Ziyosfera

Ifloslantiruvchi modda

Юза оқими, шунингдек, ноаниқ манбали ифлосланиш деб ҳам аталади. Ушбу расм АҚШнинг Аёва штатидаги қишлоқ хўжалиги майдонидан ёмғир пайтида олинган. Кучли ёғингарчилик вақтида юқори қатламдаги тупроқ, шунингдек, ўғитлар ва бошқа мумкин бўлган ифлослантирувчи моддалар ҳимояланмаган далалардан оқиб кетади.

Ифлослантирувчи модда[1] — бу атроф-муҳитга киритилган, исталмаган оқибатларга олиб келадиган ёки ресурснинг фойдалилик хусусиятига салбий таъсир кўрсатадиган модда ёки энергия тур. Улар ҳам табиий равишда ҳосил бўлган (масалан, минераллар ёки нефт каби ажратиб олинган бирикмалар), ҳам антропоген (масалан, ишлаб чиқарилган материаллар ёки қўшимча маҳсулотлар) келиб чиқишга эга бўлиши мумкин. Ифлослантирувчи моддалар атроф-муҳитнинг ифлосланишига сабаб бўлади ёки улар сезиларли даражада салбий таъсир кўрсатиш учун етарли консентрацияга етганда, аҳоли саломатлиги учун хавф туғдиради.

Ифлослантирувчи модда ўсимлик ёки ҳайвон турларининг ўсиш сур’атини ўзгартириш, инсонлар фойдаланадиган ресурсларга, инсон саломатлиги ёки фаровонлигига, шунингдек, мулкий қийматларга зарар етказиш орқали узоқ ёки қисқа муддатли зиён келтириши мумкин. Айрим ифлослантирувчи моддалар биологик парчаланувчан хусусиятга эга, шу сабабли улар атроф-муҳитда узоқ вақт сақланиб қолмайди. Бироқ, баъзи ифлослантирувчи моддаларнинг парчаланиш маҳсулотларининг ўзи ҳам ифлослантирувчи ҳисобланади; бунга ДДТнинг парчаланишидан ҳосил бўладиган ДДЕ ва ДДД моддалари мисол бўла олади.

Ифлосланиш атроф-муҳитга кенг кўламли салбий таъсир кўрсатади. Сайёравий чегаралар нуқтаи назаридан таҳлил қилинганда, инсоният жамияти томонидан атроф-муҳитга чиқарилган янги энтитетлар миқдори хавфсиз даражадан анча юқори экани маълум бўлади.

Атроф-муҳитдаги турли хил ифлослантирувчи моддалар

Ифлослантирувчи моддаларни турли хил мезонларга кўра таснифлаш мумкин. Масалан, баъзан уларни тўпланувчи ифлослантирувчилар ва парчаланувчи ифлослантирувчиларига ажратиш мақсадга мувофиқдир. Яна бир усул — уларни органик, муаллақ зарралар, фармацевтик ва бошқа ўзига хос хусусиятларига кўра гуруҳлашдир. Атроф-муҳит кўплаб чиқиндиларни сезиларли даражада зарар етказмаган ҳолда ўзлаштириш қобилиятига эга бўлиб, бу ассимилация сиғими (ёки ютиш қобилияти) деб аталади; ифлослантирувчи модда айнан ушбу ассимилация сиғими ошиб кетгандагина ҳақиқий ифлосланишни келтириб чиқаради[2].

Тўпланувчи ифлослантирувчилар

Атроф-муҳит ютиш қобилияти паст бўлган ифлослантирувчи моддалар тўпланувчи ифлослантирувчилар деб аталади. Бунга мисол сифатида полихлорланган бифениллар (ПCБс) каби турғун органик ифлослантирувчиларни, биологик парчаланмайдиган пластиклар ва оғир металларни келтириш мумкин. Тўпланувчи ифлослантирувчилар вақт ўтиши билан атроф-муҳитда тўпланиб боради. Улар етказадиган зарар чиқиндилар миқдори ортиши билан кўпаяди ва модда тўплангани сайин сақланиб қолаверади. Тўпланувчи ифлослантирувчилар келажак авлодлар учун оғир юк бўлиб қолиши мумкин, чунки уларнинг зарари ушбу ифлосланиш эвазига олинган фойдалар аллақачон унутилганидан кейин ҳам узоқ вақт давом этади. Олимлар сайёравий чегараларнинг хавфсиз кимёвий ифлосланиш даражалари аллақачон ортиб кетганини расман эълон қилишган[3].

Парчаланувчи ифлослантирувчилар

Атроф-муҳит ютиш қобилияти паст бўлган захира ифлослантирувчилардан фарқли ўлароқ, парчаланувчи ифлослантирувчилар атроф-муҳит ўртача даражада ютиш (ассимилация қилиш) хусусиятига эга бўлган моддалардир. Парчаланувчи ифлослантирувчилар, агар уларнинг чиқарилиш даражаси қабул қилувчи муҳитнинг ютиш қобилиятидан ошиб кетмаса, атроф-муҳитга зарар етказмайди (масалан, ўсимликлар ва океанлар томонидан ютиладиган карбонат ангидрид). Парчаланувчи ифлослантирувчилар бутунлай йўқ бўлиб кетмайди, балки камроқ зарарли моддаларга айланади ёки зарар келтирмайдиган даражада суюлтирилади ва тарқалиб кетади.

Ифлослантирувчи моддаларнинг махсус гуруҳлари

Кўплаб ифлослантирувчи моддалар қуйидаги муҳим гуруҳларга киради:

  • Атроф-муҳитдаги турғун фармацевтик ифлослантирувчилар (ЭППП)
  • Иссиқхона газлари (ГҲГс)[4]
  • Муаллақ зарралар (ПМ)
  • Турғун органик ифлослантирувчилар (ПОПс)
  • Полисиклик ароматик углеводородлар (ПАҲс)
  • Учувчан органик бирикмалар (ВОCс)

Ёруғлик ифлосланиши

Ёруғлик ифлосланиши — бу антропоген ёруғликнинг тунги осмон кўринишига кўрсатадиган таъсири. Шунингдек, у сунъий ёруғликнинг алоҳида организмларга ва умуман экотизимлар тузилишига кўрсатадиган таъсирини тавсифловчи экологик ёруғлик ифлосланишини ҳам ўз ичига олади[5].

Тунги осмон Эстониянинг Луҳасоо ботқоғидан кўринади, фонида ёруғлик ифлосланган

Манбалар

  1. ↑ "Оуциде тҳе Сафе Оператинг Спаcе оф тҳе Планетарй Боундарй фор Новел Энтитиэс". Энвиронментал Сcиэнcе & Течнологй 56 (3): 1510–1521. Фебруарй 2022. дои:10.1021/аcс.эст.1c04158. ПМИД 35038861. ПМC 8811958. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8811958. 
  2. ↑ Линдебург, Мичаэл. ПЕ Энвиронментал Ревиэw, п. 395 (Симон анд Счустер 2019): „Ас лонг ас тҳе ассимилативе cапаcитй оф тҳе энвиронмент ис нот реачед, дисчаргес wилл нот леад то поллутион.“
  3. ↑ „Чаптер 15: Эcономиcс оф Поллутион Cонтрол“, Энвиронментал анд Натурал Ресоурcе Эcономиcс, 7тҳ, Бостон: Пеарсон, 2006. 
  4. ↑ Фриэдман, Лиса. „Демоcрац Десигнед тҳе Cлимате Лаw то Бе а Гаме Чангер. Ҳере'с Ҳоw.“ (2022-йил 22-август). 2022-йил 23-августда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Лигҳт Поллутион | Натионал Геограпҳиc Соcиэтй“. эдуcатион.натионалгеограпҳиc.орг. Қаралди: 2022-йил 2-сентябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ifloslantiruvchi_modda" dan olindi