Ziyosfera

Ijtimoiy talab effekti

Ижтимоий талаб эффекти (инглизча: соcиал десирабилитй биас, СДБ) — респондентларнинг турли сўровларга берган жавобларидаги тарафкашликнинг бир тури бўлиб, респондентларнинг ўз нуқтаи назаридан бошқаларнинг назарида афзалроқ кўринадиган жавоб бериш истагидан иборат. Бу эса ижобий сифатлар ҳақида ҳаддан ташқари кўп маълумот берилишига ва салбий томонлари кам кўрсатилишига олиб келади, сўровномалар ва интервюларга асосланган сўровларда жиддий муаммоларни келтириб чиқаради. Таърифланган тенденция индивидуал ва миллий фарқларга эга.

Бошқаларнинг умидлари билан боғлиқ жавобларда нохолислик билан тавсифланган мавзулар одатда респондентнинг қобилиятлари, шахсий фазилатлари, жинсий ва хавфли хатти-ҳаракатлар (алкогол, гиёҳванд моддалар ва бошқалар) билан боғлиқ. Масалан, "Сиз қанчалик тез-тез онанизм билан шуғулланасиз? ", респондентлар онанизм бўйича ижтимоий табу таъсирида бўлади ва частотани пасайтиришга ёки жавоб беришдан бош тортишга ҳаракат қилади. Шундай қилиб, сўровда аниқланган ўртача онанизм ставкалари кам баҳоланиши мумкин.

"Сиз қанчалик тез-тез гиёҳванд моддаларни истеъмол қиласиз? "каби саволга дуч келганда респондент деярли барча гиёҳванд моддаларни, шу жумладан энг кенг тарқалган марихуанани қўллаш қонун томонидан тақиқланганлигини билишга асосланиб, ўз жавобини ўзгартириши мумкин. Катта эҳтимол билан, респондентлар гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш фактини инкор этишга ёки уни мантиқий асослашга мойил бўлиб, унга жавоб беришади, масалан: „Мен фақат компания учун чекаман“. Респондентнинг жинсий шериклари сонини баҳолашда ҳам жавоблардаги нохолислик кузатилади. Дарҳақиқат, бу турли хил аҳоли гуруҳларида жинсий шериклар сонини бўрттириш ва кам баҳо беришда ифодаланиши мумкин: эркаклар бўрттириб кўрсатишга мойил, аёллар эса кам баҳолайдилар. Бундай ҳолда, ҳар иккала гуруҳда олинган ўртача кўрсаткичлар жавоблардаги нохолислик туфайли бузилади.

Ижтимоий талабга таъсир қиладиган бошқа мавзулар:

  • Шахсий даромадлар. Агар улар жуда паст бўлса, кўпинча бўрттирилади, агар улар жуда катта бўлса, пастга туширилади.
  • Камчилик ва ночорлик туйғулари кўпинча рад этилади.
  • Айириш тизими билан боғлиқ мавзулар, жуда истаксиз муҳокама қилинади.
  • Тиббий рецептларга риоя қилиш кўпинча бўрттирилади
  • Динга оид саволларни муҳокама қилиш ноқулай ёки умуман муҳокама қилинмайди
  • Ватанпарварлик кўпинча бўрттирилади, лекин агар бутунлай инкор этилса, бошқаларнинг норозилиги таъсири остида
  • Хурофот ва бағрикенгликнинг йўқлиги, гарчи бу респондентга хос бўлса ҳам, кўпинча рад этилади
  • Интеллектуал қобилиятлар кўпинча бўрттирилади
  • Ташқи кўринишнинг афзалликлари ва камчиликлари
  • Респондент томонидан содир этилган ҳақиқий ёки потенциал жисмоний зўравонлик фактлари кўпинча инкор этилади
  • Оиладаги зўравонлик ёки жинсий зўравонликка дучор бўлиш кўпинча аёллар томонидан паст баҳоланади
  • Хайр-эҳсон ва хайрихоҳлик кўрсаткичлари кўпинча бўрттирилади
  • Ҳар қандай ноқонуний ҳаракатлар рад этилади

Индивидуал фарқлар

Одамларнинг ижтимоий жиҳатдан керакли жавобларни беришга мойиллиги, респондентларнинг жавобларидаги индивидуал фарқларни ўрганувчилар учун алоҳида қизиқиш уйғотади, бу эса ҳақиқий ва нотўғри жавобларни ажратишни қийинлаштиради.

Ижтимоий мақбулликнинг таъсирини истисно қилиб бўлмайдиган ҳолларда, тадқиқотчилар ушбу тенденцияни ўз моделларига назорат ўзгарувчиси сифатида киритиш учун ўлчашлари мумкин. Ягона ижтимоий керакли ўзгарувчини асосий ўзгарувчилар билан биргаликда баҳолаш керак. Ушбу ёндашувнинг асосий тахмини шундан иборатки, ижтимоий мақбуллик шкаласи бўйича юқори балл олган респондентлар тадқиқот давомида ижтимоий жиҳатдан мақбул бўлган жавоб берадилар.

Ҳаддан ташқари ҳолатларда, ижтимоий мақбуллик шкаласида жуда юқори балл тўплаган респондентлар бутун маълумот йиғиш воситасини тадқиқот учун яроқсиз деб ҳисоблашлари керак. Камроқ жиддий ҳолатларда, бундай респондентларнинг жавоблари статистик жиҳатдан уларнинг ижтимоий мақбуллик шкаласи бўйича кўрсаткичларига мувофиқ тузатилиши мумкин.

Ижтимоий мақбуллик таъсирини баҳолаш учун шкалалар билан боғлиқ асосий муаммо шундаки, саволлар нафақат сезгирлик даражасида, балки уларнинг сўзлашувида ҳам фарқланади. Бундан ташқари, одамлар ижтимоий жиҳатдан керакли жавобларни беришга мойиллиги билан фарқланади (масалан, дин арбоблари ва жиноятчилар). Демак, ижтимоий мақбуллик ўлчовлари ҳақиқий индивидуал фарқларни нотўғрилик билан аралаштириб юборади.

Инглиз тилида стандарт ўлчовлар

Ижтимоий истак таъсирини ўлчаш усулларининг аксарияти фақат инглиз тилида мавжуд.

1990-йилларга қадар жавобларнинг ижтимоий мақбуллиги таъсирининг кўп ўлчовлари Марлоwе-Cроwне Ижтимоий Десирабилитй шкаласи ёрдамида амалга оширилди[1]. Асл версия 33 та „ҳа/йўқ“ саволидан иборат. Қисқартирилган версияда 10 та савол мавжуд, аммо уларнинг баъзилари ўлчовларнинг ишончлилигига шубҳа туғдиради.

1991-йилда Делрой Л. Паулҳус БИДР (Баланcед Респондинг Инвенторй оф Десирабле Респондинг) мувозанатли шкаласини нашр этди: жавобларни ижтимоий жозибадорликнинг икки шаклига мувофиқ ўлчаш учун мўлжалланган 40 та саволдан иборат[2]. Сўровномада ўзини намоён қилишни баҳолаш учун алоҳида шкалалар мавжуд — бошқаларда ўзи ҳақида маълум бир таассурот яратиш учун зарур шартлар; ўз-ўзини алдаш — бу ҳалол, аммо бўрттирилган жавоблар беришга мойиллик. БИДР нинг тижорат версияси ПДС (Паулҳус Деcептион Сcалес) деб аталади[3].

Инглиз тилидан ташқари ўлчовлар

Жавоб услубида ижтимоий талабчанликни ўлчайдиган шкалалар барча асосий тилларда мавжуд (жумладан, италян [4], немис [5] ва рус [6]).

ТАЛИС Соcиал Десирабилитй шкаласидан фойдаланишнинг батафсил таҳлили 7 балллик жавоб шкаласининг ортиқча эканлигини кўрсатди. Бундан ташқари, бир хил тоифалар турли баёнотларда респондентлар учун турли хил маъноларга эга. Ўлчовнинг психометрик хусусиятларини яхшилаш учун қуйидаги чоралар таклиф этилади: баёнотлар сонини кўпайтириш (бу респондентлар томонидан жавоб тоифаларини танлашда индивидуал оғишларни камайтириши мумкин; тоифалар сонини оптималлаштириш; семантик ноаниқликни бартараф этиш (аниқроқ номлар бериш орқали). Бундай ҳолда, энг муҳим муаммо — жавобларнинг „ўртача“ тоифаси чиқариб ташланади, бу тадқиқот шуни кўрсатдики, ижтимоий истакнинг юқори даражасининг кўрсаткичи эди[6].

Бошқа ўлчов чоралари юзма-юз ёки телефон сўровларида қўлланади[7].

Бошқа жавоб услублари

Экстремал жавоб услуби респондентнинг шкала бўйича максимал ва минимал жавобларни танлаш тенденциясида ифодаланади. Масалан, 7 балли шкала бўйича 1 ва 7 ва аксинча, ўртача жавобларни танлаш, масалан, 5 балли тизимда 3 балл қўйиш.

Мувофиқлик — бу саволнинг мазмунидан қатъи назар, паст баллдан юқори баллни афзал кўриш тенденциясидир.

Бу жавоб услублари ижтимоий нафлилик эффектидан фарқ қилади, чунки улар саволлар мавзусига алоқадор эмас ва ҳам ижтимоий афзал қилинган, ҳам афзал кўрилмаган вазиятларда пайдо бўлиши мумкин, ижтимоий нафлилик эффекти эса иккинчисига боғланган.

Анонимлик ва махфийлик

Респондентнинг шахси тўғрисидаги маълумотлар керак бўлмаган ҳолатларда, масалан, танлаб олишда, аноним сўровлар ўтказиш тавсия этилади, кейин респондентлар ўзлари берган жавобларга бевосита шахсий қизиқишларини сезмайдилар.

Респондентларнинг нозик мавзулардаги жавобларини махфий сақлашнинг яна бир усули бу Тасодифий жавоб усулидир. Нозик савол беришдан олдин, интервю олувчи респондентдан танга ағдаришини сўрайди ва агар у герб тарафи бўлса, „ҳа“ деб айтинг, акс ҳолда ҳақиқатни айтинг. Бу усул тадқиқотчига респондентлар жавобларининг индивидуал тўғрилигини билмасдан туриб, кузатилган хатти-ҳаракатларнинг ҳақиқий тарқалишини баҳолаш имконини беради.

Нейтраллашган бошқарув

Ижтимоий талабнинг таъсири саволнинг сўзлашувини максимал даражада нейтраллаш билан камаяди. СДБни камайтиришнинг яна бир усули билвосита маълумот йиғиш бўлиши мумкин, масалан, компютер сўрови [8].

Респондентнинг хатти-ҳаракатларини ўлчаш

Янги ёндашувлардан бири, ҳаддан ташқари талаб усули, респондентларнинг мавжуд бўлмаган об’эктлар ҳақида „хабардорлигини“ билдириш тенденциясини баҳолайди. Ҳалол жавоб беришнинг янада мураккаб усулларига „тасодифий жавоб“ техникаси ва „савол-жавобнинг мос келмаслиги“ техникаси, шунингдек, „ёлғон полиграфия“ техникаси киради.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Cроwне, Д. П., & Марлоwе, Д. (1960). А неw сcале оф соcиал десирабилитй индепендент оф псйчопатҳологй. Жоурнал оф Cонсултинг Псйчологй, 24, 349—354.
  2. ↑ Паулҳус, Д. Л. (1991). Меасуремент анд cонтрол оф респонсе биасес. Ин Ж. П. Робинсон эт ал. (Эдс.), Меасурес оф персоналитй анд соcиал псйчологиcал аттитудес. Сан Диэго: Аcадемиc Пресс
  3. ↑ Паулҳус Д. Л., (1998) Паулҳус Деcептион Сcалес (ПДС) ис публишед бй Мулти-Ҳеалтҳ Сйстемс оф Торонто.
  4. ↑ Роccато М., (2003) Десидерабилитà Соcиале э Аcқуиэсcенза. Алcуне Трапполе делле Инчиэсте э деи Сондагги. ЛЕД Эдизиони Университариэ, Торино. ИСБН 88-7916-216-0
  5. ↑ Стоэбер, Ж. (2001). Тҳе соcиал десирабилитй сcале-17 (СД-17). Эуропеан Жоурнал оф Псйчологиcал Ассессмент, 17, 222—232.
  6. ↑ 6,0 6,1 Капуза А. В. & Тюменева Ю. А. 2016., Теория, методология и методи, № 16, 14-29.
  7. ↑ Cорбетта П., (2003) Ла риcерcа соcиале: методологиа э теcниче. Вол. И—ИВ. Ил Мулино, Бологна.
  8. ↑ МcБурней Д. Ҳ., (1994) Ресеарч Метҳодс. Броокс/Cоле, Паcифиc Грове, Cалифорниа. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ijtimoiy_talab_effekti" dan olindi