Ilmiy etika
Илмий этика (ахлоқ) — замонавий фанда бу расман эълон қилинган қоидалар тўплами бўлиб, уларнинг бузилиши маъмурий иш юритишга олиб келади.
Олим илмий тадқиқотлар билан муваффақиятли шуғулланиши учун илмий этика тамойилларига амал қилиши керак. Фанда ҳақиқат олдида барча тадқиқотчилар тенг бўлиши, илмий далилларга келганда ўтмишдаги хизматлари ҳисобга олинмаслиги идеали сифатида эълон қилинади. Илмий ахлоқнинг бир хил даражада муҳим принципи тадқиқот натижаларини тақдим этишда илмий ҳалоллик талабидир. Олим хато қилиши мумкин, лекин натижаларни манипуляция қилишга ҳаққи йўқ, у аллақачон қилинган кашфиётни такрорлаши мумкин, лекин плагиат қилиш ҳуқуқига эга эмас. Илмий монография ва мақолани лойиҳалашнинг зарурий шарти сифатида маълумотномалар маълум ғоялар ва илмий матнларнинг муаллифлигини аниқлаш ва фанда аллақачон маълум бўлган нарсаларни ва янги натижаларни аниқ танлашни таъминлаш учун мўлжалланган. Илмий мақоланинг ҳаммуаллифлари қандай шартларга жавоб бериши кераклиги ҳақида батафсил қоидалар мавжуд. Қуйида Гарвард университетида ишлаб чиқилган қоидалардан парча келтирилган[1].
Муаллиф сифатида кўрсатилган ҳар бир шахс асарга катта тўғридан-тўғри интеллектуал ҳисса қўшиши керак. Масалан, натижалар концепцияси, дизайни ва/ёки талқинига ҳисса қўшиши керак. „Фахрий“ ҳаммуаллифлик тақиқланади. Иш учун қанчалик муҳим бўлмасин, молиялаштириш, техник ёрдам, беморлар ёки материаллар билан таъминлаш, ўз-ўзидан ҳисса қўшувчи бўлиш учун иш учун этарли ҳисса эмас. Асарга катта ҳисса қўшган ҳар бир киши ҳаммуаллиф бўлиши керак. Ишга камроқ ҳисса қўшган ҳар бир киши мақоланинг охирида миннатдорчилик билдирилган одамлар рўйхатига киритилиши керак.
Бу ахлоқий тамойиллар ҳақиқатда кўпинча бузилади. Турли илмий жамоалар фаннинг ахлоқий тамойилларини бузганлик учун турли даражадаги санкцияларни белгилашлари мумкин. Фан одоб-ахлоқ қоидаларини бузган ҳолда „билим сифати“нинг пасайиши илм-фаннинг исрофгарчилигига, илм-фаннинг мафкуравийлашувига ва илм-фаннинг тижоратлашувига олиб келади (асосий мақсад молиялаштириш пойгасида). Илмий этиканинг амалга оширилишини мониторинг қилиш воситаларидан бири бу илмий мақолалар, лойиҳалар ва ҳисоботларни аноним таҳлил қилишдир .
Илмий ахлоқ — бу нафақат маъмурий қоидалар, балки олимлар илмий фаолиятда риоя қиладиган ва фаннинг ишлашини таъминлайдиган ахлоқий тамойиллар тўпламидир.
Роберт Мертон ўзининг фан социологиясига оид асарларида тўртта ахлоқий тамойилни яратди:
- Коллективизм — тадқиқот натижалари илмий жамоатчилик учун очиқ бўлиши керак.
- Универсализм — ҳар қандай илмий ғоя ёки гипотезани баҳолаш муаллифнинг хусусиятларига, масалан, унинг ижтимоий мавқеига эмас, балки фақат унинг мазмунига ва илмий фаолиятнинг техник стандартларига мувофиқлигига боғлиқ бўлиши керак.
- Бефарқлик — илмий натижаларни нашр этишда тадқиқотчи муаммони ҳал қилишдан қониқишдан бошқа шахсий манфаатни кўзламаслиги керак.
- Уюштирилган скептицизм — тадқиқотчилар ўзларининг ғояларига ҳам, ҳамкасблари томонидан илгари сурилган ғояларга ҳам танқидий муносабатда бўлишлари керак.
Илмий этика тарихи
Илм-фан ахлоқининг асосий ғоясини Аристотел ифодалаган: „Афлотун менинг дўстим, лекин ҳақиқат азиздир“.
ХИХ асрдан бошлаб илмий фаолият профессионал тус олди. Фан этикаси касбий этиканинг бир турига айланди.
Замонавий илмий этика
Замонавий илмий этика қуйидаги хусусиятлар билан тавсифланади:
- умуминсоний мақсад — об’эктив билимларни олиш ва кўламини кенгайтириш;
- бағрикенглик стандартларига жавоб беради.
Олимнинг ахлоқ кодексида утилитарлик эмас, балки энг юқори интеллектуал қадриятлар таъкидланган. Илмий ҳалоллик, „яхши ном“ни асраб-авайлаш, нафақат шон-шуҳрат, кенг жамоатчилик орасида машҳурлик масалаларига ҳам алоҳида ўрин берилган. ХХ асрда вазият бироз ўзгарди — талаблар камроқ бўлди, фан „бой“ бўлди[2].
Манбалар
- ↑ Фролов И. Т., Араб-оглы Э. А., Борзенков В. Г. Глава Х. «Наука». 6. Этика науки // Введение в философию. Учебное пособие для ВУЗов. — 2-е изд. Переработанное и дополненное. — М.: Республика, 2002. — 622 с..
- ↑ Богатов В. В. Этика в научной деятелности // Вестник ДВО РАН. — 2008. — № 1. — С. 144—157..