Социологияда ижтимоий фактлар — бу шахсдан устун турадиган ва ижтимоий назоратни амалга ошириши мумкин бўлган қадриятлар, маданий меъёрлар ва ижтимоий тузилмалар. Франсуз социологи Эмиле Дюркгейм бу атамага таъриф бериб, социология фанини ижтимоий фактларни эмпирик ўрганиш сифатида тушуниш кераклигини таъкидлади. Дюркгейм учун ижтимоий фактлар „индивиддан ташқарида ҳаракат қилиш, фикрлаш ва ҳис қилиш одобларидан иборат бўлиб, улар мажбурлаш кучига эга бўлиб, улар устидан назоратни амалга оширадилар“. [1]

Дюркгеймнинг ижтимоий ҳақиқати

Дюркгейм "Социологик усул қоидалари" асарида социология назариясини „ижтимоий фактлар ҳақидаги фан“ сифатида белгилаб берди. У ижтимоий фактларни „тасвирлар ва ҳаракатлардан иборат“ деб ҳисоблади, яъни „уларни органик ҳодисалар билан ҳам, жисмоний ҳодисалар билан ҳам аралаштириб бўлмайди, фақат индивидуал онгда ва у орқали мавжуд бўлмайди“. [1] [2]

Дюркгейм ижтимоий фактни қуйидагича таърифлаган:

„Ижтимоий факт — бу ҳар қандай ҳаракат усули, қатъий ёки қатъий бўлмаган, шахсга ташқи чекловларга таъсир қилиши мумкин;
ёки:
Бу маълум бир жамият учун умумий бўлиб, унинг индивидуал намоён бўлишидан қатъий назар, ўзига хос мавжудотга эга“ [1] .

У буни инсоннинг кундалик ҳаётига таъсир қиладиган аниқ ғоя сифатида кўрди. [3]

Дюркгеймнинг ижтимоий фактларнинг мисоллари орасида қариндошлик ва никоҳ, валюта, тил, дин, сиёсий ташкилот каби ижтимоий институтлар ва жамиятимизнинг бошқа аъзолари билан кундалик ўзаро муносабатларимизда ҳисобга олишимиз керак бўлган барча ижтимоий институтлар киради. Бундай муассасаларнинг меъёрларидан четга чиқиш шахсни гуруҳга номақбул ёки мос келмайдиган қилади.

Дюркгеймнинг энг кўп эътиборга олинган ишларидан бири унинг ўз жонига қасд қилиш даражасининг „ижтимоий фактини“ кашф этиши эди. Турли туманларда полициянинг ўз жонига қасд қилиш статистикасини диққат билан ўрганиб чиқиб, Дюркгейм католик жамоаларининг ўз жонига қасд қилиш даражаси протестант жамоаларига қараганда паст эканлигини аниқлади. У буни ижтимоий (индивидуалдан фарқли ўлароқ) сабабга боғлади. [4] Бу янгилик деб ҳисобланган.

Дюркгеймнинг ижтимоий фактларни кашф этиши муҳим аҳамиятга эга эди, чунки у алоҳида шахсларнинг эмас, балки бутун жамиятларнинг хатти-ҳаракатларини ўрганиш имконини беради. Дюркгейм жамиятдаги ҳар хил турдаги хатти-ҳаракатларнинг мисоллари ёки ифодалари сифатида индивидуал ҳаракатларга ишора қилади. [5] Макс Аткинсон ва Жек Дуглас каби баъзи замонавий, шарҳловчи, социологлар Дюркгеймнинг тадқиқотларига икки хил мақсадда мурожаат қилишади:

  • Дюркгеймнинг тадқиқотлари ижтимоий тадқиқотчи таҳлил қилиш учун тўпланган маълумотларнинг тўғрилигини таъминлаш учун қанчалик эҳтиёткор бўлиши кераклигининг график намойишидир. Дюркгеймнинг ўз жонига қасд қилиш кўрсаткичлари, асосан, турли жамоалар томонидан маълум ўлимлар „ўз жонига қасд қилиш“ ёки „ўз жонига қасд қилмаслик“ деб таснифланганининг артефакти бўлган. У аниқлаган нарса ўз жонига қасд қилишнинг ҳар хил кўрсаткичлари эмас, балки ўз жонига қасд қилиш ҳақида турли хил фикрлаш усуллари эди.
  • Унинг тадқиқотлари, шунингдек, ижтимоий маънони ўрганишга кириш нуқтаси бўлиб, бир хил кўринадиган индивидуал ҳаракатларни эмпирик тарзда таснифлаб бўлмайди. Ижтимоий ҳаракатлар (ҳатто ўз жонига қасд қилиш каби шахсий ва индивидуал ҳаракат), бу замонавий нуқтаи назарга кўра, ҳар доим ижтимоий актёрлар томонидан кўрилади (ва таснифланади). Бундан келиб чиқадики, бундай хатти-ҳаракатлар тўғрисидаги ижтимоий фактларни аниқлаш умуман мумкин эмас ва исталмаган — лекин одамларнинг муайян ҳаракатларни қандай идрок этиши ва таснифлашини аниқлаш — бу тушунчадир. Бу инъикос ва таснифларни бизнинг „кашфиётимиз“ ҳолати ҳақида сўраш орқали яна бир мураккаблик киритилади. Ахир, бундай „кашфиётлар“ таснифлашнинг ижтимоий сингдирилган амалиётларини ҳам акс эттирмайдими? Аммо, агар ижтимоий фактларни идрок этишнинг тахминий кашфиёти шубҳали бўлмаса, ижтимоий фактлар ҳақидаги асл даъволар нима учун эканлигини тушуниш қийин. [6][7]

Маусснинг умумий ижтимоий ҳақиқати

Марсел Маусс (Дюркгеймнинг жияни ва ҳамкори) учун жами ижтимоий факт (франсузча фаит соcиал тотал) „жамият, иқтисодий, ҳуқуқий, сиёсий ва диний соҳаларда таъсир кўрсатадиган фаолиятдир“. [8] Ижтимоий ва психологик ҳаётнинг турли йўналишлари у умумий ижтимоий фактлар деб атаган нарса орқали бирлаштирилади. Жами ижтимоий факт жуда аниқ кўринадиган амалиёт ва институтларни хабардор қилади ва ташкил қилади. [9]

Тҳесе пҳеномена аре ат онcе легал, эcономиc, религиоус, аэстҳетиc, морпҳологиcал анд со он. Тҳей аре легал ин тҳат тҳей cонcерн индивидуал анд cоллеcтиве ригҳц, организед анд диффусе моралитй; тҳей май бе энтирелй облигаторй, ор субжеcт симплй то праисе ор дисаппровал. Тҳей аре ат онcе политиcал анд доместиc, беинг оф интерест ботҳ то cлассес анд то cланс анд фамилиэс. Тҳей аре религиоус; тҳей cонcерн труэ религион, анимисм, магиc анд диффусе религиоус менталитй. Тҳей аре эcономиc, фор тҳе нотионс оф валуэ, утилитй, интерест, лухурй, wеалтҳ, аcқуиситион, аccумулатион, cонсумптион анд либерал анд сумптуоус эхпендитуре аре алл пресент...[10]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Дуркҳеим, Éмиле. Тҳе Рулес оф Соcиологиcал Метҳод анд Селеcтед Техц он Соcиологй анд иц Метҳод, W. Д. Ҳаллс (транслатор) Лукес: , Неw Ёрк: Фреэ Пресс [1ст пуб. 1895], 1982. 
  2. ↑ „Эмиле Дуркҳеим: Wҳат Ис а Соcиал Фаcт?“. www.cсудҳ.эду. 2016-йил 11-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-сентябр.
  3. ↑ Дуркҳеим, Эмиле (1982). "Wҳат ис а Соcиал Фаcт". Тҳе Рулес оф Соcиологиcал Метҳод: 74. 
  4. ↑ Дуркҳеим, Э. Суиcиде. 1897.
  5. ↑ Счмаус, Wаррен. Дуркҳеим'с Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе анд тҳе Соcиологй оф Кноwледге: Cреатинг ан Интеллеcтуал Ниче. Чиcаго: Унив. оф Чиcаго Пресс, 1994 — 38-бет. ИСБН 978-0226742519. 
  6. ↑ „Девианcе анд Соcиал Cонтрол Унит М5: Суиcиде (2)“.
  7. ↑ Доуглас, Жаcк Д.. Соcиал Меанингс оф Суиcиде. Принcетон Университй Пресс, 1967. ИСБН 9780691621173. 
  8. ↑ Эдгар (1999), 64
  9. ↑ Эдгар (2002), 157
  10. ↑ Маусс (1966), 76–77

Қўшимча ўқиш

  • Шаффер, Л. С. (2006). „Дюркгейм афоризми, асослаш гипотезаси ва ижтимоий фактларнинг табиати“. Социологик нуқтаи назарлар, куз сони , 57-70. Тўлиқ матн (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-11-19 санасида архивланган) .