Ilmmetriya
Илмметрия — илмий натижаларни ҳамда тадқиқотлар динамикасини таҳлил қилиш орқали илм-фанни математик ва статистик услублар ёрдамида ўрганадиган йўналиш. Илмметриянинг асосий тадқиқот муаммолари қаторига илмий мақолалар ва академик журналларнинг нуфузини ўлчаш, илмий иқтибосларни таҳлил қилиш ҳамда ушбу ўлчовлардан давлат сиёсати ва бошқарув контекстида фойдаланиш киради[1][2].
Амалиётда илмметрия билан ахборот тизимлари, ахборот фани, илм-фан сиёсати ҳақидаги фан, илм-фан социологияси ҳамда метаилм каби бошқа илмий соҳалар ўртасида сезиларли даражада ўзаро боғлиқлик мавжуд. Танқидчиларнинг таъкидлашича, илмметрик кўрсаткичларга ҳаддан ташқари таяниб қолиш нотўғри рағбатлантириш тизимини юзага келтириб, „чоп эт ёки йўқол“ муҳитини пайдо қилган ва бу ўз навбатида, паст сифатли тадқиқотларнинг кўпайишига олиб келмоқда[2][3][4][5].
Тарихий ривожланиши
Замонавий илмметрия асосан Дерек Ж. де Солла Приcе ва Эугене Гарфиэлднинг илмий ишларига асосланади. Эугене Гарфиэлд кейинчалик „Сcиэнcе Cитатион Индех“ тизимини яратди ҳамда илмметрик таҳлилларда кенг қўлланиладиган Илмий ахборот институтига асос солди[6]. 1978-йилда ушбу соҳага ихтисослашган махсус „Сcиэнтометриcс“ илмий журнали ташкил этилди. Илм-фаннинг саноатлашиши нашрлар ва тадқиқот натижалари сонининг кескин ортишига олиб келди, компютерларнинг ривожланиши эса ушбу маълумотларни самарали таҳлил қилиш имконини берди[7]. Илм-фан социологияси асосий эътиборини олимларнинг хулқ-атворига қаратган бўлса, илмметрия бевосита нашрларни таҳлил қилишга эътибор қаратди[6]. Шунга мувофиқ, илмметрия илм-фан ва унинг натижаларини илмий ҳамда эмпирик жиҳатдан ўрганиш соҳаси деб ҳам юритилади[8][9].
Замонавий илмметриянинг ривожланиши, шунингдек, Совет Иттифоқидаги „науковедение“ (илм-фаншунослик) умумий анъаналарига ҳам бориб тақалади. Инглиз тилидаги „сcиэнтометриcс“ атамаси русча „наукометрия“ сўзининг сўзма-сўз таржимаси бўлиб, у 1966-йилда Василий Налимов томонидан муомалага киритилган[10]. Ушбу атама унинг 1969-йилда Зинаида Мулченко билан ҳаммуаллифликда чоп этилган „Наукометрия: Изучение развития науки как информационного процесса“ (Илмметрия: Илм-фан ривожланишини ахборот жараёни сифатида ўрганиш) номли монографиясидан кейин оммалашди. Налимов ва Мулченконинг ишларида акс этганидек, совет ёндашувларида илм-фанга кўпинча ахборот ва тизимли даражадаги жараён сифатида қаралган бўлса, Ғарбдаги илк илмметрия асосан иқтибосларни индекслаш ва библиометрик кўрсаткичларни ишлаб чиқиш билан чамбарчас боғлиқ эди[11]. Кейинчалик Ғарбда илмметрия тарихи ҳақида ёзилган манбаларда Зинаида Мулченконинг ушбу соҳа ривожидаги ролига нисбатан камроқ эътибор берилган[12].
1993-йилда ташкил этилган Халқаро илмметрия ва информетрия жамияти ушбу соҳа мутахассисларини бирлаштирувчи профессионал ассоциация ҳисобланади[13].
Кейинчалик, 20-аср охири, 21-аср бошларида олимлар ва муассасаларни баҳолаш ҳамда рейтингини тузиш масалалари диққат марказига чиқди. Илмий нашрлар ва иқтибосларнинг библиометрик таҳлилига асосланган „Жаҳон университетларининг академик рейтинги“ („Шанхай рейтинги“) илк бор 2004-йилда Шанхай Жиао Тонг университети томонидан эълон қилинди. Импакт-факторлар турли журналлар ўртасидан мосини танлаб олишда муҳим воситага айланди. „Жаҳон университетларининг академик рейтинги“ ҳамда „Тимес Ҳигҳер Эдуcатион Wорлд Университй Ранкингс“ (ТҲЕ рейтинги) каби кўрсаткичлар университетларнинг нуфузини белгиловчи асосий мезонга айланди. Хирш индекси (ҳ-индех) эса олим фаолиятининг самарадорлиги ва таъсир доирасини кўрсатувчи муҳим кўрсаткич сифатида тан олинди. Шунга қарамай, кейинчалик муаллифлик даражасини баҳоловчи муқобил метрикалар ҳам таклиф этилди[14][15].
Тахминан ўша даврда, илм-фанни молиялаштириш самарадорлигини баҳолаш мақсадида тадқиқотларни ўрганишга бўлган давлатлар қизиқиши ҳам ортди. Йирик иқтисодий рағбатлантириш пакети ҳисобланган АҚШнинг 2009-йилги „Американи қайта тиклаш ва қайта инвестициялаш тўғрисида“ги қонуни доирасида илмий тадқиқотларга сармоялар киритилиши муносабати билан, ушбу сармояларнинг иқтисодиётга ижобий таъсири ҳақиқатда юз беришини баҳолаш учун „СТАР МЕТРИCС“ каби махсус дастурлар йўлга қўйилди[16].
Манбалар
- ↑ Гóмез-Моралес, Юри Жаcк (2015). "Сcиэнтометриcс". Тҳе Блаcкwелл Энcйcлопедиа оф Соcиологй. 1–4 б. дои:10.1002/9781405165518.wбеосс057.пуб2. ИСБН 978-1-4051-6551-8.
- ↑ 2,0 2,1 Лоэт Лейдесдорфф; Стаšа Миложевиć (2015). "Сcиэнтометриcс". ин Wригҳт, Жамес Д.. Интернатионал Энcйcлопедиа оф тҳе Соcиал & Беҳавиорал Сcиэнcес (2нд нашри). Элсевиэр. 322–327 б. дои:10.1016/Б978-0-08-097086-8.85030-8. ИСБН 978-0-08-097087-5.
- ↑ Гарфиэлд, Эугене (2009). "Фром тҳе сcиэнcе оф сcиэнcе то Сcиэнтометриcс висуализинг тҳе ҳисторй оф сcиэнcе wитҳ ҲистCите софтwаре" (эн). Жоурнал оф Информетриcс 3 (3): 173–179. дои:10.1016/ж.жои.2009.03.009. ИССН 1751-1577. ҳттп://гарфиэлд.либрарй.упенн.эду/паперс/иссиспаин2007.пдф. Қаралди: 15 Май 2021.Илмметрия]]
- ↑ Валеев, Д. Х.; Голубцов, В. Г. (2018) (ру). пп. 45–57. ҳттпс://элибрарй.ру/итем.асп?ид=36796110. Қаралди: 15 Май 2021.Илмметрия]]
- ↑ Борисов, М. В.; Майсуразде, А. И. (2014). Восстановление связей в научном рубрикаторе на основе кластеризации гетерогенной сети (ПДФ) (Тҳесис). Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова. Қаралди: 15 Май 2021.
- ↑ 6,0 6,1 Лейдесдорфф, Л. анд Миложевиc, С., „Сcиэнтометриcс“ арХив:1208.4566 (2013), фортҳcоминг ин: Лйнч, М. (эдитор), Интернатионал Энcйcлопедиа оф Соcиал анд Беҳавиорал Сcиэнcес субсеcтион 85030. (2015)
- ↑ Де Солла Приcе, Д., эдиториал статемент. Сcиэнтометриcс Волуме 1, Иссуэ 1 (1978)
- ↑ Лоwрй, Паул Бенжамин; Романс, Дентон; Cуртис, Аарон (2004). "Глобал жоурнал престиге анд суппортинг дисcиплинес: А сcиэнтометриc студй оф информатион сйстемс жоурналс". Жоурнал оф тҳе Ассоcиатион фор Информатион Сйстемс 5 (2): 29–80. дои:10.17705/1жаис.00045. ҳттпс://аисел.аиснет.орг/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1362&cонтехт=жаис.
- ↑ Лоwрй, Паул Бенжамин; Моодй, Грегорй Д.; Гаскин, Жамес; Галлетта, Деннис Ф.; Ҳумпҳерйс, Сеан; Барлоw, Жордан Б.; анд Wилсон, Давид W. (2013). "Эвалуатинг жоурнал қуалитй анд тҳе Ассоcиатион фор Информатион Сйстемс (АИС) Сениор Счоларс' жоурнал баскет виа библиометриc меасурес: До эхперт жоурнал ассессменц адд валуэ?, " МИС Қуартерлй (МИСҚ), вол. 37(4), 993–1012. Алсо, сеэ а ЁуТубе видео нарративе оф тҳис папер ат: ҳттпс://www.ёутубе.cом/wатч?в=ЛЗҚИДкА-ке0.
- ↑ Налимов, Василй; Мулченко, Зинаида. Наукометрия: Изуҳечиниэ науки как информацинного процеса (ру). Наука, 1969.
- ↑ Кулcзйcки, Эмануэл (2024). "Рефраминг сcиэнтометриcс: Ҳоw онтологиcал ундерстандинг оф сcиэнcе инфлуэнcес wҳат wе cоунт анд ҳоw wе интерпрет ит". Қуалитäт ин дер Wиссенсчафт (4): 102-108. ҳттпс://www.университаэцверлагwеблер.де/wп-cонтент/уплоадс/2025/06/ҚиW-18-2024-Нр.4.пдф.
- ↑ Кисленко, Иван; Кулcзйcки, Эмануэл (2026-02-23). "Тҳе Матилда Эффеcт ин Совиэт сcиэнтометриcс? Налимов, Мулченко, анд тҳе оригинс оф Наукометрия" (эн). Қуантитативе Сcиэнcе Студиэс 7: 1–21. дои:10.1162/ҚСС.а.397. ИССН 2641-3337. ҳттпс://диреcт.мит.эду/қсс/артиcле/дои/10.1162/ҚСС.а.397/133969/Тҳе-Матилда-Эффеcт-ин-Совиэт-сcиэнтометриcс.
- ↑ „Абоут“ (эн). Интернатионал Соcиэтй фор Сcиэнтометриcс анд Информетриcс. Қаралди: 2021-йил 18-январ.
- ↑ Беликов, А.В.; Беликов, В.В. (2015). "А cитатион-басед, аутҳор- анд аге-нормализед, логаритҳмиc индех фор эвалуатион оф индивидуал ресеарчерс индепендентлй оф публиcатион cоунц". Ф1000Ресеарч 4: 884. дои:10.12688/ф1000ресеарч.7070.1. ПМИД 40462768. ПМC 4654436. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4654436.
- ↑ Киноучи, О. (2018). "А симпле cентралитй индех фор сcиэнтифиc соcиал реcогнитион". Пҳйсиcа А: Статистиcал Мечаниcс анд Иц Апплиcатионс 491: 632–640. дои:10.1016/ж.пҳйса.2017.08.072.
- ↑ Лане, Ж (2009). "Ассессинг тҳе Импаcт оф Сcиэнcе Фундинг". Сcиэнcе 324 (5932): 1273–1275. дои:10.1126/сcиэнcе.1175335. ПМИД 19498153. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2009-06-05_324_5932/паге/1273.
Ҳаволалар
- Ҳарнад, С. (2009). "Опен Аccесс Сcиэнтометриcс анд тҳе УК Ресеарч Ассессмент Эхерcисе". Сcиэнтометриcс 79 (1): 147–156. дои:10.1007/с11192-009-0409-з. ҳттп://эпринц.эcс.сотон.аc.ук/17142/.
- Ҳарнад, С (2008). "Валидатинг Ресеарч Перформанcе Метриcс Агаинст Пеэр Ранкингс". Этҳиcс ин Сcиэнcе анд Энвиронментал Политиcс 8 (11): 103–107. дои:10.3354/эсеп00088. ҳттп://эпринц.эcс.сотон.аc.ук/15619/.
- Тҳе Плаcес & Спаcес: Маппинг Сcиэнcе эхҳибит ат тҳе Америcан Мусеум оф Сcиэнcе анд Энергй, Септембер 7, 2007 – Жануарй 7, 2008.
- Овер-оптимизатион оф аcадемиc публишинг метриcс: обсервинг Гоодҳарт'с Лаw ин аcтион ГигаСcиэнcе, Волуме 8, Иссуэ 6, Жуне 2019