Ziyosfera

Ifloslanish

Гаяна қирғоқларидаги чиқинди қолдиқлари

Ифлосланиш — табиий муҳитга салбий ўзгаришларни келтириб чиқарадиган ифлослантирувчи моддаларнинг киритилишидир[1]. Ифлосланиш ҳар қандай модда (қаттиқ, суюқ ёки газ) ёки энергия (радиоактивлик, иссиқлик, товуш ёки ёруғлик каби) шаклида бўлиши мумкин. Атроф-муҳитнинг ифлосланишига табиий ҳодисалар сабаб бўлиши мумкин бўлса-да, ифлосланиш сўзи одатда ифлослантирувчи моддаларнинг антропоген манбага эга эканлигини англатади. Инсон фаолияти билан боғлиқ ифлосланишлар антропоген ифлосланиш, деб аталади[2].

ХХ асрнинг охирларида атроф-муҳитни тартибга солиш ва ифлосланиш сиёсати пайдо бо'лгунга қадар ХИХ—ХХ асрларда ко'плаб ифлосланиш манбалари саноатлаштиришнинг тартибга солинмаган қисмлари эди. Табиатга зарар берувчи моддаларни келтириб чиқарадиган саноатлар фаолиятини то'хтатгандан кейин ҳам ифлосланиш атроф муҳитда доимий қолиши мумкин. Ифлосланишнинг асосий шаклларига ҳавонинг ифлосланиши, ёруг'лик билан ифлосланиш, ахлат, шовқинли ифлосланиш, пластик ифлосланиш, тупроқнинг ифлосланиши, радиоактив ифлосланиш, термал ифлосланиш, визуал ифлосланиш ва сувнинг ифлосланиши киради.

2015-йилда ифлосланиш бутун дунё бўйлаб тўққиз миллион одамнинг ҳаётига зомин бўлган (ҳар олтинчи ўлим)[3][4]. Бу кўрсатгич 2019-йилгача ўзгаришсиз қолган. Аввалги ўлимларнинг ¾ қисмини ҳаво ифлосланиши ташкил этган[5]. Ифлосланиш тури ва манбалари жиҳатидан физик, кимёвий, биологик, механик ва бошқа турларга бўлинади. Масалан, физик ифлосланишнинг ўзи иссиқлик, ёруғлик, шовқин, радиактив, электромагнит ифлосланишга ажралади[6]. 2022-йилги адабиётлар сўрови шуни кўрсатдики, антропоген кимёвий ифлосланиш даражаси сайёрага қо`йилган ифлосланиш чегараларидан ошиб кетган ва ҳозир бутун дунё бўйлаб бутун экотизимларга таҳдид солмоқда[7]. Ифлословчи моддалар ко'пинча болалар ва қариялар ҳамда маргиналлашган жамоалар каби заиф аҳоли қатламларига катта та'сир ко'рсатади, чунки ифлослантирувчи саноатлар ва заҳарли чиқиндилари мавжуд бо`лган ҳудудлар одатда иқтисодий ва сиёсий кучга эга бо'лмаган аҳоли билан бирлаштирилади[8]. Бу катта та'сир экологик адолат ҳаракатининг шаклланишининг асосий сабабидир[9][10] ва айниқса, Глобал Жанубда экологик можароларнинг асосий элементи бо'либ қолмоқда.

Таърифлари ва турлари

Ифлосланишнинг турли хил таърифлари мавжуд. Америка Қўшма Штатлари атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси (Инглизча: Энвиронментал Протеcтион Администратион) ифлосланишни

Атроф-муҳитнинг табиий сифатини ёмонлаштирадиган, ко'риш, та'м ёки ҳид билиш омилларини бузадиган ёки сог'лиқ учун хавф туг'дирадиган сув, тупроқ ёки ҳаводаги ҳар қандай моддалардир. Табиий ресурснинг фойдалилиги одатда ифлослантирувчи моддалар мавжудлиги билан ёмонлашади.

дея таърифлайди[11]. Бундан фарқли ўлароқ, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) ифлосланишни „Муҳитнинг табиати, жойлашуви ёки ҳажми исталмаган ва зарарли экологик таъсирларни келтириб чиқарадиган (ҳаво, сув, қуруқлик) моддалар ва иссиқликнинг мавжудлиги“ деб ҳисоблайди[12].

2010-йил август ойидаги смог (тутунли туман билан) билан қопланган Москва маркази

Ифлосланишнинг асосий шакллари қуйида уларнинг ҳар бирига тегишли алоҳида ифлослантирувчи моддалар билан бирга санаб ўтилган:

Ифлослантирувчилар

Монреалдаги Лачин канали, Квебек, Канада
Мовий дренаж қувурлари ва сариқ балиқ белгиси Буюк Британия атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги томонидан ифлослантирувчи сирт дренажининг экологик таъсири ҳақида хабардорликни ошириш учун ишлатилади.

Ифлослантирувчи[27] - атроф-муҳитга та'сир ко'рсатадиган ёки ресурснинг фойдалилигига салбий та'сир о`тказадиган модда ёки энергия. Ифлословcи моддалар табиий равишда ҳосил бо'лиши мумкин (масалан, минераллар ёки нефт каби қазиб олинган бирикмалар) ёки келиб чиқиши антропоген (я'ни, ишлаб чиқарилган материаллар ёки биологик парчаланишдан олинган ён маҳсулотлар) бо`лган маҳсулотлар туфайли. Ифлослантирувчи моддаларнинг жиддийлик даражаси учта омил билан белгиланади: унинг кимёвий тури, концентрацияси, зарар даражаси ва давомийлигидир[28].

Ифлослантирувчи о'симлик ёки ҳайвон турларининг о'сиш сур'атларини о'згартириш ёки инсоннинг қулайликлари, сог'лиг'и ёки мулкий қадриятларига аралашиш орқали узоқ ёки қисқа муддатли зарар етказиши мумкин. Ба'зи ифлослантирувчи моддалар биологик парчаланади ва шунинг учун узоқ муддатда атроф-муҳитда сақланиб қолмайди.

Табиий сабаблар

Файл:Шип Траcкс Ревеал Поллутион'с Эффеcц он Cлоудс.огв Энг муҳим табиий ифлосланиш манбаларидан бири вулқонлар бўлиб, улар отилиш пайтида атмосферага кўп миқдорда зарарли газларни чиқаради. Вулқон газлари орасида катта консентрацияларда ҳалокатли бўлиши мумкин бўлган ва иқлим ўзгаришига олиб келувчи карбонат ангидрид, кислота ёмг'ирини келтириб чиқарадиган водород галогенидлари, ҳайвонлар учун зарарли ва озон қатламига зарар етказадиган олтингугурт диоксидлари ва ўлдиришга қодир бўлган водород сулфидлари киради.[29] Вулқон ундан отилувчи мишяк, қўрғошин ҳамда симоб каби заҳарли ва ўта нозик кимёвий зарраларни ўз ичига олади.[30]

Табиий равишда чақмоқ уриши натижасида юзага келиши мумкин бўлган ўрмон ёнғинлари ҳам ҳаво ифлосланишининг муҳим сабаби ҳисобланади.[31] Ёввойи ёнғиндан келиб чиққан тутун асфиксияга олиб келиши мумкин бўлган карбонат ангидрид ва карбон монокситнинг катта миқдорини ўз ичига олади. Кўп миқдордаги заҳарли майда зарралар ҳайвонларнинг соғлиғига хавф туғдирадиган ўрмон ёнғинлари тутуни ичида ҳам топилган.[32]

Инсон омили

Автотранспорт воситаларининг чиқиндилари ҳаво ифлосланишининг асосий сабабларидан биридир.[33][34] Хитой, Америка Қўшма Штатлари, Россия, Ҳиндистон[35] Мексика ва Япония ҳавони ифлослантирувчи чиқиндилар бўйича дунёда етакчи ҳисобланади. Асосий ифлосланиш манбаларига кимё заводлари, кўмир электр стансиялари, нефтни қайта ишлаш заводлари,[36] нефт-кимё заводлари, ядровий чиқиндиларни ёқиш заводлари, йирик чорвачилик фермалари (сигирлар, чўчқалар, паррандалар ва бошқалар) ПВХ заводлари, металл ишлаб чиқариш заводлари, пластмасса ишлаб чиқариш заводлари ва бошқа ог'ир саноатлар киради. Қишлоқ хўжалиги ҳавосининг ифлосланиши табиий ўсимликларни кесиш ва ёқиш, шунингдек пестицидлар ва гербицидларни пуркаш каби замонавий амалиётлардан келиб чиқади.[37]

Дунё бўйлаб ҳар йили 400 миллион тоннага яқин хавфли чиқиндилар ҳосил бўлади.[38] Биргина Америка Қўшма Штатларининг ўзида 250 миллион тоннага яқин чиқинди тўпланади.[39] Америкаликлар дунё аҳолисининг 5 % дан камроғини ташкил қилса-да, дунёдаги CОнинг тахминан 25 % ни[40] ва дунё чиқиндиларининг тахминан 30 % ни ишлаб чиқаради.[41][42] 2007-йилда Хитой CОнинг дунёдаги энг йирик ишлаб чиқарувчиси сифатида Қўшма Штатларни ортда қолдирган[43], айни пайтда аҳоли жон бошига ифлосланиш бўйича (дунё давлатлари орасида 78-ўринда) анча орқада.[44]

Хитойнинг Янгзҳоу шаҳри марказидан жанубда, электр стансияси жойлашган саноат ҳудуди

Хлорли углеводородлар (ХУ), оғир металлар (масалан, хром, кадмий — қайта зарядланувчи батареяларда ва қўрғошин — қўрғошин бўёқлари, авиация ёқилғиси ва ҳатто баъзи мамлакатларда бензинда топилган), МТБЕ (метил-трет-бутил эфири), синк, мишяк ва бензол энг кўп учрайдиган тупроқ ифлослантирувчиларидан ҳисобланади.[45] 2001-йилда чоп этилган, „Фатефул Ҳарвес“ китобининг нашр этилиши билан якунланган бир қатор матбуот хабарлари саноат қолдиқларини ўғитга қайта ишлаш натижасида тупроқнинг металл билан заҳарланишига олиб келадиган кенг тарқалган амалиётни ёритиб берган.[45] Оддий шаҳар чиқиндихоналари кўплаб кимёвий моддалар тупроқ муҳитига (ва кўпинча ер ости сувлари) кириб бориш манбаи бўлиб, улар турли хил қабул қилинган чиқиндилардан, айниқса у ерга ноқонуний равишда ташлаб юборилган моддалардан ёки 1970-йилгача бўлган полигонлардан иборатдир.[46]

Ифлосланиш табиий офатлар натижасида ҳам юзага келиши мумкин.[47] Масалан, бўронлар кўпинча канализация ифлосланишига ва қайиқлар ёки автомобилларнинг портлашидан нефт-кимёнинг тўкилишига олиб келади. Бахциз ҳодисалар содир бўлганда, баъзи ифлослантирувчи манбалар, масалан, атом электр станциялари ёки нефт кемалари кенг ва потенциал ҳалокатли эмиссияларни келтириб чиқариши мумкин.[47] Автомобил шовқинли ифлосланишнинг энг кенг тарқалган сабаби бўлиб, бутун дунё бўйлаб барча кирувчи шовқинларнинг 90 % дан ортиғини ташкил қилади.[48]

Иссиқхона газларининг чиқарилиши

Мамлакатлар бўйича тарихий ва прогноз қилинган CО 2 эмиссияси (2005-йил ҳолатига).
Манба: Энергия ахборот бошқармаси.[49]

Карбонат ангидрид фотосинтез учун муҳим бўлса-да, баъзан у ифлосланиш омили деб аталади, чунки атмосферадаги газнинг кўтарилиши Ер иқлимига таъсир қилади.[50] Яқинда ўтказилган тадқиқотлар атмосферадаги карбонат ангидрид миқдорининг узоқ муддатли кўтарилиши океан сувлари кислоталигининг озгина, аммо жиддий ўсишига олиб келиши ва бунинг денгиз экотизимларига мумкин бўлган таъсирини ўрганиб чиқди.[51]

2007-йил феврал ойида 120 дан ортиқ мамлакатдан 2500 олим, иқтисодчи ва сиёсатчиларнинг ишини акс эттирган Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро эксперт гуруҳи (инглизча: Интерговернментал Панел он Cлимате Чанге (ИПCC)) ҳисоботи 1950-йилдан бери глобал исишнинг асосий сабаби инсонлар эканлигини тасдиқлаган. Инсонларда иссиқхона газлари чиқарилишини камайтириш ва глобал исиш оқибатларидан қочишнинг баъзи йўллари бор, деб хулоса қилинган асосий иқлим ҳисоботида.[52]

Таъсирлари

Инсон саломатлиги

Баъзи кенг тарқалган ифлосланиш турларининг инсон саломатлигига таъсири ҳақида умумий маълумот (инглизча тасвир)

Зарарли ҳаво сифати кўплаб организмларни, шу жумладан одамларни ҳам ўлдириши мумкин.[53] Озоннинг ифлосланиши нафас ё'ллари касалликлари, юрак-қон томир ҳасталиклари, томоқ яллиғланиши, кўкрак қафасидаги оғриқлар ва нафас йўлларининг бўғилишига олиб келиши мумкин. Сувнинг ифлосланиши кунига тахминан 14 000 кишининг ўлимига сабаб бўлади, бу асосан ривожланаётган мамлакатларда тозаланмаган канализация билан ичимлик сувининг ифлосланиши туфайли юз беради. Тахминан 500 миллион ҳиндларнинг канализацияли ҳожатхонага кириш имкони йўқ,[54] Ҳиндистонда 2013-йилда ўн миллиондан ортиқ одам сув орқали юқадиган касалликларга чалинган ва бунинг оқибатида 1535 киши вафот этган, уларнинг аксарияти болалардир.[55] 2007-йил ҳолатига кўра қарийб 500 миллион хитойлик хавфсиз ичимлик сувига эга эмас эди.[56] 2010-йилги таҳлилга кўра, Хитойда ҳар йили 1,2 миллион одам ҳаво ифлосланиши туфайли бевақт вафот этган.[57] Хитойда узоқ вақтдан бери авж олаётган юқори тутун даражаси инсон танасига зарар етказиши ва турли касалликларни келтириб чиқариши мумкин.[58] ЖССТ 2007-йилда ҳаво ифлосланиши Ҳиндистонда йилига ярим миллион ўлимга олиб келишини тахмин қилган.[59] Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Америка Қўшма Штатларида бу кўрсаткич ҳар йили 50 000 дан ортиқ бўлиши мумкин.[60] Шовқин билан ифлосланиш эшитиш қобилиятини ё'қотиш, юқори қон босими, стресс ва уйқу бузилишига олиб келади. Кекса одамлар асосан ҳаво ифлосланишидан келиб чиқадиган касалликларга дучор бўлишади. Болалар ва чақалоқлар ҳам жиддий хавф остидалиги олимлар томонидан айтилади. Қўрғошин ва бошқа оғир металлар неврологик муаммоларни келтириб чиқариши исботланган.[61] Кимёвий ва радиоактив моддалар саратон ва туг'ма нуқсонларга олиб келиши мумкин. 2017-йил октябр ойида Ланcетнинг ифлосланиш ва саломатлик комиссияси (инглизча: Cоммиссион он Поллутион анд Ҳеалтҳ) томонидан олиб борилган тадқиқоти шуни кўрсатдики, глобал ифлосланиш, хусусан, заҳарли ҳаво, сув, тупроқ ва иш жойлари ҳар йили тўққиз миллион одамни ҳаётига зомин бўлади, бу ОИТС, сил ва безгакдан вафот этганлар сонидан уч баравар кўпдир, шунингдек, урушлар ва инсон зўравонлигининг бошқа шакллари натижасида келиб чиққан ўлимлардан 15 баравар юқоридир.[62] Тадқиқот хулосасига кўра, „ифлосланиш антропоцен даврининг энг катта экзистенсиал муаммоларидан биридир. Ифлосланиш Ернинг қўллаб-қувватловчи тизимларининг барқарорлигини хавф остига қўяди ва инсоният жамиятларининг давомий омон қолишига таҳдид солади.“

2022-йилда ГеоҲеалтҳда чоп этилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Америка Қўшма Штатларида энергия билан боғлиқ қазиб олинадиган ёқилғи чиқиндиларини йўқ қилиш ҳар йили 46,900 — 59,400 та эрта ўлимнинг олдини олади.[63]

Атроф-муҳит

Тинч океанининг катта ахлат ямоғи

Атроф муҳитда ифлосланиш кенг тарқалгани аниқланган. Бунинг бир қатор таъсирлари мавжуд:

Юрисдикция бўйича глобал карбонат ангидрид чиқиндилари (2015-йил ҳолатига)
  • Карбонат ангидрид чиқиндилари океанларнинг кислоталанишига олиб келади.
  • Иссиқхона газларининг чиқарилиши экотизимларга кўп жиҳатдан таъсир қиладиган глобал исишга олиб келади.
  • Инвазив турлар маҳаллий турлардан устун туриши ва биологик хилма-хилликни камайтириши мумкин. Инвазив ўсимликлар тупроқ ва атроф-муҳитнинг кимёвий таркибини ўзгартириши мумкин бўлган қолдиқлар ва биомолекулаларга (аллелопатия) ҳисса қўшиши мумкин, бу кўпинча маҳаллий турларнинг рақобатбардошлигини пасайтиради.
  • Азот оксидлари ҳаводан ёмғир орқали тушади ва экотизимлар таркибини ўзгартириши мумкин бўлган ерни кимёвий ўғитлантиради.
  • Тутун — фотосинтезни амалга ошириш учун ўсимликлар томонидан қабул қилинадиган қуёш нури миқдорини камайтириши ва ўсимликларга зарар етказадиган тропосфера озонини ишлаб чиқаришга олиб келиши мумкин.
  • Тупроқ унумсиз бўлиб, ўсимликлар учун яроқсизга айланиши мумкин. Бу озиқ-овқат тармоғидаги бошқа организмларга таъсир қилади.
  • Олтингугурт диоксиди ва азот оксиди кислотали ёмг'ирга олиб келиши мумкин, бу эса тупроқнинг пҲ қийматини пасайтиради.
  • Сув оқимларининг органик ифлосланиши кислород миқдорини ва турларнинг хилма-хиллигини камайтириши мумкин.

2022-йилда Энвиронментал Сcиэнcе & Течнологй журналида чоп этилган тадқиқот шуни кўрсатдики, антропоген кимёвий ифлосланиш даражаси ҳозир бутун дунё бўйлаб барча экотизимларга таҳдид солмоқда.[64][65]

Америка Қўшма Штатлари Миллий Тиббиёт Кутубхонасида (инглизча: Унитед Статес Натионал Либрарй оф Медиcине (НЛМ)) Токсикология ва Атроф-муҳит саломатлиги ҳақида маълумот дастури (Тохиcологй анд Энвиронментал Ҳеалтҳ Информатион Програм (ТЕҲИП))[66] ТЕҲИП ва бошқа давлат идоралари ва ташкилотлари томонидан ишлаб чиқарилган ресурсларга киришни ўз ичига олган токсикология ва атроф-муҳит саломатлиги бўйича кенг қамровли веб-сайтни юритади. Ушбу веб-сайт маълумотлар базалари, адабиётлар, ўқув қўлланмалари ва бошқа илмий ҳаволаларни ўз ичига олади. ТЕҲИП, шунингдек, Интернетда бепул мавжуд бўлган Токсикология Маълумотлар Тармоғи (ТОХНЕТ)[67] токсикология ва атроф-муҳит саломатлиги маълумотлар базаларининг интеграциялашган тизими учун жавобгардир.

Жиноят

2021-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, ифлосланиш зўравонлик жиноятларининг кўпайишига олиб келади.[68]

Мактаб натижалари

2019-йилги тадқиқот ифлосланишни болаларнинг мактабдаги салбий натижалари билан боғлаган.[69]

Ишчи маҳсулдорлиги

Бир қатор тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ифлосланиш ҳам ёпиқ, ҳам очиқ ишчиларнинг маҳсулдорлигига салбий таъсир кўрсатади.[70]

Тартибга солиш

Атроф-муҳит ифлосланишининг салбий таъсиридан ҳимоя қилиш учун дунёнинг кўплаб давлатлари турли хил ифлосланиш турларини тартибга солиш, шунингдек ифлосланишнинг салбий оқибатларини юмшатиш учун қонунларни қабул қилганлар.[71]

Назорат

Ахлат тузоғи Ярра дарёсида сузиб юрган чиқиндиларни ушлайди, шарқий-марказий Виктория, Австралия
Термал оксидловчи сифатида танилган ҳаво ифлосланишини назорат қилиш тизими, АҚШ. Заводдаги саноат ҳаво оқимларидан зарарли газларни парчалайди.
Приштина, Косоводаги чанг йиғувчи

Ифлосланишни назорат қилиш — бу атроф-муҳитни бошқаришда ишлатиладиган атама.[72] Ифлосланишнинг назорат қилинмаслиги, ортиқча истеъмол қилиш, иситиш, қишлоқ хўжалиги, тоғ-кон саноати, ишлаб чиқариш, транспорт ва бошқа инсон фаолиятининг чиқиндилари, уларнинг тўпланиши ёки тарқалишидан қатъи назар, атроф-муҳитни бузилишига олиб келади.

Амалиётлар

  • Қайта ишлаш
  • Қайта фойдаланиш
  • Чиқиндиларни минималлаштириш
  • Юмшатиш
  • Ифлосланишнинг олдини олиш
  • Компост

Қурилмалар

  • Ҳавонинг ифлосланишини назорат қилиш
  • Чангни йиғиш тизимлари
  • Термал оксидловчи
  • Багажлар
  • Сиклонлар
  • Электростатик чўктиргичлар
  • Биологик сузгич
  • Седиментация (бирламчи даволаш)
  • Фаоллаштирилган лой биотозалагичлари (иккиламчи тозалаш; саноат оқава сувлари учун ҳам ишлатилади)
  • Газланган лагуналар
  • Қурилган ботқоқ ерлар (шунингдек, шаҳар оқими учун ишлатилади)
  • Саноат оқава сувларини тозалаш
  • АПИ мой-сув сепараторлари[73]
  • Биофилтрлар
  • Кукунли фаоллаштирилган углерод билан ишлов бериш
  • Ултрафилтрация
  • Буғ билан қайта тиклаш тизимлари
  • Фиторемедиация

Нархи

Ифлослантиришнинг нархи бор.[74] Ифлосланиш, фирмалар учун турли харажатларни келтириб чиқариши мумкин. 2005-йилда АҚШда ифлосланишни камайтириш учун капитал ва операцион харажатлар қарийб 27 миллиард долларни ташкил этган.[75]

Энг ифлослантирувчи саноатлар

Ривожланаётган мамлакатларда ҳаётга хавф туғдирувчи ифлосланишни бартараф этишга бағишланган „Тҳе Пуре Эартҳ“ халқаро нотижорат ташкилоти ҳар йили дунёдаги энг ифлослантирувчи саноат тармоқлари рўйхатини эълон қилади. Қуйида 2016-йил учун рўйхат берилган:[76]

  • Қўрғошин кислотали аккумуляторларни қайта ишлаш
  • Кончилик ва қазиб олувчи металлургия
  • Қўрғошин эритиш
  • Ошлаш
  • Чиқиндихоналар
  • Саноат парклари
  • Кимё саноати
  • Ишлаб чиқариш
  • Бўяш

Қишлоқ хўжалиги ва савдо сиёсати институти ҳамда ГРАИНнинг 2018-йилги ҳисоботида айтилишича, гўшт ва сут ишлаб чиқариш саноати дунёнинг энг ёмон ифлослантирувчилари сифатида нефт саноатидан ҳам ўзиб кетишга тайёр.[77]

Қазиб олинадиган ёқилғи билан боғлиқ саноатлар

Фақатгина қазиб олинадиган ёқилғидан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ташқи ҳавонинг ифлосланиши ҳар йили 3,61 миллион кишининг ўлимига сабаб бўлади, бу эса иқлим ўзгаришининг асосий омили бўлишдан ташқари, инсон ўлимига энг катта ҳисса қўшувчи омиллардан бирига айланган.[78]

Тарихи

ХИХ асргача

Ҳавонинг ифлосланиши ҳар доим сивилизацияларга ҳамроҳ бўлган. Ифлосланиш ибтидоий жамиятдан, яъни инсон биринчи оловни яратган пайтдан бошланган.[79]

Металл зарб қилиш уйдан ташқаридаги ҳавонинг сезиларли даражада ифлосланишини яратишда асосий бурилиш нуқтаси бўлиб кўринади. Гренландиядаги музликларнинг асосий намуналари юнон, рим ва хитой металларини ишлаб чиқариши билан боғлиқ ифлосланишнинг кўпайганини кўрсатади.[80]

АҚШда ҳавонинг ифлосланиши, 1973-йил

Кўмир ва ўтиннинг ёқилиши ва кўплаб отларнинг жамоа жойларида тўпланиши шаҳарларни асосий ифлосланиш манбаларига айлантирган. Англия қироли Эдwард И 1272-йилда Лондонда денгиз кўмирини ёқишни эълон қилиб, унинг тутуни муаммога айланганидан кейин ёқишни тақиқланган.[81][82]

ХИХ аср

Саноат инқилоби бугунги кунда биз билган атроф-муҳитнинг ифлосланишини туғдирган. Лондон, шунингдек, 1858-йилда Темза бўйлаб сув сифати билан боғлиқ муаммоларнинг олдинги экстремал ҳолатларидан бирини қайд этган, бу эса тез орада Лондон канализация тизимининг қурилишига олиб келган. Аҳолининг ўсиши маҳаллаларнинг чиқиндилар билан боғлиқ муаммоларини ҳал қилиш қобилиятидан анча ошиб кетганлиги сабабли ифлосланиш ҳолатлари кучайган. Ислоҳотчилар канализация тизимларини ва тоза сувни талаб қила бошлаганлар.[83]

1870-йилда Берлиндаги санитария шароитлари Европадаги энг ёмон шароитлардан бири эди.[84]

20 — ХХИ асрлар

Жаҳон миллий пойтахти учун ибтидоий шароитлар чидаб бўлмас эди ва Германия империяси ҳукумати нафақат камчиликларни бартараф этиш, балки Берлинни дунёнинг намунавий шаҳри сифатида шакллантириш учун олимлар, муҳандислар ва шаҳарсозларни қурилиш ишларига жалб қилган. 1906-йилда инглиз мутахассиси Берлин „жамоат ҳаётининг илм-фан, тартиб ва услубининг энг тўлиқ қўлланиши“ деган хулосага келган ва „бу фуқаролик бошқарувининг мўжизаси, у ердаги энг замонавий ва энг мукаммал ташкил этилган шаҳар“ деб қўшимча қилган.[85]

ХХ асрнинг бошларига қадар, Ички ишлар вазирлиги қошида ҳаво ифлосланиши бўйича қисқа муддатли идора ташкил этилгунга қадар бошқа шаҳарлар ҳам мамлакат бўйлаб кузатилган. 1940-йилларнинг охирида Лос-Анжелес ва Донора (Пенсилвания) шаҳарларида экстремал тутун ҳодисалари кузатилган ва бу яна бир оммавий эслатма бўлиб хизмат қилган.[86]

Тайваннинг тутун билан ифлосланган кўриниши

Кечқурун ёқиладиган ёруғликлар билан ифлосланиш глобал муаммога айланиб бормоқда, муаммо шаҳар марказларида янада жиддийроқ акс этади, аммо шунга қарамай, шаҳарлардан узоқда жойлашган катта ҳудудларни ҳам ифлослантирмоқда.[87]

Маҳаллий ва глобал ифлосланишнинг ўсиб бораётган далилларидан тобора хабардор бўлган жамоатчилик орасида атроф-муҳитга нисбатан инсон таъсирини чеклашга интиладиган экология ва атроф-муҳит ҳаракатининг пайдо бўлишига олиб келган.[88]

Яна қаранг

Ҳавонинг ифлосланиши
Тупроқнинг ифлосланиши
Сувнинг ифлосланиши
Бошқалар

Манбалар

  1. ↑ „Поллутион – Дефинитион фром тҳе Мерриам-Wебстер Онлине Диcтионарй“. Мерриам-Wебстер (2010-йил 13-август). Қаралди: 2010-йил 26-август.
  2. ↑ „Импаcт анд cонтрол оф антҳропогениc поллутион он тҳе эcосйстем – А ревиэw“. Қаралди: 19-август 2022-йил.
  3. ↑ Беил. „Поллутион киллед 9 миллион пеопле ин 2015“. Сcиэнcе Неwс (2017-йил 15-ноябр). Қаралди: 2017-йил 1-декабр.
  4. ↑ Cаррингтон, Дамиан. „Глобал поллутион киллс 9м а еар анд тҳреатенс 'сурвивал оф ҳуман соcиэтиэс'“. Тҳе Гуардиан (2017-йил 20-октябр). Қаралди: 2017-йил 20-октябр.
  5. ↑ Диcкиэ, Глориа. „Поллутион киллинг 9 миллион пеопле а еар, Африcа ҳардест ҳит - студй“ (эн). Реутерс (2022-йил 18-май). Қаралди: 2022-йил 23-июн.
  6. ↑ Фуллер, Ричард; Ландриган, Пҳилип Ж; Балакришнан, Калпана; Батҳан, Глйнда; Босе-О'Реиллй, Степҳан; Брауэр, Мичаэл; Cараванос, Жаcк; Чилес, Том; Cоҳен, Аарон (Жуне 2022). „Поллутион анд ҳеалтҳ: а прогресс упдате“. Тҳе Ланcет Планетарй Ҳеалтҳ. 6-жилд, № 6. э535–э547-бет. дои:10.1016/С2542-5196(22)00090-0. ИССН 2542-5196. ПМИД 35594895.
  7. ↑ „Поллутион киллед 9 миллион пеопле ин 2015“. Қаралди: 1-декабр 2017.
  8. ↑ Университй оф Мичиган Неwс. „Таргетинг миноритй, лоw-инcоме неигҳборҳоодс фор ҳазардоус wасте ситес“ (2016-йил 19-январ). Қаралди: 2023-йил 11-март.
  9. ↑ Морал анд Политиcал Реасонинг ин Энвиронментал Праcтиcе. Тҳе Жустиcе оф Энвиронментал Жустиcе. Cамбридге, Массачусетц: Тҳе МИТ Пресс. Лигҳт, Андреw; Де-Шалит, Авнер: . Счлосберг, Давид (2002). — 79-бет. 
  10. ↑ Счлосберг, Давид.. Дефининг Энвиронментал Жустиcе: Тҳеориэс, Мовеменц, анд Натуре.. Охфорд Университй Пресс., (2007). 
  11. ↑ „Сйстем оф Регистриэс | УС ЭПА“ (эн). сор.эпа.гов. Қаралди: 2022-йил 1-май.
  12. ↑ аcтивитй%20тҳат%20генератес%20поллутанц. „УНдата | глоссарй“. дата.ун.орг. Қаралди: 2022-йил 1-май.
  13. ↑ „Гасеоус Аир Поллутант“.
  14. ↑ „Ҳисторй оф аир поллутион анд иц ҳеалтҳ cонсеқуэнcес“.
  15. ↑ „Қуэстионс анд Ансwерс абоут Биологиcал Эффеcц анд Потентиал Ҳазардс оф Радиофреқуэнcй Элеcтромагнетиc Фиэлдс“ (cлевеланд жр рф, улcек жл (аугуст 1999)).
  16. ↑ „Алл ёу неэд абоут лигҳт поллутион“ (2018-йил 18-октябр). 2021-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-август.
  17. ↑ „"Литтеринг Информатион".“. 2012-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган.
  18. ↑ Сенате Публиc Wоркс Cоммиттеэ. Ноисе Поллутион анд Абатемент Аcт оф 1972. С. Реп. Но. 1160, 92нд Cонгресс. 2нд сессион. 
  19. ↑ „"Пластиcс ин тҳе марине энвиронмент: тҳе дарк сиде оф а модерн гифт".“.
  20. ↑ Cонcернс абоут МТБЕ фром У.С. ЭПА wебсите
  21. ↑ „ИАЭА Сафетй Глоссарй: Терминологй Усед ин Нуcлеар Сафетй анд Радиатион Протеcтион“.
  22. ↑ „Брайтон Поинт Статион Поwер Плант, Сомерсет, МА: Финал НПДЕС Пермит“ (2021-йил 21-май).
  23. ↑ „"Висуал поллутион".“. 2021-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-август.
  24. ↑ Абоежи, Оебанжи Олусеун (2013-12-01). „Фрешwатер Поллутион ин Соме Нигериан Лоcал Cоммунитиэс, Cаусес, Cонсеқуэнcес анд Пробабле Солутионс“. Аcадемиc Жоурнал оф Интердисcиплинарй Студиэс. дои:10.5901/ажис.2013.в2н13п111.
  25. ↑ Энгланде, А.Ж.; Кренкел, Петер; Шамас, Ж. (2015), „Wастеwатер Треатмент &Wатер Реcламатион☆“, Референcе Модуле ин Эартҳ Сйстемс анд Энвиронментал Сcиэнcес (инглизча), Элсевиэр: Б978-0-12-409548-9.09508-7, дои:10.1016/б978-0-12-409548-9.09508-7, ИСБН 978-0-12-409548-9, ПМC 7158167
  26. ↑ Аҳмед, Жебин; Тҳакур, Абҳижеэт; Гоял, Арун (2021), Шаҳ, Маулин П (муҳ.), „CҲАПТЕР 1. Индустриал Wастеwатер анд Иц Тохиc Эффеcц“, Чемистрй ин тҳе Энвиронмент, Cамбридге: Роял Соcиэтй оф Чемистрй: 1–14, дои:10.1039/9781839165399-00001, ИСБН 978-1-83916-279-4, 2023-01-15да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2022-06-07
  27. ↑ Перссон Л, Cарней Алмротҳ БМ, Cоллинс CД, Cорнелл С, де Wит CА, Диамонд МЛ. „Оуциде тҳе Сафе Оператинг Спаcе оф тҳе Планетарй Боундарй фор Новел Энтитиэс“ (2022 18-январ). Қаралди: 22-феврал 2022.
  28. ↑ Ақеэл, Муҳаммад; Жамил, Моҳд.; Юсофф, Исмаил (2014-03-26), Ҳернандез Сориано, Мариа C. (муҳ.), „Соил Cонтаминатион, Риск Ассессмент анд Ремедиатион“, Энвиронментал Риск Ассессмент оф Соил Cонтаминатион (инглизча), ИнТеч, дои:10.5772/57287, ИСБН 978-953-51-1235-8, қаралди: 2022-06-07
  29. ↑ „Волcаниc гасес cан бе ҳармфул то ҳеалтҳ, вегетатион анд инфраструcтуре“. Унитед Статес Геологиc Сурвей. Қаралди: 2022-йил 7-май.
  30. ↑ Трежос, Эрика М.; Силва, Луис Ф. О.; Ҳоwер, Жамес C.; Флорес, Эрико М. М.; Гонзáлез, Cарлос Марио; Пачóн, Жорге Э.; Аристизáбал, Беатриз Ҳ. (2021-03-01). „Волcаниc эмиссионс анд атмоспҳериc поллутион: А студй оф нанопартиcлес“. Геосcиэнcе Фронтиэрс (инглизча). 12-жилд, № 2. 746–755-бет. дои:10.1016/ж.гсф.2020.08.013. ИССН 1674-9871.
  31. ↑ „Доэс Поллутион Маке Тҳундерстормс Море Севере?“ (2021-йил 27-сентябр). Қаралди: 18-август 2022-йил.
  32. ↑ „Wилдфирес“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион. Қаралди: 2022-йил 8-май.
  33. ↑ Стате оф тҳе Энвиронмент, Иссуэ: Аир Қуалитй (Аустралиан Говернмент wебсите паге)
  34. ↑ „Поллутион“ (2007-йил 11-апрел). 2007-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-декабр.
  35. ↑ Лабораторй. „Топ 20 Эмиттинг Cоунтриэс бй Тотал Фоссил-Фуэл CО2 Эмиссионс фор 2009“. Cдиаc.орнл.гов. 2017-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  36. ↑ Бейчок, Милтон Р.. Ақуэоус Wастес фром Петролеум анд Петрочемиcал Планц, 1ст, Жоҳн Wилей & Сонс, 1967. ИСБН 978-0-471-07189-1. 
  37. ↑ Силент Спринг, Р Cарлсон, 1962
  38. ↑ „Миcрософт Энcарта Онлине Энcйcлопедиа 2009.“. 2009-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-август.
  39. ↑ „Солид Wасте – Тҳе Ултимате Гуиде“. Ппстҳане.cом. Қаралди: 2017-йил 1-декабр.
  40. ↑ "Револутионарй CО2 мапс зоом ин он греэнҳоусе гас соурcес (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-05-01 санасида архивланган)". Пурдуэ Университй. Април 7, 2008.
  41. ↑ „Wасте Wатчер“. 2020-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  42. ↑ Аларм соундс он УС популатион боом. Аугуст 31, 2006. Тҳе Бостон Глобе.
  43. ↑ "Чина овертакес УС ас wорлд’с биггест CО2 эмиттер". Гуардиан.cо.ук. Жуне 19, 2007.
  44. ↑ "Ранкинг оф тҳе wорлд’с cоунтриэс бй 2008 пер cапита фоссил-фуэл CО2 эмиссион ратес. (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-09-27 санасида архивланган)". CДИАC. 2008.
  45. ↑ 45,0 45,1 „Энвиронментал Поллутион | Чемистрй Сcиэнcе Фаир Прожеcт“. www.семинарсонлй.cом. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  46. ↑ „Бейчок, Милтон Р. (Жануарй 1987). "А дата басе фор диохин анд фуран эмиссионс фром рефусе инcинераторс". Атмоспҳериc Энвиронмент. 21 (1): 29–36.“.
  47. ↑ 47,0 47,1 „Энвиронментал дисастерс“. www.леннтеч.cом. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
  48. ↑ „Веҳиcулар Ноисе Поллутион: Иц Энвиронментал Имплиcатионс анд Стратегиc Cонтрол“.
  49. ↑ Cарбон диохиде эмиссионс чарт (грапҳ он Монгабай wебсите паге басед он Энергй Информатион Администратионъс табулатед дата)
  50. ↑ [ҳттпс://www.мдпи.cом/2071-1050/12/18/7427/пдф#:~:техт=CО2%20эмиссионс%20аcт%20лике%20а,wеатҳер%20паттерн%2C%20анд%20сеа%20левелс. „Иссуэс, Импаcц, анд Митигатионс оф Cарбон Диохиде Эмиссионс ин тҳе Буилдинг Сеcтор“] (2020-йил 10-сентябр). Қаралди: 18-август 2022-йил.
  51. ↑ „Оcеан аcидифиcатион“ (2020-йил 1-апрел).
  52. ↑ „Глобал Wарминг Cан Бе Стоппед, Wорлд Cлимате Эхперц Сай“. Неwс.натионалгеограпҳиc.cом. Қаралди: 2010-йил 26-август.
  53. ↑ „Индиан Педиатриcс“. Қаралди: 2008-йил 1-май.
  54. ↑ „УНИCЕФ РОСА – Ёунг чилд сурвивал анд девелопмент – Wатер анд Санитатион“. 2017-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  55. ↑ Исалкар. „Овер 1,500 ливес лост то диаррҳоэа ин 2013, делай ин треатмент бламед“. Тҳе Тимес оф Индиа. Индиатимес (2014-йил 29-июл). Қаралди: 2014-йил 29-июл.
  56. ↑ "Ас Чина Роарс, Поллутион Реачес Деадлй Эхтремес". Тҳе Неw Ёрк Тимес. Аугуст 26, 2007.
  57. ↑ Wонг. „Аир Поллутион Линкед то 1.2 Миллион Деатҳс ин Чина“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2013-йил 1-апрел). Қаралди: 2017-йил 1-декабр.
  58. ↑ Мажи, Камал Жёти; Арора, Моҳит; Дикшит, Анил Кумар (2017-04-01). „Бурден оф дисеасе аттрибутед то амбиэнт ПМ2.5 анд ПМ10 эхпосуре ин 190 cитиэс ин Чина“. Энвиронментал Сcиэнcе анд Поллутион Ресеарч (инглизча). 24-жилд, № 12. 11559–11572-бет. дои:10.1007/с11356-017-8575-7. ИССН 0944-1344. ПМИД 28321701.
  59. ↑ Чинесе Аир Поллутион Деадлиэст ин Wорлд, Репорт Сайс. Натионал Геограпҳиc Неwс. Жулй 9, 2007.
  60. ↑ Давид, Мичаэл, анд Cаролине. „Аир Поллутион – Эффеcц“. Либрарй.тҳинкқуэст.орг. 2011-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  61. ↑ „Энвиронментал поллутион ҳас беcоме ан эндемиc анд глобал аттенданcе иссуэс ин Нигериа. Тҳе ирреверсибле дамаге cаннот бе қуантифиэд ин релатион то энвиронментал сустаинабилитй.“ (2015-йил 26-август).
  62. ↑ Станглин, Доуг. „Глобал поллутион ис тҳе wорлд'с биггест киллер анд а тҳреат то сурвивал оф манкинд, студй финдс“. УСА Тодай (2017-йил 20-октябр). Қаралди: 2017-йил 20-октябр.
  63. ↑ Маиллоух, Ничолас А.; Абел, Давид W.; Ҳоллоwай, Траcей; Патз, Жонатҳан А. (16 Май 2022). „Натионwиде анд Регионал ПМ2.5-Релатед Аир Қуалитй Ҳеалтҳ Бенефиц Фром тҳе Ремовал оф Энергй-Релатед Эмиссионс ин тҳе Унитед Статес“. ГеоҲеалтҳ. 6-жилд, № 5. э2022ГҲ000603-бет. дои:10.1029/2022ГҲ000603. ПМC 9109601. ПМИД 35599962.
  64. ↑ Перссон, Линн; эт ал. (2022). „Оуциде тҳе Сафе Оператинг Спаcе оф тҳе Планетарй Боундарй фор Новел Энтитиэс“. Энвиронментал Сcиэнcе & Течнологй. 56-жилд, № 3. 1510–1521-бет. Бибcоде:2022ЭнСТ...56.1510П. дои:10.1021/аcс.эст.1c04158. ПМC 8811958. ПМИД 35038861.
  65. ↑ Cаррингтон, Дамиан. „Чемиcал поллутион ҳас пассед сафе лимит фор ҳуманитй, сай сcиэнтисц“. Тҳе Гуардиан (2022-йил 18-январ). Қаралди: 2022-йил 18-январ.
  66. ↑ „СИС.нлм.ниҳ.гов“. СИС.нлм.ниҳ.гов (2010-йил 12-август). 2018-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 26-август.
  67. ↑ „Тохнет.нлм.ниҳ.гов“. Тохнет.нлм.ниҳ.гов. Қаралди: 2010-йил 26-август.
  68. ↑ Ҳеррнстадт, Эван; Ҳеес, Антҳонй; Муэҳлеггер, Эрич; Сабериан, Соодеҳ (2021). „Аир Поллутион анд Cриминал Аcтивитй: Миcрогеограпҳиc Эвиденcе фром Чиcаго“. Америcан Эcономиc Жоурнал: Апплиэд Эcономиcс (инглизча). 13-жилд, № 4. 70–100-бет. дои:10.1257/апп.20190091. ИССН 1945-7782.
  69. ↑ Ҳеиссел, Женнифер; Персиcо, Cлаудиа; Симон, Давид (2019). „Доэс Поллутион Дриве Ачиэвемент? Тҳе Эффеcт оф Траффиc Поллутион он Аcадемиc Перформанcе“. дои:10.3386/w25489. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  70. ↑ Зивин, Жошуа Графф; Неиделл, Маттҳеw (2012-12-01). „Тҳе Импаcт оф Поллутион он Wоркер Продуcтивитй“. Америcан Эcономиc Ревиэw. 102-жилд, № 7. 3652–3673-бет. дои:10.1257/аэр.102.7.3652. ИССН 0002-8282. ПМC 4576916. ПМИД 26401055.
  71. ↑ „Оптимал Институтионал Аррангеменц фор Поллутион Cонтрол“.
  72. ↑ „поллутион cонтрол“. Қаралди: 18-август 2022-йил.
  73. ↑ Америcан Петролеум Институте (АПИ). Манагемент оф Wатер Дисчаргес: Десигн анд Оператионс оф Оил–Wатер Сепараторс, 1ст, Америcан Петролеум Институте, Фебруарй 1990. 
  74. ↑ „Тҳе стаггеринг эcономиc cост оф аир поллутион“ (жануарй 29, 2016 ат 3:04 п.м. эст).
  75. ↑ ЭПА,ОА,ОП,НCЕЭ. „Поллутион Абатемент Cосц анд Эхпендитурес: 2005 Сурвей | УС ЭПА“ (эн). УС ЭПА (2016-йил 31-март). Қаралди: 2018-йил 7-март.
  76. ↑ „Wорлд'с Wорст Поллутион Проблемс“.
  77. ↑ Габбатисс, Жош. „Меат анд даирй cомпаниэс то сурпасс оил индустрй ас wорлд'с биггест поллутерс, репорт финдс“. Тҳе Индепендент (2018-йил 18-июл). Қаралди: 2019-йил 29-июн.
  78. ↑ „Лелиэвелд, Ж.; Клингмüллер, К.; Поззер, А.; Бурнетт, Р. Т.; Ҳаинес, А.; Раманатҳан, В. (25 Марч 2019).“ (2019-йил 25-март).
  79. ↑ „Индоор Аир Поллутион: А Публиc Ҳеалтҳ Перспеcтиве“ (1983-йил 1-июл).
  80. ↑ Ҳонг, Сунгмин; эт ал. (1996). „Ҳисторй оф Анcиэнт Cоппер Смелтинг Поллутион Дуринг Роман анд Медиэвал Тимес Реcордед ин Греэнланд Иcе“. Сcиэнcе. 272-жилд, № 5259. 246–249 [п. 248]-бет. Бибcоде:1996Сcи...272..246Ҳ. дои:10.1126/сcиэнcе.272.5259.246.
  81. ↑ Давид Урбинато. „Лондон'с Ҳисториc "Пеа-Соуперс"“. Унитед Статес Энвиронментал Протеcтион Агенcй (суммер 1994). Қаралди: 2006-йил 2-август.
  82. ↑ „Деадлй Смог“. ПБС (2003-йил 17-январ). 2011-йил 28-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  83. ↑ Леэ Жаcксон, Диртй Олд Лондон: Тҳе Виcториан Фигҳт Агаинст Филтҳ (2014)
  84. ↑ Cитед ин Давид Cлай Ларге, Берлин (2000) пп 17-18. 
  85. ↑  Пҳиллипс, Wалтер Алисон (1911) "Берлин" ин Чишолм, Ҳугҳ Энcйcлопæдиа Британниcа 03 (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс 785–791; сеэ паге 786 б "Др А. Шадwелл (Индустриал Эффиcиэнcй, Лондон, 1906) десcрибес ит ас репресентинг “тҳе мост cомплете апплиcатион оф сcиэнcе.... ”" 
  86. ↑ Флеминг. „Ҳисторй оф тҳе Cлеан Аир Аcт“. Америcан Метеорологиcал Соcиэтй. 2011-йил 10-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-август.
  87. ↑ Фалчи, Фабио; Cинзано, Пиэрантонио; Дурисcоэ, Дан; Кйба, Чристопҳер C. М.; Элвидге, Чристопҳер Д.; Баугҳ, Кимберлй; Портнов, Борис А.; Рйбникова, Наталия А.; Фургони, Риccардо (2016-06-01). „Тҳе неw wорлд атлас оф артифиcиал нигҳт скй бригҳтнесс“. Сcиэнcе Адванcес (инглизча). 2-жилд, № 6. э1600377-бет. арХив:1609.01041. Бибcоде:2016СcиА....2Э0377Ф. дои:10.1126/сcиадв.1600377. ИССН 2375-2548. ПМC 4928945. ПМИД 27386582.
  88. ↑ „Жоҳн Тарантино. Тҳе Энвиронментал Блог“ (2012-йил 11-январ). 2012-йил 11-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-август. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ifloslanish" dan olindi