Ijtimoiy dalil

Ижтимоий далил (инглизча: Соcиал прооф) ёки ахборот ижтимоий таъсири (инглизча: информатионал соcиал инфлуэнcе) — бу баъзи одамлар қийин вазиятларда ўзини тутишнинг афзал усулини аниқлай олмаганида юзага келадиган психологик ҳодиса. Бошқалар вазият билан кўпроқ таниш, деб ҳисобласа, бундай одамлар ўзларининг хатти-ҳаракатларини афзал кўришади. Бу ҳодиса кўпинча бошқаларнинг хатти-ҳаракатларини атайлаб манипуляция қилиш учун ишлатилади^[1].

Ижтимоий исботни қўллаш

Нотаниш одамнинг ижтимоий мавқеини аниқ аниқлаш учун кўп ҳаракат талаб этилади. Чекланган вақт ва истакни ҳисобга олган ҳолда, одамлар кўпинча бошқаларнинг уларга қандай муносабатда бўлишига қараб ҳукм қиладилар. Мисол учун, агар баҳоланаётган эркак жозибали аёллар сафида бўлса ёки улар билан боғланган бўлса, унда унинг аҳамияти ва жозибадорлиги юқори баҳоланади. Бу ҳолатда онгсиз ҳукм шундай бўлади: „Бу қизларнинг ҳаммаси унга ёқади, унда қимматли нарса бўлиши керак“. Агар у кўплаб аёллар томонидан рад этилган бўлса, унда унинг баҳоси салбий бўлади. Онгсиз ҳукм шундай бўлади: „Ҳозиргина рад этилди. Шубҳасиз, бунинг учун яхши сабаб бор эди.“

Худди шундай, узоқ вақт ишламаган одам учун ҳам, у юқори профессионал ва малакали бўлса ҳам, иш топиш қийин бўлади. Потенциал иш берувчилар иш билан боғлиқ муаммоларнинг сабаби сифатида вазиятни эмас, балки иш изловчини кўрадилар. Ариза берувчининг муваффақияцизлигини тушунтириш учун ёлловчилар унинг камчиликларини излайдилар ва унинг хизматларини камситадилар. Аксинча, номинал жиҳатдан юқори талабга эга бўлган шахс (масалан, бош директор) жозибадор иш таклифларини олиши ва натижада, агар у ўз вазифаларини энг яхши тарзда бажармаса ҳам, катта маош олиши мумкин. Одамлар муваффақиятли бўлиб кўринса, потенциал иш берувчилар ва бошқа баҳоловчилар инсоннинг муваффақиятини тушунтирувчи кучли ва ижобий хусусиятларни излайдилар ва камчиликларни эътиборсиз қолдирадилар ёки камайтирадилар.

Ижтимоий исбот эффектидан фойдаланадиган одамлар гало эффектидан ҳам фойдаланишлари мумкин. Натижада, инсоннинг хусусиятлари ўзидан яхшироқ кўринади. Бундан ташқари, инсоннинг хусусиятлари ижобий томондан кўриб чиқилади. Мисол учун, одам салбий ижтимоий далилларда такаббур, ижобий ижтимоий далилларда эса дадил кўриниши мумкин.

Шу сабабларга кўра, ижтимоий далил нуқтаи назарни ўрнатиш учун муҳимдир. Ижтимоий исбот, албатта, маҳсулотларга ҳам қўлланиши мумкин ва маркетинг ва сотишда кенг қўлланади. Ижтимоий исбот бузилган ҳолатлар когнитив диссонансга олиб келиши ва одамни назоратдан чиқиб кетишига олиб келиши мумкин.

Ижтимоий исбот тушунчаси ва асосий атрибут хатосидан осонгина фойдаланиш мумкин. Мисол учун, кўндириш (ёки тўлаш) орқали жозибали аёлни омма олдида эркакка қизиқиш кўрсатишга ишонтириш. Бошқалар, аёлнинг хулқ-атворини об’эктив сабабларга кўра (ташқи фойда) унга қизиққан деб ўйламасдан, эркакнинг фазилатлари билан изоҳлашади.

Баъзи тунги клуб ва бар эгалари ўз муассасаларига тирбандлик қилиш учун ижтимоий далиллардан самарали фойдаланмоқда. Бунга одатда одамларнинг кириш тезлигини атайлаб секинлаштириш орқали эришилади. Шундай қилиб, навбат сунъий равишда узайтирилади. Хабардор бўлмаган мижозлар муассасанинг машҳурлиги белгиси сифатида навбатда туриши мумкин. Улар „Агар ҳамма кутаётган бўлса, бу яхши клуб бўлса керак“, деб ўйлаб навбат кутишади, аслида эса бу жой ўртача ва умуман тўлиқ бўлмаслиги мумкин.

Театрлар баъзан олдиндан белгиланган дақиқаларда қарсак чаладиган клакерлардан фойдаланадилар. Одатда бу одамлар биринчи бўлиб қарсак чалади, шундан кейин бутун зал уларни қўллаб-қувватлайди. Бундай олқишларни бехабар томошабинлар яхши чиқиш белгиси сифатида қабул қилишлари мумкин^[2].

Телекўрсатув ёки ситкомда олдиндан ёзиб олинган кулги товушлари одатда безовта бўлишига қарамай, телестудиялар асосий „кулгили“ дақиқаларда кулги товушларини ўйнатиш орқали шоунинг „қувноқлигини“ ошириши мумкинлигини аниқладилар. Уларнинг аниқлашича, томошабинлар бу кулгидан ғазабланса ҳам, улар у билан бўлган шоуларни янада кулгилироқ деб билишади.

Ижтимоий исбот ўзгаришлари

Атрофдаги гуруҳ билан идентификация қилиш
Махсус билимларга эга бўлиш
Ҳокимиятни тан олиш

Янас қаранг

Тармоқ маркетинги
оғзаки сўз
Аргументум ад популум
Гуруҳни мустаҳкамлаш

Манбалар

↑ Бонд, Род & Петер Б. Смитҳ. , Cултуре анд Cонформитй: А Мета-аналйсис оф Студиэс Усинг Асч’с (1952, 1956) Лине Жудгмент Таск, Псйчологиcал Буллетин Т. 119: 111–37.
↑ Wоотен, Д & РеэдИИ, А. Информатионал Инфлуэнcе анд тҳе Амбигуитй оф Продуcт Эхпериэнcе: Ордер Эффеcц он тҳе Wеигҳтинг оф Эвиденcе, Жоурнал оф Cонсумер Псйчологй Т. 7 (1): 79–99.

[1] Бонд, Род & Петер Б. Смитҳ. , Cултуре анд Cонформитй: А Мета-аналйсис оф Студиэс Усинг Асч’с (1952, 1956) Лине Жудгмент Таск, Псйчологиcал Буллетин Т. 119: 111–37.

[2] Wоотен, Д & РеэдИИ, А. Информатионал Инфлуэнcе анд тҳе Амбигуитй оф Продуcт Эхпериэнcе: Ордер Эффеcц он тҳе Wеигҳтинг оф Эвиденcе, Жоурнал оф Cонсумер Псйчологй Т. 7 (1): 79–99.

[1]

[2]