда қонун билан таъқиб қилинмоқда. Буюк октябр социалистик инқилобининг дастлабки кунларидан бошлаб иэсуитлар коммунизмни асосий душмани деб эълон қилишди. Улар Италияда Муссолинининг фашистик диктатураси, Португалияда Салазар диктаторлари ва Испанияда Франко билан яқиндан ҳамкорлик қилдилар. Нацизм мағлубиятидан сўнг, иэсуитлар Америка қўшма Штатларининг энг реакцион доираларини янги ҳомийлар сифатида танладилар. Энди иэсуит буйруғининг қарийб учдан бир қисми бор, уларнинг сони 32 минг кишини ташкил этади.