Ijtimoiy ish

Ижтимоий иш — бу одамлар ва ижтимоий гуруҳларга қўллаб-қувватлаш, ҳимоя қилиш, тузатиш ва ижтимоий реабилитация қилиш орқали шахсий ва ижтимоий қийинчиликларни енгишда ёрдам беришга қаратилган профессионал фаолият. У ёлғиз нафақахўрлар ва ногиронларга ёрдамни ҳам, шунингдек, қийналган болали оилалар, уйсизлар, гиёҳвандлар, ароқхўрлар ва руҳий касалларга ёрдамни ҳам ўз ичига олади.

2001-йил 27-июнда Копенгагенда Ижтимоий иш мактаблари халқаро ассоциацияси ва Халқаро ижтимоий ишчилар федерацияси томонидан қабул қилинган ижтимоий иш таърифидан келиб чиққан ҳолда, „ижтимоий ишчиларнинг касбий фаолияти жамиятдаги ўзгаришларга, инсоний муносабатлар муаммоларини ҳал қилишга ҳисса қўшади; жамиятда функционал мавжудлик қобилиятини мустаҳкамлашга ва одамларнинг фаровонлик даражасини ошириш мақсадида уларни қутқаришга ёрдам беради. Инсон хулқ-атвори ва ижтимоий тизимлар назарияларидан фойдаланган ҳолда, ижтимоий иш одамларнинг ўз атрофидагилар билан ҳамкорлик қилишга тарғиб қилади. Инсон ҳуқуқлари ва ижтимоий адолат тамойиллари ижтимоий ишнинг асосидир“.

Тарихи

Европа ва АҚШ

ХИХ асрнинг иккинчи ярмида Буюк Британияда вужудга келган Уюшган хайрия жамияти ва Турар жой ҳаракати каби ташкилотлар профессионал ижтимоий ишнинг пайдо бўлиши учун асос тайёрладилар. 1887-йилда асос солинган Уюшган хайрия жамияти, 1886-йилда Ню-Ёркда ташкил топган Қўшнилар гилдияси андозалари асосида 1880-йилларда АҚШнинг Баффало шаҳрида ҳам хайрия ташкилоти ташкил топди. Бу ташкилотларнинг иккаласи ҳам камбағалларга амалий ёрдам кўрсатиш мақсадида ташкил этилган бўлиб, уларнинг ишида аҳолининг юқори ва ўрта қатламларидан бўлган ўқимишли кишилар қатнашган. Бундай тадбирлар, айниқса, ижтимоий ишни ўзларининг ижтимоий мавқеини яхшилаш ва иқтисодий мустақилликка эришиш имконияти сифатида кўрган ёш аёлларни ўзига тортарди.

1892-йилга келиб, АҚСҲ ва Канаданинг йирик шаҳарларида ушбу турдаги 92 та хайрия ташкилотлари ташкил этилди. Балтимордаги уюшган хайрия жамиятида ишлаган Мери Ричмонд хайрия ишларини яхшилаш масалаларини ҳал қилишда таълимни биринчи ўринга қўйган. Шу билан бирга, у иккита йўналишни ажратиб кўрсатди: маърифий ишлар (мақолалар чоп этиш, даврий нашрлар ташкил этиш, оммавий нутқлар, семинарлар, жамоатчилик, ўқувчилар ва талабалар билан учрашувлар) ва хайрия ишлари билан шуғулланувчи мутахассисларни тайёрлаш, касбий таълим бериш. 1898-йилда Ню-Ёркда Ижтимоий иш мактаби очилди.

1899-йилда Амстердамда икки йиллик ўқув дастури бўйича Ижтимоий ишчиларни тайёрлаш институти очилди. Шу йили Берлинда ижтимоий соҳада ишлашни истаган ёш аёлларни бир йиллик тайёрлаш дастури иш бошлади. 1910-йилга келиб, дунёда 15 дан ортиқ (улардан 5 таси АҚШда) ижтимоий ишчиларни тайёрлайдиган таълим муассасалари мавжуд эди.

Биринчи жаҳон урушидан сўнг, Қўшма Штатларда ижтимоий ишда диагностика деб аталадиган йўналиш пайдо бўлди, у Ню-Ёркдаги Смит коллежига алоқадор бўлиб, бу ерда ижтимоий ишчиларни психиатрия хизматларида ишлаш учун тайёрлашган. Уларга бўлган эҳтиёж жуда катта эди, чунки Биринчи жаҳон уруши қатнашчилари турли хил психологик муаммоларни бошдан кечирардилар. Ушбу йўналиш ижтимоий ишни мижозни даволашдан, унинг шахсиятини ўзгартиришдан ва атроф-муҳитга мослашишига ёрдам беришдан иборат деб тушунган.

1930-йилларда Пенсилвания штатида ижтимоий ишда функционал йўналиш пайдо бўлди, бу ижтимоий ишчи ва мижоз ўртасидаги ҳамкорликка қаратилган бўлиб, расмий ва авторитар муносабатлардан воз кечишни кўзда тутади. Ушбу йўналиш ижтимоий ишни даволаш сифатида эмас, балки хизмат сифатида кўриб чиқди.

Элберфелд системаси замонавий Ижтимоий ёрдам тизими шаклланишида муҳим аҳамият касб этди. 1852-йилнинг Апрел ойида Пруссиянинг Элберфелд шаҳри тадбиркорлари (ҳозирги вақтда шаҳар Wуппертал таркибида) Д. фон дер Ҳайдт, Г. Шлипер ва Д. Петерс шаҳар Кенгашига жамоатчилик руҳининг янги концепциясини тақдим этдилар. Муҳтожлар икки гуруҳга бўлинди: „уйдаги“ ва „ташқи“. „Уйдаги“ муҳтожлар шаҳарнинг ижтимоий муассасаларида (уйсизлар ётоқхонаси, ташлаб кетилган болалар учун бошпана, руҳий касаллар шифохонаси) эди. Қолганлар барча муҳҳтожлар эса „ташқи муҳтожлар“ деб номланган. Улар билан ишончли вакиллар иш олиб борган. Вакилларнинг вазифаси ота-оналар фарзандларига яхши тарбия беришлари учун уларга „далда бериш“ бўлган; болаларда эса ота-онани ҳурмат қилиш, уларга ёрдам беришга интилиш каби ҳислатларни тарбиялашлари керак эди. Васийлар ҳар бир оила эҳтиёжининг сабабларини ўрганиб, ҳақиқий муҳтожларни аниқлашган. Агар шошилинч молиявий ёрдам талаб этилса (болалар туғилиши, дафн маросими, касаллик), васий уни ўзи берган бўлса-да, нафақани узайтириш учун махсус рухсатнома керак эди. Элберфелд тизимининг тамойиллари (бепуллик, индивидуализация, марказсизлаштириш ва қисқа муддатли ёрдам) 1880-йилда Немис камбағаллар фаровонлиги ва хайрия уюшмаси томонидан қабул қилинган.

Ижтимоий иш фан сифатида

Ижтимоий иш фан сифатида ижтимоий фаолиятнинг бузилиши ҳолатларида шахс, оила ёки жамиятнинг ички ва ташқи ресурсларидан фойдаланиш жараёнини бошқариш қонуниятлари ҳақидаги илмий билимлар соҳаси сифатида тушунилиши мумкин (Б. В Куприянов). Ижтимоий ишнинг бошқа фанлар билан ўзаро таъсирини аниқлаш унинг кенг ҳажмлилик хусусиятини, шунингдек, социология, психология ва бошқалар каби тегишли билим соҳаларидан фарқини кўрсатди.

Ижтимоий муаммоларни юзага келтирувчи сабабларни ўрганиш давомида ижтимоий жараёнларни, ижтимоий муносабатларни тавсифлашда, ижтимоий гуруҳларнинг хусусиятларини таҳлил қилишда ижтимоий иш фан сифатида илмий ғоялардан, предмети ижтимоий фанларга яқин бўлган бошқа ижтимоий фанларнинг концептуал воситаларидан муқаррар равишда фойдаланади. (социология, психология ва бошқалар). (И. С. Романичев)

Ижтимоий иш касбий фаолият сифатида

Ижтимоий иш — касбий фаолият сифатида, ёрдамга муҳтожларга (оғир яшаш шароитида бўлганларга), ўз ҳаётий муаммоларини ташқи ёрдамсиз ҳал қила олмайдиган ва кўп ҳолларда ҳатто, яшай олмайдиган одамларга ёрдам беришга қаратилган (Павленок П. Д.).

Ҳар қандай фаолият, шу жумладан ижтимоий иш ҳам ўзига хос тузилишга эга бўлиб, унда ҳар бир элемент узвий боғланган ва бошқалар билан ўзаро таъсирлашади, ўз вазифаларини бажаради. Ижтимоий иш ажралмас тузилма бўлиб, қуйидаги элементлардан иборат: субектлар; функсиялар орқали очиладиган таркиб; воситалар (ташкилий-техник, молиявий ва бошқалар), назорат ва мақсадлар.

Ижтимоий ишнинг касбий фаолият сифатидаги мақсади, бир томондан, мижознинг манфаатларини қондириш бўлса, иккинчи томондан, жамиятда барқарорликни сақлашдир. Ушбу муаммонинг энг мақбул ечими бу икки мақсад ўртасида муросага эришишдир.

Адабиётлар

• Мельников В. П., Холостова Е. И.. История социальной работы в России, 2-е изд, М.: Маркетинг, 2005. ИСБН 5-94798-486-5. 
• Технологии социальной работы. Учебник. М.: Инфра-М, 2001. ИСБН 5-94798-486-5. 
• Вдовина М. В. Социальная работа с семьей:специальных программих подготовка специалистов // Знание. Понимание. Умение. — Андоза:М., 2005.