Ziyosfera

Ilon chaqishi

Илон чақиши – заҳарли илон чақиши натижасида келиб чиқадиган жароҳат ҳисобланади[4]. Заҳарли илон чаққанининг умумий белгиси асосан ҳайвон панжасидаги иккита тешилган жароҳатнинг мавжудлиги ҳисобланади. Баъзан тишлар орқали заҳар юбориш ҳолатлари ҳам кузатилади[5]. Бундай пайтда соҳанинг қизаришига, шишига ва кучли оғриқ пайдо бўлишига олиб келиши, баъзи ҳолларда эса бундай белгилар бир соатгача пайдо бўлмаслиги ҳам мумкин. Бундан ташқари қусиш, кўришнинг хиралашиши, оёқ-қўлларнинг жимирлаб туриши ва терлаш ҳолатлари ҳам юзага келиши мумкин. Аксарият тишлашлар (илоннинг чақиши) қўлларда, ёки оёқларда бўлади[6][7]. Илон чаққандан кейин қўрқувни ҳис қилиш кенг тарқалган бўлиб, у юрак уришининг тезлашиши (тахикардия) ва ҳушидан кетиш каби аломатларни пайдо қилиши мумкин[6]. Заҳар – қон кетиши, буйрак етишмовчилиги, кучли аллергик реаксия, чаққан жой атрофидаги тўқималарнинг ўлиши (некрози) ёки нафас олиш қийинчиликларини келтириб чиқариши[8][5], бундан ташқари илон чақиши оқибатида қўл-оёқни йўқотиш, бошқа сурункали ҳолатлар келиб чиқиши ва бу ҳолатлар ўлимга олиб келиши мумкин[9][5].

Илон чақиши
Таиланддаги бир қизнинг оёғини кобра чақиб олган
Белгилари Иккита тешилган яра, қизариш, шиш, соҳада кучли оғриқ
Мутахассислик Шошилинч тиббий ёрдам
Асоратлари Қон кетиши, буйрак етишмовчилиги, оғир аллергик реаксия, тишлов атрофидаги тўқималар некрози, нафас олишдаги муаммолар, ампутация, заҳарланиш
Сабаблари Илонлар
Хавф омиллари Очиқ ҳавода қўл меҳнати билан шуғулланиш (деҳқончилик, ўрмончилик, қурилиш) та’қиб қилиш[1][2], мастлик[3]
Олдини олиш Ҳимоя поябзали кийиш, илонлар яшайдиган ҳудудлардан узоқ туриш, илонларга қўл теккизмаслик
Даволаш Жароҳатни совун ва сув билан ювиш, антизаҳар
Прогноз Илон турига боғлиқ
Такрорланиши Йилига 5 миллионгача
Ўлим ҳолати Йилига 94 000 тадан – 125 000 гача

Натижа яъни нималар содир бўлиши илоннинг турига, чаққан тананинг қисмига, юборилган заҳар миқдорига, бемор одамнинг умумий соғлиғига ва шифокор томонидан ўз вақтида илон заҳарига қарши зардоб юборилганлигига боғлиқ бўлади[9][10]. Муаммолар кўпинча болаларда катталарга қараганда жиддийроқ бўлади, чунки уларнинг тана ўлчами кичик[11]. Илон заҳарига қарши аллергик реаксиялар вазиятни янада мураккаблаштириши мумкин. Бу анафилаксияни ўз ичига олиши мумкин бўлиб, қўшимча даволанишни талаб қилади ва баъзи ҳолларда эса ўлимга ҳам олиб келиши мумкин[9].

Сабаблари

ллонлар ов қилиш пайтида ва бундан ташқари ўзини ҳимоя қилиш учун ҳам чақади. Қишлоқ хўжалиги, ўрмончилик ва қурилиш каби соҳаларда, табиат қўйнида қўл билан ишлаш хавф омили ҳисобланади. Ташқарида қўл билан ишлаш илон чақиши учун шароит ҳисобланади. Айниса, қишлоқ хўжалигида, ўрмончиликда ва қурилишда[8][5]. Заҳарланишга кўпинча сабаб бўладиган илонларга элапидлар (масалан, краитлар, кобралар ва мамбалар), виперлар ва денгиз илонлари киради[12]. Аксарият илон турларида заҳар йўқ ва улар ўз ўлжаларини бўғиш (сиқиш) орқали ўлдиради[6]. Заҳарли илонлар Антарктидадан ташқари қолган барча қитъаларда учрайди. Чақишга сабаб бўлган илон турини аниқлаш кўпинча мумкин эмас[12]. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилотининг таъкидлашича, илон чақиши „Кўпгина тропик ва субтропик мамлакатларда эътибордан четда қоладиган соғлиқни сақлаш муаммоси“дир[13]. 2017-йилда ЖССТ илон чақиши билан заҳарланишни эътибордан четда қолган тропик касаллик сифатида таснифлади (А тоифа). Шунингдек, ЖССТнинг ҳисоб-китобларига кўра, ҳар йили 4,5 миллиондан – 5,4 миллионгача одам заҳарланади ва бу рақамларнинг 40-50 фоизида қандайдир клиник касаллик ривожланади[14]. Бундан ташқари, илон чақиши[15][14] орқали жароҳатланганлар ичида вафот этганлар сони йилига 80 000 дан 130 000 гача бўлиши мумкин. Бундан кўзланган мақсад ривожланаётган мамлакатларда тадқиқотларни рағбатлантириш, заҳарларга қарши воситаларнинг мавжудлигини кенгайтириш ва илон чақишига қарши курашни такомиллаштиришдан иборат[16].

Белгилари

Ҳар қандай илон заҳарланишининг энг кенг тарқалган белгилари[17][18][19]. Бироқ, турли хил илонларнинг чақиш белгилари ўртасида катта фарқ мавжуд[17].

Барча илон чаққанида энг кўп учрайдиган дастлабки белги – бу кучли қўрқув ҳисси бўлиб, у бошқа аломатларга сабаб бўлиши мумкин. Бу аломатларга кўнгил айниши, қусиш, ич кетиши, бош айланиши, ҳушдан кетиш, юрак уришининг тезлашиши ҳамда терининг совуқ ва нам бўлиб қолиши кабилар киради[6][20]. Илон чақиши турларига қараб турли хил белги ва аломатларни келтириб чиқаради[9].

Қуруқ илон чақишлари ва заҳарли бўлмаган турлар томонидан етказилган жароҳатлар ҳам жиддий шикаст етказиши мумкин. Илон сўлагидан чақиш жойи инфексияланиши мумкин. Баъзан илоннинг заҳар тишлари „Cлостридиум тетани“ каби патоген микробли организмларни ўз ичига олади ва янгиланган қоқшол иммунизациясини талаб қилиши мумкин[21][14].

Кўпчилик илон чақишлари, хоҳ заҳарли, хоҳ заҳарсиз илонлар бўлсин, маълум даражада маҳаллий таъсирга эга бўлади. Илон ва баъзи кобраларнинг чақиши жуда оғриқли бўлиши мумкин. Маҳаллий тўқима баъзан беш дақиқа ичида нозик ва кучли шишга айланади. Бундай пайтда соҳада қон кетиши ва пуфакчаларнинг пайдо бўлиши ҳамда тўқималар некрозига олиб келиши мумкин. Илон ва илон чақишининг бошқа кенг тарқалган бошланғич аломатларига ланжлик, қон кетиши, ҳолсизлик, кўнгил айниши ва қусиш кабилар киради[6]. Симптомлар вақт ўтиши билан ҳаёт учун хавфли бўлиб, гипотония, оғир тахикардия, оғир ички қон кетиш, ўзгарган сенсор, буйрак етишмовчилиги ва нафас етишмовчилигига айланиши мумкин.

Баъзи илонлар, жумладан краиц, маржон илони, Мохаве чиғироқ илони ва Cроталус митчеллии (доғли чиғироқ илон) каби турларнинг чақиши, уларнинг жиддий ва ҳаёт учун хавфли заҳарига қарамасдан, озгина оғриқ келтириши ёки умуман оғриқ келтимаслиги мумкин[6]. Баъзи одамлар айрим турдаги шақилдоқ илонлар чаққанидан сўнг, оғизларида „резинага ўхшаш“, „ялпизсимон“ ёки „металга ўхшаш“ таъм сезишларини айтишади[6]. Тупурувчи кобралар ва ринхалслар одамнинг кўзига заҳар пуркаши мумкин. Бу дарҳол қаттиқ оғриқ, кўз ҳаракати фалажи ва баъзан кўрликка олиб келади[22][23].

"Ботҳропс аспер" илон чаққанидан сўнг юзага келган оғир тўқима некрози туфайли тизза устидан ампутация қилишга тўғри келди. Бу ҳолат Эквадорда илон чаққан 11 ёшли ўғил болада кузатилган бўлиб, у фақат антибиотиклар билан даволанган эди[24].

Баъзи Австралия элапидлари ва кўпчилик илонларнинг заҳари коагулопатияни келтириб чиқаради, баъзида шунчалик оғир ҳолатда бўладики, одам оғзи, бурни ва ҳатто эски, тузалган деб ўйланган яралардан ҳам ўз-ўзидан қон оқиши мумкин. Мия ва ичаклар каби ички аъзолардан ҳам қон кетиши мумкин[25]. Кўпинча терида экхимоз (қонталашлар – кўкаришлар) кузатилади[26].

Баъзи кобралардан, шунингдек барча виперлар ва баъзи денгиз илонларидан чиқариладиган заҳар мушак тўқимасини некрозга олиб келади. Бутун тана бўйлаб мускул тўқималари ўла бошлайди, бу ҳолат рабдомиолиз деб аталади. Рабдомиолиз буйрак каналчаларида миоглобиннинг тўпланиши натижасида буйракларга зарар етказиши мумкин. Бу ҳолат гипотензия билан биргаликда ўткир буйрак шикастланишига олиб келиши ва даволанмаса охир-оқибат ўлимга ҳам сабаб бўлиши мумкин.

Илон чақиши, шунингдек, омон қолганларнинг кўп қисмида тушкунлик ва жароҳатдан кейинги стресс ҳолатини келтириб чиқариши ҳам аниқланган[27].

Профилактика ва даволаш усуллари

Илон чақишининг олдини олиш учун ҳимояловчи поябзал кийиш, илонлар яшайдиган жойлардан қочиш ва илонларга тегмаслик керак[8]. Даволаш қисман илоннинг турига боғлиқ[8]. Жароҳатни совун ва сув билан ювиш ва оёқни ушлаб туриш тавсия этилади[8][12]. Заҳарни сўриб олишга уриниш, жароҳатни пичоқ билан кесиш ёки турникетдан фойдаланиш тавсия этилмайди[8]. Антизаҳар ўлимнинг олдини олишда самарали аммо улар кўпинча ён таъсирга эга. Зарур бўлган антитаначанинг тури, иштирок этаётган илоннинг турига боғлиқ[12]. Илоннинг тури номаълум бўлса, антизаҳар фойда бермайди. Антизаҳар кўпинча ҳудудда маълум бўлган турларга қараб берилади[12]. Дунёнинг айрим ҳудудларида тўғри турдаги антизаҳар топиш қийин бўлиб, бу ҳолат уларнинг баъзан самарали ишламаслигига сабаб бўлади[5]. Яна бир қўшимча муаммо эса – бу дориларнинг нархи[5]. Заҳарга қарши восита жароҳатинг ўзига деярли таъсир кўрсатмайди[12]. Беморнинг нафас олишини қўллаб-қувватлаш баъзан зарур бўлади[12].

Манбалар

  1. ↑ „Элдорадо - Оутдоор Сафетй & Этҳиcс“.
  2. ↑ „Wҳат то до иф ёу энcоунтер а раттлеснаке“. 2022-йил 13-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 15-октябр.
  3. ↑ „Алcоҳол анд Снаке Битес – Рептилес Магазине“ (2011-йил 1-декабр).
  4. ↑ „Дефинитион оф Снакебите“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом. Қаралди: 2019-йил 17-июн.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Анимал битес: Фаcт шеэт Н°373“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2015-йил 1-феврал). 2015-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 "Битес оф веномоус снакес". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 347 (5): 347–356. Аугуст 2002. дои:10.1056/НЕЖМра013477. ПМИД 12151473. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_неw-энгланд-жоурнал-оф-медиcине_2002-08-01_347_5/паге/346. 
  7. ↑ "Веномоус снакебитес". Жоурнал оф Эмергенcй Медиcал Сервиcес 39 (6): 58–62. Жуне 2014. ПМИД 25109149. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жемс-а-жоурнал-оф-эмергенcй-медиcал-сервиcес_2014-06_39_6/паге/н63. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 „Веномоус Снакес“. У.С. Натионал Институте фор Оccупатионал Сафетй анд Ҳеалтҳ (2012-йил 24-феврал). 2015-йил 29-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Эске, Жамиэ; Биггерс, Алана „Ҳоw то идентифй анд треат снаке битес“ (Энглиш). Медиcал Неwс Тодай. Ҳеалтҳлине Медиа УК Лтд (2018-йил 14-декабр). Қаралди: 2022-йил 4-май.
  10. ↑ Росен'с эмергенcй медиcине: cонcепц анд cлиниcал праcтиcе, 7, Пҳиладелпҳиа: Мосбй/Элсевиэр, 2010 — 746-бет. ИСБН 978-0-323-05472-0 (2015-йил 21-майда асл нусхадан архивланган). 
  11. ↑ Wорлд Репорт он Чилд Инжурй Превентион (эн). Wорлд Ҳеалтҳ Организатион, 2008 — 128-бет. ИСБН 978-92-4-156357-4 (2017-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган). 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 „Неглеcтед тропиcал дисеасес: Снакебите“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион. 2015-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  13. ↑ „Снаке антивеномс: Фаcт шеэт Н°337“. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2015-йил 1-феврал). 2017-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-май.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Ланглей, Риcкй; Ҳаскелл, Марилйн Госс; Ҳареза, Дариусз; Кинг, Катҳерине (Оcтобер 2020). "Фатал анд Нонфатал Снакебите Инжуриэс Репортед ин тҳе Унитед Статес". Соутҳерн Медиcал Жоурнал 113 (10): 514–519. дои:10.14423/СМЖ.0000000000001156. ПМИД 33005969. 
  15. ↑ <ноwики[1]</ноwики>. Аccессед Април 15, 2019
  16. ↑ „WҲО | Снакебите энвеноматион турнс агаин инто а неглеcтед тропиcал дисеасе!“. WҲО. 2017-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  17. ↑ 17,0 17,1 МедлинеПлус – Снаке битес (Wайбаcк Мачине сайтида 4 Деcембер 2010 санасида архивланган) Фром Тинтиналли ЖЕ, Келен ГД, Стапcйнски ЖС, эдс. Эмергенcй Медиcине: А Cомпреҳенсиве Студй Гуиде. 6тҳ эд. Неw Ёрк, НЙ: МcГраw Ҳилл; 2004. Упдате дате: 27 Фебруарй 2008. Упдатед бй: Степҳен C. Аcоста, МД, Департмент оф Эмергенcй Медиcине, Портланд ВА Медиcал Cентер, Портланд, ОР. Ревиэw провидед бй ВериМед Ҳеалтҳcаре Нетwорк. Алсо ревиэwед бй Давид Зиэве, МД, МҲА, Медиcал Диреcтор, А. Д. А. М., Инc. Ретриэвед он 19 марс, 2009
  18. ↑ Ҳеалтҳ-cаре-cлиниc.орг – Снаке Бите Фирст Аид – Снакебите (Wайбаcк Мачине сайтида 16 Жануарй 2016 санасида архивланган) Ретриэвед он 21 марс, 2009
  19. ↑ Снаке бите имаге эхампле ат МДcонсулт – Патиэнт Эдуcатион – Wоундс, Cуц анд Пунcтурес, Фирст Аид фор (Wайбаcк Мачине сайтида 7 Жануарй 2016 санасида архивланган)
  20. ↑ "Энвеноматион бй тҳе Эастерн cорал снаке (Миcрурус фулвиус фулвиус). А студй оф 39 виcтимс". ЖАМА 258 (12): 1615–1618. Септембер 1987. дои:10.1001/жама.258.12.1615. ПМИД 3625968. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жама_1987-09-25_258_12/паге/н64. 
  21. ↑ Оттен Э, Бломкалнс А. Веномоус анимал инжуриэс. Ин: Марх Ж, Ҳоcкбергер Р,Wаллс Р, эдс. Росенъс Эмергенcй Медиcине: Cонcепц анд Cлиниcал Праcтиcе. Ст Лоуис: Мосбй; 2002
  22. ↑ "Снаке веном опҳтҳалмиа анд блинднесс cаусед бй тҳе спиттинг cобра (Нажа нигриcоллис) ин Нигериа". Тҳе Америcан Жоурнал оф Тропиcал Медиcине анд Ҳйгиэне 25 (3): 525–529. Май 1976. дои:10.4269/ажтмҳ.1976.25.525. ПМИД 1084700. 
  23. ↑ "Тҳе оcулар эффеcц оф спиттинг cобрас: И. Тҳе рингҳалс cобра (Ҳемачатус ҳаэмачатус) веном-индуcед cорнеал опаcифиcатион сйндроме". Жоурнал оф Тохиcологй. Cлиниcал Тохиcологй 31 (1): 31–41. 1993. дои:10.3109/15563659309000372. ПМИД 8433414. 
  24. ↑ "Cонфронтинг тҳе неглеcтед проблем оф снаке бите энвеноминг: тҳе неэд фор а глобал партнершип". ПЛОС Медиcине 3 (6): э150. Жуне 2006. дои:10.1371/жоурнал.пмед.0030150. ПМИД 16729843. ПМC 1472552. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1472552. 
  25. ↑ Cуҳна, Жоҳн П. „Сймптомс анд Сигнс оф Снакебите (Снаке Бите)“. эМедиcинеҲеалтҳ. WебМД (2021-йил 6-август). Қаралди: 2022-йил 26-июл.
  26. ↑ Петерсон, Мичаэл Э.; Талcотт, Патриcиа А. (2013). "Снаке Бите: Нортҳ Америcан Пит Виперс". Смалл Анимал Тохиcологй: 783–797. дои:10.1016/Б978-1-4557-0717-1.00075-2. ИСБН 978-1-4557-0717-1. ҳттпс://www.сcиэнcедиреcт.cом/сcиэнcе/артиcле/пии/Б9781455707171000752. 
  27. ↑ "Ментал ҳеалтҳ cондитионс афтер снакебите: а сcопинг ревиэw". БМЖ Глобал Ҳеалтҳ 5 (11): э004131. Новембер 2020. дои:10.1136/бмжгҳ-2020-004131. ПМИД 33257419. ПМC 7705584. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7705584.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ilon_chaqishi" dan olindi