Эркак яшил игуана

Игуана — ўтхўр калтакесаклар туркуми бўлиб, ватани Мексика, Марказий Америка, Жанубий Америка ва Кариб ҳавзасининг тропик ҳудудларида жойлашган. Бу жинс биринчи марта 1768-йилда австриялик табиацҳунос Иосиф Николай Лауренти томонидан ўзининг „Спесимен Медиcум, Эхҳибенс Сйнопсин Рептилиум Эмендатам cум Эхпериментис cирcа Венена“ китобида тасвирланган. Жинсга иккита тур жойлаштирилган:

  • яшил игуана, бутун оралиқда кенг тарқалган ва машҳур уй ҳайвони
  • Кичик Антил игуанаси, ватани Кичик Антил ороллари[1][2].

„Игуана“ сўзи турнинг асл Таино номидан олинган Игуана жинсидаги иккита турга қўшимча равишда, „игуана“ сўзи худди шу оиладаги бир нечта бошқа қариндош авлод турларнинг умумий номларига нисбатан қўлланади[3].

Тур ўз туғилган ҳудудидан ташқарида, Ишигаки ороли, Флорида ярим ороли, Гавайи, Кичик Антил ороллари, Сингапур, Таиланд ва Тайвандаги кўплаб оролларга кенг тарқалган[2].

Анатомия ва физиология

Игуаналар узунлиги 1.5-1.8 м гача бўлиши мумкин.Игуаналар танасининг турли соҳаларини қамраб олувчи ҳар хил турдаги тарозиларга эга, масалан, баъзи катта, юмалоқ туберкуляр тарозилар бўйиннинг латерал минтақасида кичикроқ, бир-бирига ёпишган тарозилар орасида тарқалган. Уларнинг танасининг дорсал қисмидаги тарозилар ҳам қорин томонидагиларга қараганда қалинроқ ва зичроқ бўлади. Ушбу тарозилар турли хил рангларда бўлиши мумкин ва ҳар доим ҳам яқин масофадан кўринмайди. Уларнинг ёноқларида субтимпаник қалқон деб номланувчи катта думалоқ тарози бор.

Игуаналар кескин кўриш қобилиятига эга ва узоқ масофаларда шакллар, соялар, ранглар ва ҳаракатни кўра олади. Уларнинг кўриш кескинлиги уларга гавжум ўрмонлар бўйлаб ҳаракатланиш ва озиқ-овқат топиш имконини беради. Улар бир хил турнинг бошқа аъзолари билан алоқа қилиш учун визуал сигналлардан фойдаланадилар.

Тимпанум, игуананинг қулоқ пардаси, ҳар бир кўзнинг орқасида субтимпаник қалқон (ёки „қулоқ қалқони“) устида жойлашган.

Кўпинча игуаналарни аниқлаш қийин, чунки улар атроф-муҳитга аралашишга мойилдирлар ва уларнинг ранги каттароқ йиртқичлардан яширишга имкон беради.

Игуаналар ўтхўр ҳисобланади, юқорида Венесуэлада манго еяётган яшил игуана тасвирланган.

Кўпгина судралиб юрувчилар сингари, игуанада иккита атрия, битта қоринча ва тизимли қон айланиши билан иккита аорта томири бўлган уч камерали юрак бор. Игуананинг мушаклари гликолитик мушак толаларининг юқори улуши (А типи) туфайли жуда очиқ рангга эга. Бу А толаларида қон томирланмаган ва миёглобин миқдори паст бўлиб, уларга рангпар кўриниш беради. А толаларининг бундай юқори зичлиги игуаналарнинг қисқа вақт ичида жуда тез ҳаракатланишига ёрдам беради, бу эса қисқа муддатли ҳаракатланишни осонлаштиради, лекин узоқ давом этадиган ҳаракат учун самарасиз, чунки А толаларида ҳужайрали нафас олиш анаэробикдир .

Париэтал кўз

Калтакесакларнинг бир нечта турлари, шу жумладан игуаналар, бошларининг орқа томонида париэтал кўзни белгиловчи рангпар рангга эга. Бу орган ёруғликдаги ўзгаришларга сезгир ва кундузи ҳамда кечаси ўртасидаги ўзгаришларни кўрсатувчи пинеал безга сигналлар юборади. Парапинопсин деб номланувчи лампрейда тез-тез учрайдиган фотопигмент игуанада ҳам учрайди ва ултрабинафша нурларга сезгир бўлиб, кеча-ю кундуз ўртасидаги сигнализацияга ёрдам беради.

Бош суяги морфологияси ва овқатланиши

Игуаналар ўтхўр ҳисобланиб, фақат ўсимликлар ва барглардан озиқланишади. Бир тадқиқотга кўра, игуананинг бош суяги кучли тишлаш кучига ва ўсимликларни самарали қайта ишлашга олиб келадиган ўзгаришларга учраган. Буни биомеханик жиҳатдан амалга ошириш учун ўтхўр калтакесаклар йиртқич ва ҳаммахўр судралиб юрувчиларга нисбатан баландроқ ва кенгроқ бош суягига, калта тумшуққа ва каттароқ танага эга бўлиши керак. Бош суягининг кучини ошириш мушакларнинг мавжудлигини оширишга имкон беради ва бош суягининг кучлироқ кучларга қарши туриш қобилиятини оширади.

Green iguana skull (Iguana iguana).jpg: Brian Gratwicke derivative work: B kimmel (talk)
Яшил игуана бош суяги ва тишлари: Яшил игуананинг тишлари жағ суяги юзасида ўтириб, акродонтал жойлашув деб номланади.
Яшил рангдаги Рептилия билан оддий филогения.Лепидосауриа.

Бундан ташқари, игуананинг тишлари акродонталдир, яъни уларнинг тишлари жағ суяги юзасида жойлашиб, юқорига қараб туради. Тишларнинг ўзи кичик ва тишли — овқатни ушлаш ва кесиш учун мўлжалланган.

Кўпайтириш

Эркак игуаналар, Сқуаматанинг бошқа эркак намуналари каби, иккита ҳемипенга эга. Копуляция пайтида аёлнинг клоакал вентиляциясига битта ҳемипенис киритилади[4]. Урғочи тухум қўйишга тайёр бўлганда, ўз ҳудудида эркак топилмаса, тухумларини уруғлантиришни давом эттириш учун бир неча йил давомида олдинги турмуш ўртоқларидан спермани сақлаши мумкин[5][6][7].

Жуфтлик

Игуаналар қурғоқчил мавсумда беҳаё ёки кўпхотинли жуфтлашишга мойил. Қуруқ мавсумда жуфтлашиш уларнинг наслларининг озиқ-овқат кўпроқ бўладиган нам ёки ёмғирли мавсумда чиқишини таъминлайди. Урғочилар катта ҳудудларни бошқарадилар, у ерда улар бир нечта уя қиладилар. Эркаклар у ёки бу ҳудудда урғочилар учун рақобатлашадилар ва ўзларининг орқа оёқ-қўлларининг дорсал томонидаги фемур тешикларидан ажралиб чиқадиган феромон билан ўзларининг ютган ҳудудларини белгилайдилар. Жинсий рақобат пайтида эркакларнинг хатти-ҳаракати бошини чайқаш, чўзиш ва орқага тортиш, урғочиларнинг бўйинларини тишлаш ва баъзида рангини ўзгартиришни ўз ичига олади. Урғочи эркакни танлагандан сўнг, у урғочи аёлни ўраб олади ва елкасидан тишлаб жойида ушлаб туради, бу эса баъзан урғочиларда излар қолдиради. Копуляциядан сўнг тухумлар бир нечта уяларга қўйилади ва инкубацияга рухсат берилади. Ота-оналарнинг ўз авлодлари билан аралашувининг паст даражаси игуаналарни р-стратегияни кўпайтиришнинг намунасига айлантиради. 

Филогения

Видал ва Ҳедгес (2009) томонидан кўриб чиқилган ядро оқсилларини кодловчи генларга асосланган филогения „Игуания субcладе“ илонлар ва ангуиморфлар (калтакесаклар) билан бир гуруҳда эканлигини кўрсатди. Бу гуруҳлар токсинларни ажратишга қодир бўлган оғиз бўшлиғига эга. Филогения бутун митохондриал геномларга асосланган, аммо Рест ва бошқалар таклиф қилганидек, яшил игуанани мол терисининг энг яқин қариндоши сифатида жойлаштиради(Плестиодон эгрегиус).

Ҳозирги турлар

Игуана жинсида сақланиб қолган иккита тур кенг тарқалган.

Расм Илмий исм Умумий исм Тарқатиш
Игуана делиcатиссима Кичик Антил игуанаси Кичик Антил ороллари Сент-Барт, Ангуилла, Синт Эустатиус, Гваделупа, Доминика ва Мартиникада
Игуана игуана Яшил игуана Жанубий Американинг кўп қисми, Колумбия шарқидан Франсия Гвианасигача ва жанубдан Шимолий Аргентинагача.

Кичик турлар

Яшил игуананинг Кариб денгизидаги учта кичик тури ҳам тан олинган:

И. и. инсуларис[8] Гренадин шохли игуана Сент-Винсент ва Гренадинлар ва Гренада
Игуана игуана меланодермаси [9] Сабан қора игуана Саба, Монцеррат ва илгари Редонда, шунингдек, Венесуэла қирғоқлари, Виржиния ороллари ва Пуэрто-Рико
И. и. санcталуcиаэ Сент-Люсия шохли игуана Сент-Люсия

Озиқ-овқат сифатида

Игуаналар тарихан Мексика ва Марказий Американинг ошпазлик анъаналарида мавжуд бўлган. Игуана гўшти АҚШ ва Пуэрто-Риконинг баъзи қисмларида ҳам истеъмол қилинади[10]. Шунингдек, игуана тухумлари Никарагуа,Колумбия ва Лотин Америкасининг баъзи қисмларида истеъмол қилинади[11].

Манбалар

  1. ↑ Бреуил, М.; Счикорски, Д.; Вуиллауме, Б.; Краусс, У.; Мортон, М.Н.; Cоррй, Э.; Беч, Н.; Желиć, М.; Гранджеан, Ф. (2020). „Паинтед блаcк: Игуана меланодерма (Рептилиа, Сқуамата, Игуанидаэ) а неw меланистиc эндемиc спеcиэс фром Саба анд Монцеррат исландс (Лессер Антиллес)“. ЗооКейс. № 926. 95–131-бет. дои:10.3897/зоокейс.926.48679. ПМC 7170970. ПМИД 32336922.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Игуана игуана“. Тҳе Рептиле Датабасе. Қаралди: 2021-йил 26-апрел.
  3. ↑ Wилдлифе Ревиэw (эн). У.С. Департмент оф тҳе Интериор, Фиш анд Wилдлифе Сервиcе, 1968. 
  4. ↑ Леннй Фланк. Игуанас: Тҳеир Биологй анд Cаптиве Cаре. Ред анд Блаcк Публишерс, 2007. ИСБН 978-0-9791813-2-0. 
  5. ↑ „Тҳе Матинг Беҳавиор оф Игуана игуана“.
  6. ↑ „Игуана Беҳавиор- Cотерc“. 2021-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-сентябр.
  7. ↑ Пианка, Эриc Р.. Лизардс: Wиндоwс то тҳе Эволутион оф Диверситй (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс, 2003-09-24. ИСБН 978-0-520-23401-7. 
  8. ↑ Бреуил, Мичел; Вуиллауме, Барбара; Счикорски, Давид; Краусс, Улрике; Мортон, Маттҳеw Н.; Ҳайнес, Пиус; Далтрй, Женнифер C.; Cоррй, Элизабетҳ; Гаймес, Гленрой (2019-05-20). „А сторй оф насал ҳорнс: тwо неw субспеcиэс оф Игуана Лауренти, 1768 (Сқуамата, Игуанидаэ) ин Саинт Луcиа, Ст Винcент & тҳе Гренадинес, анд Гренада (соутҳерн Лессер Антиллес)“. Зоотаха (инглизча). 4608-жилд, № 2. 201–232-бет. дои:10.11646/зоотаха.4608.2.1. ИССН 1175-5334. ПМИД 31717144. 2020-04-14да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-09-23.
  9. ↑ Бреуил, М.; Счикорски, Д.; Вуиллауме, Б.; Краусс, У.; Мортон, М.Н.; Cоррй, Э.; Беч, Н.; Желиć, М.; Гранджеан, Ф. (2020). „Паинтед блаcк: Игуана меланодерма (Рептилиа, Сқуамата, Игуанидаэ) а неw меланистиc эндемиc спеcиэс фром Саба анд Монцеррат исландс (Лессер Антиллес)“. ЗооКейс. № 926. 95–131-бет. дои:10.3897/зоокейс.926.48679. ПМC 7170970. ПМИД 32336922.Бреуил, М.; Счикорски, Д.; Вуиллауме, Б.; Краусс, У.; Мортон, М.Н.; Cоррй, Э.; Беч, Н.; Желиć, М.; Гранджеан, Ф. (2020).
  10. ↑ Cампо-Флорес, Ариан. „То Баттле Игуанас, Пуэрто Риcо Ҳас Неw План: Пут Тҳем он Мену“ (эн-УС). Wалл Стреэт Жоурнал (2012-йил 20-август). Қаралди: 2020-йил 23-январ.
  11. ↑ „Ниcарагуа'с Говернмент Суггесц Эатинг Игуана ас Массиве Фоод Cрисис Лоомс“. Виcе. Қаралди: 2020-йил 21-феврал.