Ijtimoiy ideal

Ижтимоий идеал – ватан, миллат, халқ ёки айрим ижтимоий гуруҳларнинг манфаатларидан ке- либ чикиб, улар назарида энг адолатли, мукаммал куринган фаровон жамият қурилишига, бахт-саодат- га эришув юлларига оид роя, фикр, таълимот. И.и. ифодачилари айрим давлат ва жамоат арбоблари, мутафаккирлар, фай.лар, илм-фан ёки санъат киши- лари булиши мумкин. Қайси ижтимоий ёки тоифа манфаатларини кўзлашига, ҳаётийлиги ва инсоният- га нақадар фойдали эканлигига қараб, ижобий, та- раққийпарвар ёки бирор гуруҳ ёки мамлакат манфа атига хизмат килиши мумкин. Кад. юнон фал.сида (Сукрот, Платон, Аристотел, Эпикур ва б.) халқ- нинг доно вакиллари, донишмандлар бошқарадиган маърифатли давлат, ахлокий баркамоллик, юнон санъатида эса — жисмоний гўзаллик ва ҳарбий куд- рат, кулларни итоатда сақлаш, Арабистон ярим оро- лида жоҳилият даврида қабилалар бойлиги, Шарқ фал.сида ва диний-ижтимоий таълимотларида (Имом ал-Бухорий, ат-Термизий, ал-Мотуридий, Хораз- мий, Форобий, Беруний, Ибн Сино, Носир Хусрав, Имом Ғаззолий, Тусий, Ибн Туфайл, Ибн Рушд ва 6.) Куръон ва ҳадислар асосидаги адолат, раиятпар- варлик, илоҳий илмларга амал қилиш: тасаввуф фал.сида барча ижтимоий иллатлардан покланиб, факр ва фано мақомига эришув И.и. ҳисобланади. Инсоният тарихида яна барча диний эътиқод аҳли учун умумий И.и. дан ташқари, бу соҳада ҳар бир мутафаккир ёки санъаткорнинг ўзига хос қарашлари бўлиши мумкин. Абу Наср Форобий „Талхиси наво- Миси Платон“ („Платон қонунлар моҳияти ҳақида“), „Мадинат ул-фозила“ („Фозил одамлар шаҳри аҳоли- сининг қарашлари“) асарларида турли ижтимоий гуруҳларнинг И.и. чуқур таҳлил этилади. Шарқ ва Ғарбда уйгониш даврларида ижод қилган буюк мута- факкирлар (Беруний, Ибн Сино, Ибн Рушд, Ал- Бухорий, Ат-Термизий, Ибн Туфайл, Рафаэл, Лео- нардо да Винчи, Франческо Петрарка, Франсуа Раб- ле, Сервантес, Лопе де Вега, Микеланжело, Шекс- пир, Томас Мор, Томмазо Кампанелла)нинг илмий ва бадиий асарларида уларнинг инсоният бахт-саода- ти ҳақидаги И.и.лари бутун инсоният учун ҳозирги кун- ларда ҳам, келажакда ҳам қимматлидир. Абу Наср Форобий „Платон қонунларнинг моҳияти ҳақида“ рисоласида юнон донишмандининг фикрларини шарҳлаб, бундай дейди: „Агар инсон илоҳий эзгу- ликларга (фазилатларга) эришишни умид қилса, ҳаёти кувончли, ҳаёт тарзи эса, жуда гўзал кечади. Гузал ҳаёт тарзи эса, халқ назарида ҳам, Худо наза- рида ҳам юксак (эъзозли) бўлади“. Платон бу фикрни муфассал ифодалайди, халққа ва Ҳаққа)манзур бўлган ҳаёт тарзи қандай бўлиши кераклигини, ҳар бир холатда бу ҳаёт тарзи ахлоқ ва конунга мувофиқ ёки мувофик эмаслигини кўрсатади. У оқиллик ҳақида эслатиб, машаққатдан роҳатни афзал кўриш бемаъ- ни ҳаёт тарзи эканлигини, роҳатдан машаққатни афзал кўриш маъкул ҳаёт тарзи эканлигини тушун- тиради. Платон машаққат деб, Шарқ донишмандлари айттан парҳезкорлик, ёмон, гуноҳ ишлардан сақла- ниш, нафсни тийиш, риёзат чекиб, илм, маърифат ва гузал фазилатларни ҳосил қилишни назарда тута- ди. Илм-маърифат олиш баъзиларга машаққатли кўринса, баъзиларга завқ-шавқ беради, обрӯ, иззат келтиради. Форобий яна бир ўринда Платон фикрла- рини шарҳлаб, унинг адолатли жамият қуришда давлат, ҳокимиятнинг зарурлиги ҳақидаги ғояларини келтиради. ИЖТИМОИЙ ИДЕАЛ ватан, миллат, халқ ёки айрим ижтимоий гуруҳларнинг манфаатларидан ке- либ чикиб, улар назарида энг адолатли, мукаммал куринган фаровон жамият қурилишига, бахт-саодат- га эришув юлларига оид роя, фикр, таълимот. И.и. ифодачилари айрим давлат ва жамоат арбоблари, мутафаккирлар, фай.лар, илм-фан ёки санъат киши- лари булиши мумкин. Қайси ижтимоий ёки тоифа манфаатларини кўзлашига, ҳаётийлиги ва инсоният- га нақадар фойдали эканлигига қараб, ижобий, та- раққийпарвар ёки бирор гуруҳ ёки мамлакат манфа гарлик кўриш ва яна икки гояни амалга ошириш учун ҳокимиятга муҳтожлик пайдо бўлади. Бу ғоялар- дан бири — саъй-ҳаракати, ҳунарлари ва мақсадлари (адолатли) ҳокимларга қарши бўлган ёвуз нИЯТЛИ одамлардан шаҳарни (мамлакатни) тозалашдир. Бош- ка бир роя (фуқароларга) панд-насиҳат йўли билан (барча халк учун) фаровонликка интилиш (зарурли- гини тушунтириш) ва одамларнинг илоҳий қонун- ларни осонликча ва кувонч билан қабул қилишларини таъминлашдир. Платон ахлоқий фазилатларни қан- дай ўзлаштириш мумкинлигини тушунтиради, — деб шарҳлайди Форобий. — Адолатли, пок, жасур бўлишга одат қилиш, шу билан бирга, ёмон қилмишлардан кутулиш учун ҳам маълум муддат ўтиши керак. Бу вақт давомида инсон (тарбия ва маърифат ёрдамида) ўзининг ёмон қилмишларидан воз кеча олади. Агар одамда кучли ғурур (орият) туйғулари бўлмаса, у холда ўша одам ўз руҳини машқ (ва машаққат) ила тарбиялаши зарур. Платон айтадики, „тарбияли одам- лар ўз руҳлари учун доимо кувониш, ортиқча кулиш, қаттиқ хафа бўлиш, ортиқча қайғуриш яхши эмасли- гини билиши, бу ҳолатларда мўътадиллик доираси- дан чикмасликка ўзларини мажбур қила олишлари керак“. Шарқ халқлари, айниқса, исломий тасаввур таълимотида И.и. футувват мард, олижаноб, комил инсон ғоясида равшан акс этди. [[Алишер Навоийнинг замондоши аллома Ҳусайн Воиз Кошифий футувватнинг устунлари деб, 12 та фазилатни кўрсат- ди. У Футувватномаи султония" асарида комил ин- соннинг бурчлари, яъни, мардлик рукнлари ус- тунларидан 6 таси зоҳирий, 6 таси ботиний эканли- гини айтади. "Футувватнинг зоҳирий устунлари куй- идагилар: 1. Тилни гийбат, ёлғон, бўҳтон ва беҳуда сузлардан тийиш. Ножўя, номақбул сўзлар, бўҳтон, ғийбатдан кулокни беркитиш (яъни, эшитмаслик). 3. Кўриш, ножоиз нарсалардан кўзни юмиш. 4. Ҳаром ишлардан, халққа озор беришдан қўлни тортиш. 5. Маън қилинган, ношоиста жойлардан оёқни тортиб, ҳақорат ва гуноҳга сабаб бўладиган, гап ташиш, (одамларга) зиён-заҳмат ва озорга етаклаган ишлар- га қадам қўймаслик. 6. Ҳаром овқатлардан оғизни, зинодан аъзони эҳтиёт қилиш. Зино — футувват (мард- лик) аҳдини бузиш, ҳаромхўрлик эса, футувват риш- тасини узишдир. Кошифий футувватнинг ботиний Рукнлари деб кўйилган шартларни айтади: 1. Саҳо- ват, яъни (бировлар) тиламасидан аввал бағишла- мок. 2. Тавозуъ, яъни бошқаларни ўзидан афзал бил- мок, барчага камтар бўлиш. 3. Сабр-қаноат. 4. Авф ва марҳамат. Яъни, халққа шафқат кўргизмоқ, одамлар- нинг гуноҳини кечирмоқ ва иложи борича уларга яхшилик, мурувват билан муомала қилиш. 5. Ҳавобаланд- лик ва гурур (магрурлик)ни тарк этиш. „Зеро Иблис кибру ҳаво туфайли жаннатдан бадарға бўлди“. 6. Кўнгил уйини риёзат супургиси билан чангу губор, чикиндилардан тозалаб туриш, модомики, кўнгил дунё тааллуқоти — ташвишлари ғалвасидан гарлик кўриш ва яна икки гояни амалга ошириш учун ҳокимиятга муҳтожлик пайдо бўлади. Бу ғоялар- дан бири — саъй-ҳаракати, ҳунарлари ва мақсадлари (адолатли) ҳокимларга қарши бўлган ёвуз нИЯТЛИ одамлардан шаҳарни (мамлакатни) тозалашдир. Бош- ка бир роя (фуқароларга) панд-насиҳат йўли билан (барча халк учун) фаровонликка интилиш (зарурли- гини тушунтириш) ва одамларнинг илоҳий қонун- ларни осонликча ва кувонч билан қабул қилишларини таъминлашдир. Платон ахлоқий фазилатларни қан- дай ўзлаштириш мумкинлигини тушунтиради, — деб шарҳлайди Форобий. — Адолатли, пок, жасур бўлишга одат қилиш, шу билан бирга, ёмон қилмишлардан кутулиш учун ҳам маълум муддат ўтиши керак. Бу вақт давомида инсон (тарбия ва маърифат ёрдамида) ўзининг ёмон қилмишларидан воз кеча олади. Агар одамда кучли ғурур (орият) туйғулари бўлмаса, у холда ўша одам ўз руҳини машқ (ва машаққат) ила тарбиялаши зарур.

Адабиётлар

Фалсафа қомусий луғат „ЎЗБЕКИСТОН ФАЙЛАСУФЛАРИ МИЛЛИЙ ЖАМИЯТИ НАШРИЁТИ“ „ШАРҚ“ НАШРИЁТ-МАТБАА АКСИЯДОРЛИК КОМПАНИЯСИ БОШ ТАҲРИРИЯТИ ТОШКЕНТ — 2004