Ilon chaqishi sahifasining manbasini koʻrish

{{Tibbiy holat bilgiqutisi
| nomi                   = Ilon chaqishi 
| tasvir                 = Cobra bite in Thailand (image, 2023).jpg
| izoh                   = Tailanddagi bir qizning oyog‘ini [[kobra]] chaqib olgan
| soha                   = [[Shoshilinch tibbiy yordam]]
| belgilari              = Ikkita teshilgan yara, qizarish, shish, sohada kuchli og‘riq
| asoratlari             = Qon ketishi, buyrak yetishmovchiligi, og‘ir allergik reaksiya, tishlov atrofidagi to‘qimalar nekrozi, nafas olishdagi muammolar, amputatsiya, zaharlanish
| boshlanish vaqti       = 
| davomiyligi            = 
| turlari                = 
| sabablari              = [[Ilonlar]]
| xavf omillari          = Ochiq havoda qo‘l mehnati bilan shug‘ullanish ([[dehqonchilik]], [[o‘rmonchilik]], qurilish) ta’qib qilish<ref>{{cite web|url=https://www.fs.usda.gov/detail/eldorado/learning/safety-ethics/?cid=STELPRDB5259659|title=Eldorado - Outdoor Safety & Ethics}}</ref><ref>{{cite web | url=https://wildlife.utah.gov/news/utah-wildlife-news/1202-rattlesnake-encounter-what-to-do.html | title=What to do if you encounter a rattlesnake | qaralgan sana=2024-10-15 | arxivsana=2022-12-13 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20221213103816/https://wildlife.utah.gov/news/utah-wildlife-news/1202-rattlesnake-encounter-what-to-do.html }}</ref>, [[Ichkilikbozlik|mastlik]]<ref>{{cite web | url=https://reptilesmagazine.com/alcohol-and-snake-bites/ |title=Alcohol and Snake Bites – Reptiles Magazine | date=December 2011}}</ref>
| tashxis =
| differensial tashxis =
| oldini olish = [[Himoya poyabzali]] kiyish, ilonlar yashaydigan hududlardan uzoq turish, ilonlarga qoʻl tekkizmaslik
| davolash = Jarohatni sovun va suv bilan yuvish, [[Ziddizaharlar|antizahar]]
| dorilar =
| prognoz = Ilon turiga bogʻliq
| takrorlanishi = Yiliga 5 milliongacha
| oʻlim holati = Yiliga 94 000 tadan – 125 000 gacha
}}
'''Ilon chaqishi''' – zaharli ilon chaqishi natijasida kelib chiqadigan jarohat hisoblanadi<ref>{{cite web |title=Definition of Snakebite |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/snakebite |website=www.merriam-webster.com |access-date=17 June 2019 |language=en}}</ref>. Zaharli ilon chaqqanining umumiy belgisi asosan hayvon panjasidagi ikkita teshilgan jarohatning mavjudligi hisoblanadi. Baʼzan [[zaharlanish|tishlar orqali zahar yuborish]] holatlari ham kuzatiladi<ref name=WHO2015>{{cite web |title=Animal bites: Fact sheet N°373 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=19 May 2015 |date=February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504100257/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/ |archive-date=4 May 2015}}</ref>. Bunday paytda sohaning qizarishiga, shishiga va kuchli ogʻriq paydo boʻlishiga olib kelishi, baʼzi hollarda esa bunday belgilar bir soatgacha paydo boʻlmasligi ham mumkin. Bundan tashqari qusish, koʻrishning xiralashishi, oyoq-qoʻllarning jimirlab turishi va terlash holatlari ham yuzaga kelishi mumkin. Aksariyat tishlashlar (ilonning chaqishi) qoʻllarda, yoki oyoqlarda boʻladi<ref name=Gold2002>{{cite journal | vauthors = Gold BS, Dart RC, Barish RA | title = Bites of venomous snakes | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-08-01_347_5/page/346 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 347 | issue = 5 | pages = 347–356 | date = August 2002 | pmid = 12151473 | doi = 10.1056/NEJMra013477}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daley BJ, Torres J | title = Venomous snakebites | url = https://archive.org/details/sim_jems-a-journal-of-emergency-medical-services_2014-06_39_6/page/n63 | journal = Journal of Emergency Medical Services| volume = 39 | issue = 6 | pages = 58–62 | date = June 2014 | pmid = 25109149}}</ref>. Ilon chaqqandan keyin qoʻrquvni his qilish keng tarqalgan boʻlib, u yurak urishining tezlashishi ([[taxikardiya]]) va [[Bosh aylanishi|hushidan ketish]] kabi alomatlarni paydo qilishi mumkin<ref name=Gold2002/>. [[Zaharlar|Zahar]] – [[qon ketishi]], [[buyrak yetishmovchiligi]], kuchli [[Allergiya|allergik reaksiya]], chaqqan joy atrofidagi toʻqimalarning oʻlishi [[Nekroz|(nekrozi)]] yoki nafas olish qiyinchiliklarini keltirib chiqarishi<ref name=CDC2012>{{cite web|title=Venomous Snakes|url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/|publisher=[[U.S. National Institute for Occupational Safety and Health]]|access-date=19 May 2015|date=24 February 2012|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20150429051901/http://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/|archive-date=29 April 2015}}</ref><ref name=WHO2015/>, bundan tashqari ilon chaqishi oqibatida [[amputatsiya|qoʻl-oyoqni yoʻqotish]], boshqa surunkali holatlar kelib chiqishi va bu holatlar oʻlimga olib kelishi mumkin<ref name="Healthline Media UK Ltd">{{cite web |last1=Eske |first1=Jamie |last2=Biggers |first2=Alana |title=How to identify and treat snake bites |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/324007 |website=Medical News Today |publisher=Healthline Media UK Ltd |access-date=4 May 2022 |language=English |date=14 December 2018}}</ref><ref name=WHO2015/>.

Natija yaʼni nimalar sodir boʻlishi ilonning turiga, chaqqan tananing qismiga, yuborilgan zahar miqdoriga, bemor odamning umumiy sogʻligʻiga va shifokor tomonidan oʻz vaqtida [[ilon zahari]]ga qarshi zardob yuborilganligiga bogʻliq boʻladi<ref name="Healthline Media UK Ltd"/><ref name=Marx2010>{{cite book| vauthors = Marx JA |title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice |date=2010 |publisher=Mosby/Elsevier |location=Philadelphia |isbn=978-0-323-05472-0|page=746|edition=7|url=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20150521114649/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA746|archive-date=21 May 2015}}</ref>. Muammolar koʻpincha bolalarda kattalarga qaraganda jiddiyroq boʻladi, chunki ularning tana oʻlchami kichik<ref>{{cite book| vauthors = Peden MM |title=World Report on Child Injury Prevention|date=2008|publisher=[[World Health Organization]]|isbn=978-92-4-156357-4|page=128|url=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202050637/https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&pg=PA128|archive-date=2 February 2017}}</ref>. Ilon zahariga qarshi allergik reaksiyalar vaziyatni yanada murakkablashtirishi mumkin. Bu [[anafilaksiya]]ni oʻz ichiga olishi mumkin boʻlib, qoʻshimcha davolanishni talab qiladi va baʼzi hollarda esa oʻlimga ham olib kelishi mumkin<ref name="Healthline Media UK Ltd"/>.
== Sabablari ==
llonlar ov qilish paytida va bundan tashqari oʻzini himoya qilish uchun ham chaqadi. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmonchilik va qurilish kabi sohalarda, tabiat qoʻynida qoʻl bilan ishlash [[xavf omili]] hisoblanadi. Tashqarida qoʻl bilan ishlash ilon chaqishi uchun sharoit hisoblanadi. Aynisa, qishloq xoʻjaligida, oʻrmonchilikda va qurilishda<ref name="CDC2012" /><ref name="WHO2015" />. Zaharlanishga koʻpincha sabab boʻladigan ilonlarga [[elapid]]lar (masalan, [[krait]]lar, [[kobra]]lar va [[mamba]]lar), [[viper]]lar va [[dengiz ilon]]lari kiradi<ref name=WHONeg>{{cite web|publisher=[[World Health Organization]] |title=Neglected tropical diseases: Snakebite|url=https://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|access-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|archive-date=30 September 2015}}</ref>. Aksariyat ilon turlarida zahar yoʻq va ular oʻz oʻljalarini boʻgʻish (siqish) orqali oʻldiradi<ref name=Gold2002/>. Zaharli ilonlar Antarktidadan tashqari qolgan barcha qitʼalarda uchraydi. Chaqishga sabab boʻlgan ilon turini aniqlash koʻpincha mumkin emas<ref name=WHONeg/>. [[Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti|Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkilotining]] taʼkidlashicha, ilon chaqishi „Koʻpgina tropik va subtropik mamlakatlarda eʼtibordan chetda qoladigan sogʻliqni saqlash muammosi“dir<ref name=WHOantivenoms>{{cite web |publisher=[[World Health Organization]] |title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |date=February 2015 |access-date=16 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418105431/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/ |archive-date=18 April 2017}}</ref>. 2017-yilda JSST ilon chaqishi bilan zaharlanishni eʼtibordan chetda qolgan tropik kasallik sifatida tasnifladi (A toifa). Shuningdek, JSSTning hisob-kitoblariga koʻra, har yili 4,5 milliondan – 5,4 milliongacha odam zaharlanadi va bu raqamlarning 40-50 foizida qandaydir klinik kasallik rivojlanadi<ref name=Langley2020>{{cite journal |last1=Langley |first1=Ricky |last2=Haskell |first2=Marilyn Goss |last3=Hareza |first3=Dariusz |last4=King |first4=Katherine |title=Fatal and Nonfatal Snakebite Injuries Reported in the United States |journal=Southern Medical Journal |date=October 2020 |volume=113 |issue=10 |pages=514–519 |doi=10.14423/SMJ.0000000000001156|pmid=33005969 |s2cid=222070778}}</ref>. Bundan tashqari, ilon chaqishi<ref><nowiki[https://web.archive.org/web/20170922113845/http://www.who.int/snakebites/epidemiology/en/]&#x3C;/nowiki&#x3E;. Accessed April 15, 2019</ref><ref name="Langley2020" /> orqali jarohatlanganlar ichida vafot etganlar soni yiliga 80 000 dan 130 000 gacha boʻlishi mumkin. Bundan koʻzlangan maqsad [[Rivojlanayotgan mamlakat|rivojlanayotgan mamlakatlarda]] tadqiqotlarni ragʻbatlantirish, zaharlarga qarshi vositalarning mavjudligini kengaytirish va ilon chaqishiga qarshi kurashni takomillashtirishdan iborat<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/snakebites/resources/s40409-017-0127-6/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922115522/http://www.who.int/snakebites/resources/s40409-017-0127-6/en/|archive-date=22 September 2017|title=WHO &#124; Snakebite envenomation turns again into a neglected tropical disease!|website=WHO}}</ref>.

== Belgilari ==
[[File:Snake bite symptoms.png|thumb|upright=1.4|Har qanday ilon zaharlanishining eng keng tarqalgan belgilari<ref name=MedlinePlus/><ref>[http://www.health-care-clinic.org/diseases/snakebite.html Health-care-clinic.org – Snake Bite First Aid – Snakebite] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116034305/http://www.health-care-clinic.org/diseases/snakebite.html |date=16 January 2016}} Retrieved on 21 mars, 2009</ref><ref>Snake bite image example at [http://www.mdconsult.com/das/patient/body/127551351-2/0/10041/8928_en.jpg MDconsult – Patient Education – Wounds, Cuts and Punctures, First Aid for] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107214703/http://www.mdconsult.com/das/patient/body/127551351-2/0/10041/8928_en.jpg |date=7 January 2016}}</ref>. Biroq, turli xil ilonlarning chaqish belgilari oʻrtasida katta farq mavjud<ref name="MedlinePlus">[https://www.nlm.nih.gov/MEDLINEPLUS/ency/article/000031.htm MedlinePlus – Snake bites] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204102457/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000031.htm |date=4 December 2010}} From Tintinalli JE, Kelen GD, Stapcynski JS, eds. Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide. 6th ed. New York, NY: McGraw Hill; 2004. Update date: 27 February 2008. Updated by: Stephen C. Acosta, MD, Department of Emergency Medicine, Portland VA Medical Center, Portland, OR. Review provided by VeriMed Healthcare Network. Also reviewed by David Zieve, MD, MHA, Medical Director, A. D. A. M., Inc. Retrieved on 19 mars, 2009</ref>.]]

Barcha ilon chaqqanida eng koʻp uchraydigan dastlabki belgi – bu kuchli qoʻrquv hissi boʻlib, u boshqa alomatlarga sabab boʻlishi mumkin. Bu alomatlarga [[Koʻngil aynishi|koʻngil aynishi]], [[qusish]], [[Ich ketishi|ich ketishi]], [[Bosh aylanishi|bosh aylanishi]], [[Hushdan ketish|hushdan ketish]], [[Taxikardiya|yurak urishining tezlashishi]] hamda terining sovuq va nam boʻlib qolishi kabilar kiradi<ref name="Gold2002" /><ref name="Kitchens1987">{{cite journal | vauthors = Kitchens CS, Van Mierop LH | title = Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims | url = https://archive.org/details/sim_jama_1987-09-25_258_12/page/n64 | journal = JAMA | volume = 258 | issue = 12 | pages = 1615–1618 | date = September 1987 | pmid = 3625968 | doi = 10.1001/jama.258.12.1615}}</ref>. Ilon chaqishi turlariga qarab turli xil belgi va alomatlarni keltirib chiqaradi<ref name="Healthline Media UK Ltd" />.

Quruq ilon chaqishlari va zaharli boʻlmagan turlar tomonidan yetkazilgan jarohatlar ham jiddiy shikast yetkazishi mumkin. Ilon soʻlagidan chaqish joyi infeksiyalanishi mumkin. Baʼzan ilonning zahar tishlari „Clostridium tetani“ kabi patogen mikrobli organizmlarni oʻz ichiga oladi va yangilangan qoqshol immunizatsiyasini talab qilishi mumkin<ref>Otten E, Blomkalns A. Venomous animal injuries. In: Marx J, Hockberger R,Walls R, eds. Rosenʼs Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice. St Louis: Mosby; 2002</ref><ref name=Langley2020 />.

Koʻpchilik ilon chaqishlari, xoh zaharli, xoh zaharsiz ilonlar boʻlsin, maʼlum darajada mahalliy taʼsirga ega boʻladi. Ilon va baʼzi [[Kobra|kobra]]larning chaqishi juda ogʻriqli boʻlishi mumkin. Mahalliy toʻqima baʼzan besh daqiqa ichida nozik va kuchli shishga aylanadi. Bunday paytda sohada qon ketishi va pufakchalarning paydo boʻlishi hamda toʻqimalar nekroziga olib kelishi mumkin. Ilon va ilon chaqishining boshqa keng tarqalgan boshlangʻich alomatlariga lanjlik, [[qon ketishi]], holsizlik, koʻngil aynishi va qusish kabilar kiradi<ref name="Gold2002" />. Simptomlar vaqt oʻtishi bilan hayot uchun xavfli boʻlib, [[Gipotoniya|gipotoniya]], ogʻir [[Taxikardiya|taxikardiya]], [[Qon ketishi|ogʻir ichki qon ketish]], [[Sensor buzilishlar|oʻzgargan sensor]], [[Buyrak yetishmovchiligi|buyrak yetishmovchiligi]] va nafas yetishmovchiligiga aylanishi mumkin.

Baʼzi ilonlar, jumladan kraits, marjon iloni, Moxave chigʻiroq iloni va Crotalus mitchellii (dogʻli chigʻiroq ilon) kabi turlarning chaqishi, ularning jiddiy va hayot uchun xavfli zahariga qaramasdan, ozgina ogʻriq keltirishi yoki umuman ogʻriq keltimasligi mumkin<ref name="Gold2002" />. Baʼzi odamlar ayrim turdagi shaqildoq ilonlar chaqqanidan soʻng, ogʻizlarida „rezinaga oʻxshash“, „yalpizsimon“ yoki „metalga oʻxshash“ taʼm sezishlarini aytishadi<ref name="Gold2002" />. Tupuruvchi kobralar va rinxalslar odamning koʻziga zahar purkashi mumkin. Bu darhol qattiq ogʻriq, koʻz harakati falaji va baʼzan koʻrlikka olib keladi<ref name="Warrell1976">{{cite journal | vauthors = Warrell DA, Ormerod LD | title = Snake venom ophthalmia and blindness caused by the spitting cobra (Naja nigricollis) in Nigeria | journal = The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene | volume = 25 | issue = 3 | pages = 525–529 | date = May 1976 | pmid = 1084700 | doi = 10.4269/ajtmh.1976.25.525}}</ref><ref name="Ismail1993">{{cite journal | vauthors = Ismail M, al-Bekairi AM, el-Bedaiwy AM, Abd-el Salam MA | title = The ocular effects of spitting cobras: I. The ringhals cobra (Hemachatus haemachatus) venom-induced corneal opacification syndrome | journal = Journal of Toxicology. Clinical Toxicology | volume = 31 | issue = 1 | pages = 31–41 | year = 1993 | pmid = 8433414 | doi = 10.3109/15563659309000372}}</ref>.
[[File:Tissue necrosis following bite from Bothrops asper PLoS Medicine.jpg|thumb|right|upright|"Bothrops asper" ilon chaqqanidan soʻng yuzaga kelgan [[Nekroz|ogʻir toʻqima nekrozi]] tufayli tizza ustidan [[Amputatsiya|amputatsiya]] qilishga toʻgʻri keldi. Bu holat [[Ekvador]]da ilon chaqqan 11 yoshli oʻgʻil bolada kuzatilgan boʻlib, u faqat [[Antibiotiklar|antibiotik]]lar bilan davolangan edi<ref name="Gutierrez2006">{{cite journal | vauthors = Gutiérrez JM, Theakston RD, Warrell DA | title = Confronting the neglected problem of snake bite envenoming: the need for a global partnership | journal = PLOS Medicine | volume = 3 | issue = 6 | pages = e150 | date = June 2006 | pmid = 16729843 | pmc = 1472552 | doi = 10.1371/journal.pmed.0030150 | doi-access = free}}</ref>.]]

Baʼzi [[Avstraliya]] elapidlari va koʻpchilik ilonlarning zahari koagulopatiyani keltirib chiqaradi, baʼzida shunchalik ogʻir holatda boʻladiki, odam ogʻzi, burni va hatto eski, tuzalgan deb oʻylangan yaralardan ham oʻz-oʻzidan qon oqishi mumkin. Miya va ichaklar kabi ichki aʼzolardan ham qon ketishi mumkin<ref name="Cunha2021">{{cite web |url=https://www.emedicinehealth.com/snakebite/symptom.htm |title=Symptoms and Signs of Snakebite (Snake Bite) |last=Cuhna |first=John P. |publisher=[[WebMD]] |date=August 6, 2021 |website=[[eMedicine]]Health |access-date=July 26, 2022}}</ref>. Koʻpincha terida ekximoz (qontalashlar – koʻkarishlar) kuzatiladi<ref name="SmallAnimalToxicology">{{cite journal | last1 = Peterson | first1 = Michael E. | last2 = Talcott | first2 = Patricia A. | year = 2013 | title = Snake Bite: North American Pit Vipers | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9781455707171000752 | journal = Small Animal Toxicology | edition = 3rd | pages = 783–797 | doi = 10.1016/B978-1-4557-0717-1.00075-2 | isbn = 978-1-4557-0717-1}}</ref>.

Baʼzi kobralardan, shuningdek barcha viperlar va baʼzi dengiz ilonlaridan chiqariladigan zahar mushak toʻqimasini nekrozga olib keladi. Butun tana boʻylab muskul toʻqimalari oʻla boshlaydi, bu holat [[rabdomioliz]] deb ataladi. Rabdomioliz buyrak kanalchalarida mioglobinning toʻplanishi natijasida buyraklarga zarar yetkazishi mumkin. Bu holat [[gipotenziya]] bilan birgalikda [[o‘tkir buyrak shikastlanishi]]ga olib kelishi va davolanmasa oxir-oqibat oʻlimga ham sabab boʻlishi mumkin.

Ilon chaqishi, shuningdek, omon qolganlarning koʻp qismida [[Depressiya|tushkunlik]] va jarohatdan keyingi stress holatini keltirib chiqarishi ham aniqlangan<ref>{{cite journal | vauthors = Bhaumik S, Kallakuri S, Kaur A, Devarapalli S, Daniel M | title = Mental health conditions after snakebite: a scoping review | journal = BMJ Global Health | volume = 5 | issue = 11 | pages = e004131 | date = November 2020 | pmid = 33257419 | pmc = 7705584 | doi = 10.1136/bmjgh-2020-004131}}</ref>.

== Profilaktika va davolash usullari ==
Ilon chaqishining oldini olish uchun himoyalovchi poyabzal kiyish, ilonlar yashaydigan joylardan qochish va ilonlarga tegmaslik kerak<ref name="CDC2012" />. Davolash qisman ilonning turiga bogʻliq<ref name="CDC2012" />. Jarohatni sovun va suv bilan yuvish va oyoqni ushlab turish tavsiya etiladi<ref name="CDC2012" /><ref name="WHONeg" />. Zaharni soʻrib olishga urinish, jarohatni pichoq bilan kesish yoki turniketdan foydalanish tavsiya etilmaydi<ref name="CDC2012" />. Antizahar oʻlimning oldini olishda samarali ammo ular koʻpincha yon taʼsirga ega. Zarur boʻlgan antitanachaning turi, ishtirok etayotgan ilonning turiga bogʻliq<ref name="WHONeg" />. Ilonning turi nomaʼlum boʻlsa, antizahar foyda bermaydi. Antizahar koʻpincha hududda maʼlum boʻlgan turlarga qarab beriladi<ref name="WHONeg" />. Dunyoning ayrim hududlarida toʻgʻri turdagi antizahar topish qiyin boʻlib, bu holat ularning baʼzan samarali ishlamasligiga sabab boʻladi<ref name="WHO2015" />. Yana bir qoʻshimcha muammo esa – bu dorilarning narxi<ref name="WHO2015" />. Zaharga qarshi vosita jarohating oʻziga deyarli taʼsir koʻrsatmaydi<ref name="WHONeg" />. Bemorning nafas olishini qoʻllab-quvvatlash baʼzan zarur boʻladi<ref name="WHONeg" />.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Ilonlar]]
[[Turkum:Tibbiyot]]