Iftor toʻpi
Iftor toʻpi (مدفع الإفطار (arab tili); iftar topu (turk tili) — roʻzani ochish toʻpi), shuningdek, Ramazon toʻpi deb ham ataladi. Bu Ramazon oyida quyosh botishi va Shom namozi azoni vaqti kelganini bildirish uchun toʻpdan bir marta oʻq uzish anʼanasidir. Ushbu anʼana Misrda paydo boʻlib, keyinchalik Islom olamining koʻplab hududlariga tarqalgan. Toʻp ovozi ilgari aniq vaqtni koʻrsatuvchi soatlar va ommaviy axborot vositalari keng tarqalmagan davrda butun shaharga iftor vaqti kelganini bildirish uchun xizmat qilgan[1][1]. Hozirgi vaqtda bu anʼana asosan ramziy ahamiyatga ega[2]. Biroq Turkiyaning ayrim hududlarida odamlar hanuzgacha roʻzani ochish vaqtini toʻp ovozi orqali bilishadi. Soʻnggi yillarda ayrim shaharlarda toʻp oʻrniga ovozli portlash moslamalaridan foydalanilmoqda[3][4].
Tarixi
Iftor toʻpidan foydalanish dastlab amaliy maqsadga ega boʻlgan: aniq soatlar va ommaviy axborot vositalari keng tarqalmagan davrda uning ovozi shaharning barcha aholisi uchun iftor vaqti kelganini bildirgan. Ramazon oyining boshlanishini eʼlon qilish uchun hamda oy davomida har kuni quyosh botib, shom namozi vaqti kirganda toʻpdan oʻq uzilgan.
Ushbu anʼananing kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud. Keng tarqalgan maʼlumotlarga koʻra, u XIX asrda Misrning Usmonli imperiyasi davridagi hukmdori Muhammad Ali Posho boshqaruvi davrida paydo boʻlgan. Boshqa tarixchilar esa uning boshlanishini XV asrda hukmronlik qilgan Mamluklar hukmdori Sayfiddin Xushqadam davriga bogʻlashadi. Istanbulda bu anʼana kamida 1852-yildan beri qayd etilgan[1].
Soʻnggi yuz yil davomida bu odat musulmon dunyosining turli hududlariga tarqaldi. Saudiya Arabistonida Makka va Madina 1920-yillarda mamlakat nazoratiga oʻtgach, iftor toʻpidan foydalanish yoʻlga qoʻyildi. XX asr oʻrtalarida esa bu anʼana Sharja va Dubayda ham joriy etildi.
Ramazon toʻplarining turli koʻrinishlari mavjud. Ular orasida faqat ovoz chiqarish uchun moʻljallangan maxsus moslamalar hamda haqiqiy artilleriya qurollari bor. Masalan, Birlashgan Arab Amirliklarida Britaniyada ishlab chiqarilgan QF 25 funtli gaubitsa ishlatiladi. Quddusda esa Britaniya armiyasi tomonidan mahalliy musulmon diniy idoralariga sovgʻa qilingan AQShda ishlab chiqarilgan 75 mm M1916 gaubitsasidan foydalaniladi. Qohirada Germaniyada ishlab chiqarilgan Krupp 7,5 sm 1903-yilgi dala to‘pi ishlatiladi. Ushbu toʻp Sayfiddin Xushqadamning rafiqasi nomidan kelib chiqqan holda „al-Hajja Fotima“ deb ataladi[1].
2026-yilgi Eron urushi vaqtida Birlashgan Arab Amirliklarining Dubay shahrida iftor toʻpidan otilgan ovoz ayrim odamlarda vahima uygʻotgan. Ular toʻp ovozini harbiy hujum belgisi deb tushunishgan[5][6].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Sayadi, Omer „A Brief History of the Ramadan Cannon“. Ultima Ratio Project (2020-yil 5-iyun). Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
- ↑ „Keeping alive the tradition of the Ramadan Cannon“ (2013-yil 21-iyul).
- ↑ „Ramazan topu yerine ses bombası“ (tr). www.hurriyet.com.tr (2008-yil 3-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 20-fevral.
- ↑ „Bursa'da İftar Ve İmsak Vakitleri İçin Ses Bombası Kullanılıyor“ (tr). Milliyet (2017-yil 28-may). Qaraldi: 2026-yil 20-fevral.
- ↑ „Missile panic in Dubai as diners mistake Ramadan iftar cannon for attack“ (en). Türkiye Today (2026-yil 3-mart). Qaraldi: 2026-yil 7-mart.
- ↑ „Tourists in Dubai were bewildered, mistaking the Ramadan cannon for an Iranian missile.“ (en). Haberler (2026-yil 2-mart). Qaraldi: 2026-yil 7-mart.