Ziyosfera

Ilmmetriya

Ilmmetriya — ilmiy natijalarni hamda tadqiqotlar dinamikasini tahlil qilish orqali ilm-fanni matematik va statistik uslublar yordamida oʻrganadigan yoʻnalish. Ilmmetriyaning asosiy tadqiqot muammolari qatoriga ilmiy maqolalar va akademik jurnallarning nufuzini oʻlchash, ilmiy iqtiboslarni tahlil qilish hamda ushbu oʻlchovlardan davlat siyosati va boshqaruv kontekstida foydalanish kiradi[1][2].

Amaliyotda ilmmetriya bilan axborot tizimlari, axborot fani, ilm-fan siyosati haqidagi fan, ilm-fan sotsiologiyasi hamda metailm kabi boshqa ilmiy sohalar oʻrtasida sezilarli darajada oʻzaro bogʻliqlik mavjud. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, ilmmetrik koʻrsatkichlarga haddan tashqari tayanib qolish notoʻgʻri ragʻbatlantirish tizimini yuzaga keltirib, „chop et yoki yoʻqol“ muhitini paydo qilgan va bu oʻz navbatida, past sifatli tadqiqotlarning koʻpayishiga olib kelmoqda[2][3][4][5].

Tarixiy rivojlanishi

Zamonaviy ilmmetriya asosan Derek J. de Solla Price va Eugene Garfieldning ilmiy ishlariga asoslanadi. Eugene Garfield keyinchalik „Science Citation Index“ tizimini yaratdi hamda ilmmetrik tahlillarda keng qoʻllaniladigan Ilmiy axborot institutiga asos soldi[6]. 1978-yilda ushbu sohaga ixtisoslashgan maxsus „Scientometrics“ ilmiy jurnali tashkil etildi. Ilm-fanning sanoatlashishi nashrlar va tadqiqot natijalari sonining keskin ortishiga olib keldi, kompyuterlarning rivojlanishi esa ushbu maʼlumotlarni samarali tahlil qilish imkonini berdi[7]. Ilm-fan sotsiologiyasi asosiy eʼtiborini olimlarning xulq-atvoriga qaratgan boʻlsa, ilmmetriya bevosita nashrlarni tahlil qilishga eʼtibor qaratdi[6]. Shunga muvofiq, ilmmetriya ilm-fan va uning natijalarini ilmiy hamda empirik jihatdan oʻrganish sohasi deb ham yuritiladi[8][9].

Zamonaviy ilmmetriyaning rivojlanishi, shuningdek, Sovet Ittifoqidagi „naukovedeniye“ (ilm-fanshunoslik) umumiy anʼanalariga ham borib taqaladi. Ingliz tilidagi „scientometrics“ atamasi ruscha „naukometriya“ soʻzining soʻzma-soʻz tarjimasi boʻlib, u 1966-yilda Vasiliy Nalimov tomonidan muomalaga kiritilgan[10]. Ushbu atama uning 1969-yilda Zinaida Mulchenko bilan hammualliflikda chop etilgan „Naukometriya: Izucheniye razvitiya nauki kak informatsionnogo protsessa“ (Ilmmetriya: Ilm-fan rivojlanishini axborot jarayoni sifatida oʻrganish) nomli monografiyasidan keyin ommalashdi. Nalimov va Mulchenkoning ishlarida aks etganidek, sovet yondashuvlarida ilm-fanga koʻpincha axborot va tizimli darajadagi jarayon sifatida qaralgan boʻlsa, Gʻarbdagi ilk ilmmetriya asosan iqtiboslarni indekslash va bibliometrik koʻrsatkichlarni ishlab chiqish bilan chambarchas bogʻliq edi[11]. Keyinchalik Gʻarbda ilmmetriya tarixi haqida yozilgan manbalarda Zinaida Mulchenkoning ushbu soha rivojidagi roliga nisbatan kamroq eʼtibor berilgan[12].

1993-yilda tashkil etilgan Xalqaro ilmmetriya va informetriya jamiyati ushbu soha mutaxassislarini birlashtiruvchi professional assotsiatsiya hisoblanadi[13].

Keyinchalik, 20-asr oxiri, 21-asr boshlarida olimlar va muassasalarni baholash hamda reytingini tuzish masalalari diqqat markaziga chiqdi. Ilmiy nashrlar va iqtiboslarning bibliometrik tahliliga asoslangan „Jahon universitetlarining akademik reytingi“ („Shanxay reytingi“) ilk bor 2004-yilda Shanxay Jiao Tong universiteti tomonidan eʼlon qilindi. Impakt-faktorlar turli jurnallar oʻrtasidan mosini tanlab olishda muhim vositaga aylandi. „Jahon universitetlarining akademik reytingi“ hamda „Times Higher Education World University Rankings“ (THE reytingi) kabi koʻrsatkichlar universitetlarning nufuzini belgilovchi asosiy mezonga aylandi. Xirsh indeksi (h-index) esa olim faoliyatining samaradorligi va taʼsir doirasini koʻrsatuvchi muhim koʻrsatkich sifatida tan olindi. Shunga qaramay, keyinchalik mualliflik darajasini baholovchi muqobil metrikalar ham taklif etildi[14][15].

Taxminan oʻsha davrda, ilm-fanni moliyalashtirish samaradorligini baholash maqsadida tadqiqotlarni oʻrganishga boʻlgan davlatlar qiziqishi ham ortdi. Yirik iqtisodiy ragʻbatlantirish paketi hisoblangan AQShning 2009-yilgi „Amerikani qayta tiklash va qayta investitsiyalash toʻgʻrisida“gi qonuni doirasida ilmiy tadqiqotlarga sarmoyalar kiritilishi munosabati bilan, ushbu sarmoyalarning iqtisodiyotga ijobiy taʼsiri haqiqatda yuz berishini baholash uchun „STAR METRICS“ kabi maxsus dasturlar yoʻlga qoʻyildi[16].

Manbalar

  1. ↑ Gómez-Morales, Yuri Jack (2015). "Scientometrics". The Blackwell Encyclopedia of Sociology. 1–4 b. doi:10.1002/9781405165518.wbeoss057.pub2. ISBN 978-1-4051-6551-8. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Loet Leydesdorff; Staša Milojević (2015). "Scientometrics". in Wright, James D.. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (2nd nashri). Elsevier. 322–327 b. doi:10.1016/B978-0-08-097086-8.85030-8. ISBN 978-0-08-097087-5. 
  3. ↑ Garfield, Eugene (2009). "From the science of science to Scientometrics visualizing the history of science with HistCite software" (en). Journal of Informetrics 3 (3): 173–179. doi:10.1016/j.joi.2009.03.009. ISSN 1751-1577. http://garfield.library.upenn.edu/papers/issispain2007.pdf. Qaraldi: 15 May 2021. Ilmmetriya]]
  4. ↑ Валеев, Д. Х.; Голубцов, В. Г. (2018) (ru). pp. 45–57. https://elibrary.ru/item.asp?id=36796110. Qaraldi: 15 May 2021. Ilmmetriya]]
  5. ↑ Борисов, М. В.; Майсуразде, А. И. (2014). Восстановление связей в научном рубрикаторе на основе кластеризации гетерогенной сети (PDF) (Thesis). Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова. Qaraldi: 15 May 2021.
  6. ↑ 6,0 6,1 Leydesdorff, L. and Milojevic, S., „Scientometrics“ arXiv:1208.4566 (2013), forthcoming in: Lynch, M. (editor), International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences subsection 85030. (2015)
  7. ↑ De Solla Price, D., editorial statement. Scientometrics Volume 1, Issue 1 (1978)
  8. ↑ Lowry, Paul Benjamin; Romans, Denton; Curtis, Aaron (2004). "Global journal prestige and supporting disciplines: A scientometric study of information systems journals". Journal of the Association for Information Systems 5 (2): 29–80. doi:10.17705/1jais.00045. https://aisel.aisnet.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1362&context=jais. 
  9. ↑ Lowry, Paul Benjamin; Moody, Gregory D.; Gaskin, James; Galletta, Dennis F.; Humpherys, Sean; Barlow, Jordan B.; and Wilson, David W. (2013). "Evaluating journal quality and the Association for Information Systems (AIS) Senior Scholars' journal basket via bibliometric measures: Do expert journal assessments add value?, " MIS Quarterly (MISQ), vol. 37(4), 993–1012. Also, see a YouTube video narrative of this paper at: https://www.youtube.com/watch?v=LZQIDkA-ke0.
  10. ↑ Nalimov, Vasily; Mulchenko, Zinaida. Naukometriya: Izuhechinie nauki kak informatsinnogo protsesa (ru). Nauka, 1969. 
  11. ↑ Kulczycki, Emanuel (2024). "Reframing scientometrics: How ontological understanding of science influences what we count and how we interpret it". Qualität in der Wissenschaft (4): 102-108. https://www.universitaetsverlagwebler.de/wp-content/uploads/2025/06/QiW-18-2024-Nr.4.pdf. 
  12. ↑ Kislenko, Ivan; Kulczycki, Emanuel (2026-02-23). "The Matilda Effect in Soviet scientometrics? Nalimov, Mulchenko, and the origins of Naukometriya" (en). Quantitative Science Studies 7: 1–21. doi:10.1162/QSS.a.397. ISSN 2641-3337. https://direct.mit.edu/qss/article/doi/10.1162/QSS.a.397/133969/The-Matilda-Effect-in-Soviet-scientometrics. 
  13. ↑ „About“ (en). International Society for Scientometrics and Informetrics. Qaraldi: 2021-yil 18-yanvar.
  14. ↑ Belikov, A.V.; Belikov, V.V. (2015). "A citation-based, author- and age-normalized, logarithmic index for evaluation of individual researchers independently of publication counts". F1000Research 4: 884. doi:10.12688/f1000research.7070.1. PMID 40462768. PMC 4654436. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4654436. 
  15. ↑ Kinouchi, O. (2018). "A simple centrality index for scientific social recognition". Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications 491: 632–640. doi:10.1016/j.physa.2017.08.072. 
  16. ↑ Lane, J (2009). "Assessing the Impact of Science Funding". Science 324 (5932): 1273–1275. doi:10.1126/science.1175335. PMID 19498153. https://archive.org/details/sim_science_2009-06-05_324_5932/page/1273. 

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ilmmetriya" dan olindi