Ilon Gorinich


Илон Горинич - аёлларни ўғирлайдиган рус фолклор илони.
Славян мифологиясида ўхшашлар мавжуд: змок (словак. ва чеш. змок) ёки чекиш (полякча: смок.)[1], илон (В.-пуд. змиж, украинча: змій), илон (Словен словенча: zmaj, С.-хорват змаж), илон (белор. ва илон). Горинич тахаллуси “куйиш” сўзидан (қаранг. Рус. Горн)[2], серб мифологиясида Змаж Огнени[2] дан келади. Муқобил вариант ҳам мавжуд, унда болгар тилида “тоғ” ва “ўрмон” маънолари бир-биридан фарқ қилмайди[3], шунинг учун Горйнйч “ўрмон” маъносида “тоғ” сўзидан олинган деган версия мавжуд[4]. Горйнич, Горйнчат, Горйнчишче, Горйнишче номлари билан ҳам тасвирланган.
Горинич одатда тоғларда яшайди[5], кўпинча оловли дарё[5] яқинида Калинов кўпригини қўриқлайди, улар орқали ўликлар шоҳлигига киради[6]. Илон Горинич Половсианларнинг жамоавий қиёфаси бўлган версия мавжуд[7][8].
Илоннинг хусусиятлари
Илоннинг кўп бошлилиги унинг ажралмас хусусиятидир. Бошларнинг сони одатда учтага кўпаяди, кўпинча 3, 6, 9 ёки 12, лекин 5 ёки 7 ҳам бор. Кўпинча, Илон уч бошли кўринади. Илоннинг бошқа хусусиятлари камроқ ёки умуман айтилмайди. Кўпгина ҳолларда, Илон учиш қобилиятига эга, аммо, қоида тариқасида, унинг қанотлари ҳақида ҳеч нарса айтилмайди. Шундай қилиб, Афанасиэв рус халқ эртакларининг бутун тўпламида фақат бир марта “оловли қанотлар” (“Фролка-ўриндиқ” эртаки) ҳақида хабар берилган. Илоннинг танаси эртакларда тасвирланмаган, аммо илон тасвирланган машҳур нашрларда севимли тафсилотлар ўқ ва тирноқли панжалари бўлган узун думдир. Илоннинг яна бир муҳим хусусияти унинг оловли табиатидир, аммо эртаклар олов қандай пайдо бўлишини аниқ тасвирламайди. Илоннинг олови ўзини ўзи олиб юради ва ҳужум қилганда ёнади. Оловли элементга қўшимча равишда, Илон ҳам сув элементи билан боғлиқ ва бу икки элемент бир-бирини истисно қилмайди. Баъзи эртакларда у сувда яшайди, денгизда тош устида ухлайди. Шу билан бирга, Илон ҳам Илон Горинич бўлиб, тоғларда яшайди (шунингдек, отаисми славян номидан келиб чиққан бўлиши мумкин Горйня). Бироқ бундай жойлашув унинг денгиз йиртқич ҳайвони бўлишига тўсқинлик қилмайди. Баъзи эртакларда у тоғда яшайди, лекин қаҳрамон унга яқинлашганда, у сувдан чиқади[5]. Бундан ташқари, баъзи ҳикояларда у бошқа бир ёвуз одам – Ўлмас Кошейнинг даҳшатли ёрдамчиси.
Даҳлнинг сўзларига кўра, “Ҳорйня - тоғларни силкитадиган ажойиб қаҳрамон ва дев аёл. Горинич м. қаҳрамонларга, баъзан Илонга ёки тоғлар, чуқурликлар, ғорлар аҳолисига берилган ажойиб отасининг исми.
Рақиблар
- Никитич
- Иван Саревич
- Теодор Тирон “Фёдор Тирининнинг жасоратлари ҳақидаги эртак” филмида
- Иван - “Иван - деҳқон ўғли ва мўжиза Юдо” эртакидаги деҳқон ўғли
Замонавий маданиятда илон Горинич
2000-йилда Петрозаводскдаги маданият ва истироҳат боғида Илон Гориничнинг ҳайкали (Аждаҳо йили шарафига) ўрнатилди. Тахминан 2002-йилда ҳайкал Вилга қишлоғига кўчирилди.
Харковда 2000-йилларда Лопан дарёсида уч бошли илоннинг ёғоч ҳайкали ўрнатилди.
Новосибирскда 2013-йилда Киров боғида рус эртаклари қаҳрамонларига бағишланган фаввора ва ҳайкалтарошлик композицияси ўрнатилди, унинг асосий фигураси Илон Гориничдир.
Липецк вилояти, Задонский тумани, Каменка қишлоғи яқинида, Кудйкина Гора оилавий боғида Илон Гориничнинг улкан ҳайкали ўрнатилди[9].
“Илон Горинич” - 1977-йилда 2С1 “Чиннигуллар” гаубицаси асосида яратилган ва бизнинг давримизда муваффақиятли қўлланган УР-77 “Метеорит” миналарни тозалаш совет тизимининг жаргон номи. Шунингдек, “Горинич” кўпинча аэродромнинг учиш- қўниш йўлакларини тозалаш учун махсус транспорт воситаларининг турли хил вариантлари деб аталади, масалан, оммавий ишлаб чиқарилган “АИСТ-5ТМ” иссиқлик двигатели ва шунга ўхшаш бир қатор эски юк машинаси ёки трактори бўлган. Унга ўрнатилган реактив двигател, кўпинча ВК-1.
Адабиётда илон Горинич
- “Добриния Никитич ва илон Горинич ҳақида” халқ эпоси.
- Эртакда В. М. Шукшина “Учинчи хўрозларгача” Илон Горинич Баба Яганинг мўйловли қизига уйланмоқчи, Иван аҳмоқни келини билан алдаш учун ютиб юбориши билан таҳдид қилади, лекин охирида у Дон атаманидан мағлуб бўлади.
- Ака-ука Стругацкийнинг “Душанба шанба куни бошланади” ҳикоясида Илон Горйнич НИИCҲАВОда тажрибалар учун ишлатилган.
- Дмитрий Половневнинг “Илон Горинич” эртакида Илон аввалги ҳаётидан зерикиб, ўзини яхшилашга қарор қилди.
- Николай Гумилёвнинг “Илон” шеърида у Лагор ҳукмдори бўлиб, у илонга айланиб, қизларни ўз саройига олиб кетиш учун ўғирлаб кетади.
Илон Горинич рассомчиликда
- Иван Яковлевич Билибин : “Добриниянинг илон билан жанги”
- Иван Яковлевич Билибин : “Добриния Никитич Забава Путятичнани илон Гориничдан озод қилади” (1941)
- Николай Рерич: “Ғалаба” (1942). Рерич томонидан уруш йилларида яратилган ушбу расмда рус қаҳрамони фашистлар кийими рангида тасвирланган Илон Гориничнинг бошини кесиб ташлади.
Филмларда илон Горинич
- “Гўзал Василиса” (1939), режиссор Александр Роу. Илон Горинич Гўзал Василисага уйланиш учун уни ўғирлаб кетади. Деҳқон ўғли Иван охирги жангда у билан учрашиши керак. Ушбу филмда Горинич тоғларда эмас, балки гўзал саройда кўплаб хизматкорлари ва ёрдамчиси Баба Яга билан яшайди. Шу билан бирга, унинг бошларидан бири олов, иккинчиси кучли шамол, учинчиси эса сув оқимини чиқаради.
- Иля Муромец (1956), режиссор Александр Птушко. Филмда Илон Горинич Тугарларга бўйсунади. Калин подшосининг буйруғи билан у жанг ўртасида жанг майдонига озод қилинади.
- “Олов, сув ва... мис қувурлар” (1967), режиссор Александр Роу. Ушбу филмда ўлмас Кашейнинг тўйига таклиф қилинган Горинич йўқ. Илоннинг хизматкори Кашчейга Горинич кела олмаслигини айтади, чунки “у касал - у бир ҳафта кетма-кет касал бўлиб қолди: биринчи, бешинчи, еттинчи бош оғрияпти, ўн иккинчиси эса айланмоқда”.
- “У ерда, номаълум йўлларда...” (1982), режиссор Михаил Юзовский. Филм шундай суратга олинганки, Горинич ҳеч қачон кадрда кўринмайди. Ҳикояга кўра, у Ўлимас Кашейни зиёрат қилиш учун учиб кетади, у унга омборхонадан жой беради, аммо Сар Макар сеҳрли сув ёрдамида Илонни уч бошли эчкига айлантиради.
- “Улар олтин айвонда ўтиришди” (1986), режиссор Борис Рицарев. Ушбу филмда бир бошли илон Горинич Ўлмас Кошчей учун учувчи транспорт бўлиб хизмат қилади.
Анимацияда илон Горинич
- “Қурбақа малика” (1954). Иван Царевич Кашчейнинг о'лими билан эманни қўриқлаётган Илон Горйнич билан жангга киради.
- “Калит” (1961). Илон Гориничнинг тўртта (анъанавий учта ўрнига) хилма-хил бошлиқлари сатирик равишда расмиятчилик бюрократларини ифодалайди. Бошловчилар Владимир Лепко, Сергей Мартинсон, Анатолий Папанов ва Анастасия Георгиэвская томонидан айтилган.
- “Добриния Никитич” (1965). Добриния Никитич ва Змея Горинич ҳақидаги рус достонлари асосида қўғирчоқбозлик мултфилми.
- “Мезҳа” (1967). Қишлоқ аҳолисининг золимлари Илон Горинич ва очкўз подшоҳдир. Овоз берган: Анатолий Папанов.
- Биз доғни қидирмоқдамиз Ишлаб чиқариш: СССР, 1969-йил
- “Эртак айтилади” (1970). Уч бошли аждаҳо - бу ўлмас Кашчейнинг қиёфаларидан бири бўлиб, уни фақат укаси Водянининг ўлик сочлари билан енгиш мумкин. Овоз берган Александр Ханов.
- “Алёнушка ва аскар” (1974). Илоннинг учта боши кўп рангли ва хилма-хилдир. Овоз берган: Рогволд Суховерко (яшил бош), Анатолий Баранцев (кўк бош), Вячеслав Шчелоков (сариқ бош).
- “Илон Гориничнинг сўнгги келини” (1978). Ушбу филмда Илон Горинич бутун дунёдан келган гўзалларни ўғирлаган. Боши битта, аммо панжалари кўп; инсон қиёфасини ҳам олиши мумкин. Овоз берган Владимир Басов.
- “Баба Яга қарши!” (1980). Сюжетга кўра, ёш Илон Горинич - уй ҳайвони ва Баба Яганинг ёрдамчиси.
- “Пионерлар саройидан Ивашка” (1981). Кашшофда зиёфатга кетаётган Баба Яганинг учта меҳмонидан бири.
- “Синеглазка” (1984). Филмда у бир бош билан намоён бўлади, лекин айни пайтда у турли хил қиёфаларни олишга қодир.
- “Хўш, кутинг! (16-сон)” (1986). Тушидаги бўри ўзини турли эртак қаҳрамонлари вақт ва фитнадан ташқарида яшайдиган сеҳрли мамлакатда топади. Илон Горинич эртак қалъасини қўриқлайди. Ушбу мултфилмда режиссор Вячеслав Котёночкин ва рассом Светозар Русаков “Мезҳа” филмида эълон қилинган тасвирни қайта ишлатган.
- “Ишончли аждаҳо” (1988). Уч бошли аждаҳо ўзининг кимлигини билмай, одамлар орасида катта бўлади. Овоз берган Леонид Ярмолник.
- “Угорий қишлоғидан туш кўрганлар” (1994). Бош қаҳрамонларнинг фантазияларида Баба Яга ва Иммортал Кошчеи иттифоқчиси сифатида пайдо бўлади. Юрий Волйнцев (иккинчи бош) ва Владимир Ферапонтов (биринчи ва учинчи раҳбарлар) томонидан овоз берилган.
- “Бувим Ёжка ва бошқалар” (2006). Илон Горинич филмдаги ягона салбий характердир. Овоз берган: Михаил Кокшенов.
- “Добриния Никитич ва Илон Горинич” (2006). Илон Горинич - Добриния Никитичнинг ижобий характери ва кўп йиллик дўсти. Олег Куликович овоз берди.
- “Уч паҳлавон ва Шамахон маликаси” (2010). Добриния ва Илоннинг ё'ллари яна кесишади, бу сафар Хитой монастирида. Олег Куликович овоз берди.
- “Уч қаҳрамон узоқ қирғоқларда” (2012). Қаҳрамонларнинг хотинлари билан биргаликда у Колйван ва Баба Ягани зарарсизлантиришга ҳаракат қилмоқда. Олег Куликович овоз берди.
- “Иван Саревич ва кулранг бўри” (2012). Илон Горинич - ёвуз белги, лекин Ивандан яхши ишларни қилишни ўрганади. Овоз берган Сергей Гармаш. “Уч қаҳрамон ва денгиз қироли” (2016). У қаҳрамонларга сув босган Киев ҳақида хабар беради ва уларга шаҳарни сув остидан қутқаришда ёрдам беришга ҳаракат қилади. Олег Куликович овоз берди.
- “Уч қаҳрамон ва Миср маликаси” (2017) Олег Куликович томонидан.
Манбалар
- ↑ Фасмер 1987.
- ↑ 2,0 2,1 Иванов В. В., Топоров В. Н.. Змей Горыныч // Мифологический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1991 — 223-бет.
- ↑ Левкиевская 1995.
- ↑ Живая вода. Сборник русских народных песен, сказок, пословиц и загадок, 2-е изд, Андоза:М.: Детская литература, 1975.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Пропп 2000.
- ↑ „«Страшные сказки русского фольклора». Лекция Варвары Добровольской“ (ру-РУ). Қаралди: 2022-йил 12-июл.
- ↑ П. П. Толочко. «Кочевые народы степей и Киевская Русь».
- ↑ П. П. Толочко. «Кочевые народы степей и Киевская Русь».
- ↑ „Змей Горыныч с "Кудыкиной горы" получил всемирную известность в "Инстаграме"“ (ру). ЛипецкМедиа.ру. 2019-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-сентябр.
Адабиётлар
- Змея / Гура А. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 333—338. — ИСБН 5-7133-0982-7.
- Гора / Левкиевская Е. Е. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 520—521. — ИСБН 5-7133-0704-2.
- Пропп В. Я.. Исторические корни волшебной сказки. Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова. М.: Лабиринт, 2000. ИСБН 5-87604-008-8.
- Смок // Этимологический словарь русского языка = Руссисчес этймологисчес Wöртербуч : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1987. — Т. ИИИ : Муза — Сят. — С. 689.
- „Змей Горыныч“, Сказочная энциклопедия. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005 — 165-бет. ИСБН 5-224-04818-4.
Ҳаволалар
- Иванов Вяч. Қуёш., Топоров В.Н. Серпент Горйнич. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-03-03 санасида архивланган) // Мифологик луг'ат / Ч. эд. Э. М. Мелетинский. - М.: Совет Энсиклопедияси, 1990. - 672 б.
- Коринфский А. А. Аждаҳо / / Халқ Россияси: Бутун йил давомида рус халқининг афсоналари, эътиқодлари, урф-одатлари ва мақоллари. - М. : Китоб сотувчиси М. В. Клюкиннинг нашри, 1901-йил. - ФРОМ. 601-616.
- Қора этимологик луғат
- Варвара Доброволскаянинг “Рус фолклорининг қўрқинчли эртаклари” маърузаси.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |